40 năm đổi mới - Những nghệ sĩ mở cánh cổng thời đại: Nhà viết kịch Lưu Quang Vũ (Bài 1)

LTS: Bốn thập niên Đổi mới là hành trình văn học nghệ thuật Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ, từ cơ chế bao cấp sang nền sáng tạo năng động, từ những tác phẩm chủ yếu phục vụ nhiệm vụ chính trị đến một đời sống nghệ thuật đa dạng, hội nhập và từng bước tiếp cận công nghiệp văn hóa.

Trong dòng chảy ấy, nhiều thế hệ văn nghệ sĩ không chỉ là những người chứng kiến mà còn trực tiếp kiến tạo diện mạo mới của văn học nghệ thuật nước nhà, để lại những dấu ấn bền bỉ trong lòng công chúng và góp phần định hình bản sắc văn hóa Việt Nam thời kỳ mới.

Nhân kỷ niệm 40 năm Đổi mới (1986-2026), Dân Việt thực hiện loạt bài "40 năm Đổi mới: Những nghệ sĩ mở cánh cổng thời đại", khắc họa chân dung những văn nghệ sĩ tiêu biểu đã đồng hành cùng những bước chuyển của đất nước. Từ sân khấu, điện ảnh, âm nhạc đến văn học, mỹ thuật..., mỗi nhân vật là một lát cắt phản ánh sự đổi thay của đời sống nghệ thuật, đồng thời cho thấy khát vọng sáng tạo, tinh thần dấn thân và trách nhiệm của những người nghệ sĩ.

Nếu thời gian là dòng sông sàng lọc mọi giá trị, thì kịch của Lưu Quang Vũ có lẽ giống như những hạt vàng ròng còn lại sau lớp phù sa, càng thử thách càng ánh lên giá trị.

Bốn thập niên sau công cuộc Đổi mới, những vấn đề ông đặt ra về quyền lực, trách nhiệm, sự trung thực hay khát vọng thay đổi vẫn khiến người xem hôm nay đối thoại với chính hiện thực mình đang sống. Không chỉ phản ánh những chuyển động dữ dội của xã hội cuối thập niên 1980, kịch của Lưu Quang Vũ còn góp phần thúc đẩy tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, cổ vũ khát vọng đổi mới trong tư duy quản lý và cách ứng xử với con người. Chính điều đó đã khiến ông trở thành biểu tượng của sân khấu thời kỳ Đổi mới, là một trong những kịch tác gia có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong lịch sử sân khấu Việt Nam.

Đánh giá về di sản của ông, PGS.TS Nguyễn Thị Minh Thái nhận định Lưu Quang Vũ là hiện tượng tác giả sân khấu xuất thần của thời kỳ Đổi mới, người góp phần định hình diện mạo sân khấu Việt Nam trong giai đoạn đất nước chuyển mình. Trong khi đó, nhà văn Ngô Thảo nhận định: "Tác phẩm của Lưu Quang Vũ có sức sống mãnh liệt. Vượt qua tính thời sự là chất ngọc còn lại trong các tác phẩm của Lưu Quang Vũ. Mỗi lần chúng ta đưa viên ngọc ấy lên soi ngắm, nó lại cho những ánh sáng mới, mách bảo chúng ta những điều tốt đẹp của cuộc đời".

Những năm đầu Đổi mới là giai đoạn đánh dấu đỉnh cao sáng tác của Lưu Quang Vũ với hàng loạt tác phẩm như Tôi và chúng ta, Hồn Trương Ba, da hàng thịt, Bệnh sĩ... Nếu Tôi và chúng ta thẳng thắn phê phán cơ chế bao cấp và tư duy "cha chung không ai khóc", đặt ra yêu cầu đổi mới trong quản lý và sản xuất, Bệnh sĩ lại lật mở căn bệnh háo danh, sính thành tích đang len lỏi trong đời sống xã hội. Thông qua những tình huống giàu tính châm biếm nhưng vẫn thấm đẫm tính nhân văn, Lưu Quang Vũ không chỉ phản ánh hiện thực mà còn khơi gợi khát vọng thay đổi và niềm tin vào những giá trị chân chính trong xã hội.

Trò chuyện với Dân Việt, PGS.TS Lưu Khánh Thơ (em gái của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ) chia sẻ về hành trình sáng tác của ông, những ký ức đặc biệt trong 40 năm cuộc đời của nhà viết kịch nổi tiếng.

