2 con thuyền thuộc loại hiếm có khó tìm như cổ vật ở Quảng Trị và chuyện “hậu trường” chưa kể

Thuyền độc mộc sót lại giữa núi rừng Trường Sơn

Tại Bảo tàng Quảng Trị - cơ sở 2 (08 Nguyễn Huệ, phường Đông Hà, tỉnh Quảng Trị) hiện có 2 chiếc thuyền độc mộc được sưu tầm ở xã Lìa, tỉnh Quảng Trị - trên dãy Trường Sơn.

Đây là phương tiện đi lại trên sông của đồng bào dân tộc thiểu số Bru - Vân Kiều và Tà Ôi cư trú ở các xã miền núi phía tây tỉnh Quảng Trị.

Ông Ngô Quốc Phong – Phó Giám đốc Bảo tàng Quảng Trị, cho biết chiếc thuyền độc mộc thứ nhất mang số kiểm kê 3015/ĐM584, chiều dài toàn thân 6,6m; lòng thuyền nơi rộng nhất 0,73m; chiều sâu lòng 0,3m; mũi thuyền rộng 0,25m; đuôi thuyền rộng 0,41m. Chiếc thuyền độc mộc này sưu tầm vào tháng 12/2005 tại nhà ông Hồ Diêm, trú thôn A Ho, xã Thanh, huyện Hướng Hóa cũ, nay là xã Lìa, tỉnh Quảng Trị.

Chiếc thuyền thứ 2 mang số kiểm kê DTBT 121/ĐM 41, được sưu tầm vào tháng 7/2022 tại nhà ông Hồ A Phân, ở bản 7, xã Thuận, huyện Hướng Hoá trước sáp nhập, nay thuộc xã Lìa, tỉnh Quảng Trị.

Chiếc thuyền này có kích thước dài toàn thân 0,66m; lòng thuyền nơi rộng nhất 0,56m; chiều sâu lòng 0,27m; mũi thuyền rộng 0,22m, đuôi thuyền rộng 0,37m; mạn thuyền cao hơn 0,26m.

Theo ông Phong, thuyền độc mộc tiếng Bru - Vân Kiều và Tà Ôi gọi là Tuộc A Loang. Thuyền độc mộc được đẻo từ thân một cây gỗ kiền, màu nâu sẫm, hình dáng tương tự như một con cá. Lòng thuyền được khoét rỗng, ở giữa rộng và thon dần về phía hai đầu, bên trong có gắn các thanh gỗ ngang song song để tăng sự chắc chắn cho mạn thuyền, đồng thời làm chỗ ngồi trong quá trình sử dụng. Mũi thuyền thon nhỏ, đuôi xòe.

Thuyền độc mộc là phương tiện đi lại bằng đường thủy truyền thống của đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi, sử dụng để đi lại và vận chuyển trên các con sông ở miền tây Quảng Trị, thường chở được từ 3 đến 5 người.

Thuyền độc mộc được đồng bào sử dụng để làm phương tiện đi lại khi làm nương rẫy, đánh bắt tôm cá, vận chuyển lúa, ngô, khoai sắn, củi, gỗ... trên sông sê pôn – biên giới Việt Nam – Lào.

Làm thuyền đã khó, sưu tầm còn khó hơn

Theo đồng bào Bru - Vân Kiều và Tà Ôi cho biết, để làm được một chiếc thuyền độc mộc phải tốn rất nhiều công sức. Trước hết là đi chọn gỗ, phải băng rừng vượt suối để tìm cho bằng được cây gỗ như ý, có kích thước lớn (đường kính từ 1,5m - 2m) và chất gỗ phù hợp.

Thuyền độc mộc thường được làm bằng những loại gỗ quý có khả năng chịu đựng được mưa nắng và đặc biệt là mối mọt không xâm hại được. Với kinh nghiệm và tri thức bản địa, người Bru - Vân Kiều và Tà Ôi thường chọn loại gỗ kiền, gỗ lim, gỗ cẩm xe hoặc gỗ hương để làm thuyền độc mộc.

Khi đã chọn được gỗ, người ta đốn xuống và thực hiện công đoạn đục đẻo ngay tại chỗ.

Để làm chiếc thuyền độc mộc mất rất nhiều thời gian và cần có nhiều người tham gia vì chủ yếu làm bằng phương pháp thủ công với công cụ thô sơ, chủ yếu sử dụng rìu, đục, bào và cưa... Thường 5 đến 7 người làm trong vòng 10 ngày mới xong.