Trước khi trở thành một trong những tác gia lớn nhất của sân khấu Việt Nam, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ đã từng trải qua một giai đoạn vất vả để mưu sinh trong những năm tháng bao cấp. Bà có còn nhớ ký ức về những năm tháng ấy?

- Ngay từ nhỏ, anh Vũ đã bộc lộ năng khiếu hội họa. Hồi kháng chiến chống Pháp, bác họ tôi là họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ sống gần nhà. Anh thường đi theo bác và dần say mê hội họa. Lúc đó, cả gia đình đều nghĩ rồi anh sẽ trở thành họa sĩ. Trong những năm tháng thiếu niên, cha tôi (nhà viết kịch Lưu Quang Thuận) cho anh theo học họa sĩ Phạm Viết Song. Thầy từng nhận xét anh Vũ là học trò có tư duy bố cục và cách sử dụng màu sắc rất riêng, vì thế đã đặt nhiều kỳ vọng vào con đường hội họa của anh sau này.

Thế rồi, đầu thập niên 70, anh Vũ rời quân ngũ. Vì nhập ngũ khi còn học phổ thông, anh không có bằng cấp chuyên môn, xin việc rất khó. Để nuôi sống bản thân và gia đình, anh làm đủ nghề: vẽ áp phích, pano quảng cáo, vẽ tranh minh họa cho các cơ quan y tế, có lúc đi bốc vác ở bến Nứa ven sông Hồng, làm chấm công, quản lý tại xưởng cao su đường sắt của ông Tạ Đình Đề. Sau này, chính ông Tạ Đình Đề đã trở thành nguyên mẫu nhân vật Hoàng Việt trong Tôi và chúng ta - một hình tượng tiêu biểu của tư duy dám nghĩ, dám làm trong thời kỳ bao cấp.

Anh không bao giờ nề hà bất cứ công việc gì để mưu sinh. Chính năng khiếu hội họa đã giúp anh vượt qua những năm tháng khó khăn như vậy.

Cuộc sống của anh dần ổn định hơn khi khoảng năm 1977-1978, Tạp chí Sân khấu được thành lập và anh xin vào làm phóng viên. Khi ấy, tòa soạn chỉ có vài người, nên anh gần như làm mọi việc: từ viết bài, minh họa, bình luận các vở diễn, nghiên cứu nghệ thuật sân khấu đến lo những công việc hậu trường như tìm giấy in, làm việc với nhà in, thậm chí ra sân bay nhận báo chuyển từ TP.HCM ra Hà Nội.

Anh viết rất nhiều, có số báo có tới bốn, năm bài. Vì vậy, anh còn mượn tên các em và con cháu trong gia đình để ký bài. Nhà báo Nguyễn Ánh khi ấy còn đùa chúng tôi rằng: “Mỗi khi tạp chí phát hành, ai thấy tên mình dưới bài viết thì cứ đến mà nhận nhuận bút”. Đó là những kỷ niệm mà đến bây giờ tôi vẫn nhớ rất rõ.

"Thập niên 80, cái tên Lưu Quang Vũ là sự bảo chứng chắc chắn cho thành công của một vở kịch. Tác phẩm nào của anh cũng cháy vé. Biết bao đoàn đã được "cứu sống" nhờ dàn dựng những tiết mục ăn khách của Lưu Quang Vũ. Vì thế, họ ra sức săn đón, đặt hàng anh Vũ".

Dường như tình yêu sân khấu của Lưu Quang Vũ được nuôi dưỡng từ rất sớm trong chính môi trường gia đình, với người cha cũng là một nhà viết kịch gạo cội?

- Đúng vậy! Cha tôi vừa là nhà thơ, vừa là tác giả kịch bản, đồng thời có nhiều năm phụ trách mảng sân khấu của Báo Văn nghệ. Từ khi khoảng 10-12 tuổi, anh Vũ đã thường xuyên theo cha đến rạp Đại Nam trong những buổi duyệt và tập vở. Khi ấy, dưới khán phòng chỉ có đạo diễn, diễn viên và một vài người làm nghề, còn anh lặng lẽ ngồi ở hàng ghế khán giả để xem từng lớp diễn, từng mảng miếng dàn dựng. Những trải nghiệm ấy đã gieo vào anh niềm say mê sân khấu một cách rất tự nhiên và sau này trở thành vốn sống quý giá khi làm phóng viên rồi bước vào con đường sáng tác.