Trước tiên, người dân bản địa đẽo phía bên ngoài để tạo dáng cho chiếc thuyền, sau đó mới đục, khoét lòng, đẽo đuôi và tạo mũi thuyền.

Thuyền độc mộc được tạo dáng giống như một con cá, đầu nhọn đuôi xòe nhằm mục đích giúp con thuyền lướt nhanh.

Chị Trần Thị Nhàn (SN 1983) – cán bộ Phòng nghiệp vụ Bảo tàng Quảng Trị, để sưu tầm thuyền độc mộc, cán bộ, nhân viên Bảo tàng Quảng Trị đã rất vất vả, đòi hỏi sự kiên trì, bền bỉ.

Theo chị Nhàn, trong 2 chiếc thuyền, hành trình sưu tầm chiếc thuyền độc mang số kiểm kê 3015/ĐM584 khó khăn và nhiều kỷ niệm nhất. Bởi lẽ năm 2005, phương tiện giao thông, liên lạc còn khó khăn. Chị cùng 5 người khác thuộc Bảo tàng Quảng Trị phải mang theo cá khô, ruốc, xì dầu, chia nhau cuốc bộ từ bản này sang bản khác ở 7 xã vùng Lìa, huyện Hướng Hoá cũ. Đi đến đâu, chị Nhàn cũng tỉ tê hỏi thăm hiện vật cổ, quý của đồng bào địa phương.

Đến bữa, chị Nhàn xin gạo của người dân địa phương rồi tự nấu ăn. Tối đến, chị Nhàn xin nhà người dân ngủ lại.

Sau nhiều ngày vượt suối, băng rừng, lầm lũi giữa những con đường bùn nhão nhoẹt, dưới cái rét cắt da, một buổi chiều muộn tháng 12/2005, đoàn của chị Nhàn hay tin nhà ông Hồ Diêm có chiếc thuyền độc mộc, thuộc vào hàng hiếm có khó tìm. Niềm phấn khởi thúc giục họ bước nhanh đến nhà ông Diêm.

Ban đầu ông Diêm nhất quyết không cho, cũng không bán. Đoàn sưu tầm phải kiên trì thuyết phục suốt 3 ngày, có hôm tỉ tê trò chuyện có khi đến tối muộn. Cảm động trước “tình yêu” hiện vật quý của đoàn cán bộ, cuối cùng ông Diêm mới chịu chuyển nhượng chiếc thuyền độc mộc hơn 20 năm tuổi. Đổi lại, cán bộ bảo tàng phải trả đủ tiền để ông Diêm đóng chiếc thuyền mới, bằng nhôm.

Chị Nhàn cho biết, lúc đó chiếc thuyền độc mộc của ông Diêm đang được nhấn chìm dưới sông Sê Pôn, rất nặng. Cả đoàn sưu tầm phải huy động 10 thanh niên khoẻ mạnh mới có thể kéo thuyền lên bờ.

“Buổi chiều ông ấy gật đầu đồng ý thì ngay buổi tối chúng tôi đã phải huy động thanh niên khoẻ mạnh và căn dặn ăn, ngủ sớm. Tờ mờ sáng chúng tôi đã có mặt để kéo thuyền lên. Sở dĩ chúng tôi hành động nhanh như vậy là vì ông Diêm rất quý chiếc thuyền độc mộc đã gắn bó qua nhiều thế hệ, sợ ông ấy đổi ý” – chị Nhàn cười nói.

Hiện nay, chiếc thuyền độc mộc của Hồ Diêm năm xưa được trưng bày trong khu vực dân tộc học thuộc tầng 1 Bảo tàng Quảng Trị (cơ sở 2). Nó được đặt ngay dưới mô hình nhà sàn của đồng bào Vân Kiều – Pa Kô và Tà Ôi, xung quanh là những vật dụng quen thuộc khác của tộc người này.

Bảo tàng Quảng Trị (cơ sở 2) được khởi công xây dựng từ 3/2/2000, khánh thành và đi vào đón khách tham quan vào năm 1/5/2008 với hơn 10.000 hiện vật, đến nay Bảo tàng đã trở thành điểm đến nổi tiếng, không thể thiếu đối với bất cứ du khách trong và ngoài nước khi đến với mảnh đất Quảng Trị thiêng liêng.

×