Sau mỗi buổi xem diễn, trên đường về, cha tôi lại phân tích cho anh nghe cái hay của một vở kịch, một vai diễn hay những làn điệu chèo. Có khi ông mời nghệ sĩ về nhà để hát, để diễn minh họa, giúp các con cảm nhận nghệ thuật bằng những trải nghiệm sống động chứ không chỉ qua lời giảng. Ông không hề định hướng chúng tôi phải theo nghệ thuật, mà chỉ muốn các con hiểu và yêu cái đẹp.

Tôi vẫn nhớ có lần tác giả Tào Mạt đến nhà trao đổi công việc với cha tôi. Ông mặc bộ quân phục đã bạc màu, chỉ cầm một chiếc quạt giấy mà biểu diễn say sưa những làn điệu chèo cổ. Dáng người cao gầy, những động tác múa quạt, đuổi ngón của ông mềm mại đến mức không chỉ anh em chúng tôi mà cả lũ trẻ hàng xóm cũng đứng chật ngoài cửa để xem. Có hôm ông hứng khởi diễn liền một mạch, cha tôi phải nhiều lần nhắc nghỉ vì sợ ông mệt.

Có lẽ chính những ký ức ấy đã âm thầm bồi đắp trong anh Vũ một tình yêu sâu sắc với sân khấu và nghệ thuật.

Có ý kiến từng nhận định: “Trong lịch sử sân khấu nước ta, thời kỳ của Lưu Quang Vũ có lẽ là thời kỳ sôi động, giàu sức sống nhất, thu hút đông đảo người xem nhất”. Ông cũng là một trong những người tiên phong trong phong trào đổi mới văn hoá văn nghệ giai đoạn ngay trước Đổi mới và những năm đầu sau đổi mới, đem lại hàng ngàn suất diễn “cháy vé” trên khắp cả nước. Bà có thể chia sẻ nhiều hơn về những ký ức này?

- Sau những bài viết về sân khấu được bạn đọc và giới nghề đánh giá cao, anh Vũ dần chuyển hẳn sang sáng tác kịch. Chỉ trong một thời gian ngắn, các tác phẩm của anh đã tạo được tiếng vang lớn.

Từ đầu những năm 80, đặc biệt là giữa thập niên 80, các đoàn nghệ thuật trên khắp cả nước đều tìm đến nhà anh Vũ đặt kịch bản. Ban đầu họ cử người đến liên hệ, nhưng về sau chính các trưởng đoàn cũng trực tiếp đến nhà để gặp anh.

Có người ăn chực nằm chờ, ngồi từ sáng đến tối, ngày này tới ngày khác, quyết gặp bằng được anh. Mọi người đều bảo nhau rằng, chỉ cần có một kịch bản của Lưu Quang Vũ, đoàn đã có thể dựng một vở diễn chất lượng. Nhiều lần anh Vũ trốn trong nhà, gia đình phải nói anh đi vắng. Thấy anh đi ra ngoài có việc cần, họ túm lấy hò reo như bắt được vàng.

Anh làm việc gần như không có ngày nghỉ. Bản thảo anh viết ra chỉ chép thôi đã mệt rồi, anh còn suy nghĩ sáng tạo các nhân vật, thêm vào tình huống nữa. Những năm tháng ấy, anh làm việc cật lực. Gia đình tôi, mẹ tôi, chị Quỳnh (nhà thơ Xuân Quỳnh – PV) luôn phải·can ngăn, chỉ sợ anh kiệt sức.

Chỉ trong hơn một thập kỷ, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ đã viết khoảng 50 vở kịch, nhiều tác phẩm trở thành kinh điển của sân khấu Việt Nam và cho đến nay vẫn còn được dựng lại. Nhìn lại sự nghiệp của ông, bà cho rằng đâu là giai đoạn thăng hoa nhất?

- Vở kịch đầu tay của anh Vũ là Sống mãi tuổi 17 - viết về anh hùng Lý Tự Trọng, được Nhà hát Tuổi trẻ chọn làm vở diễn mở màn. Thành công của tác phẩm khiến cả gia đình rất xúc động. Cha tôi từng nói, những nghệ sĩ ngày trước còn bế Lưu Quang Vũ trên tay, giờ lại đang hóa thân vào chính các nhân vật do anh viết. Đáng tiếc, cha tôi qua đời đột ngột năm 1981 nên không kịp chứng kiến giai đoạn rực rỡ nhất trong sự nghiệp của anh. Sau khi cha mất, anh hoàn thành vở Nàng Sita còn dang dở và tác phẩm nhanh chóng tạo tiếng vang lớn, được nhiều loại hình sân khấu như chèo và cải lương dàn dựng, đêm nào cũng kín khán giả.

Những năm sau đó chính là thời kỳ thăng hoa của Lưu Quang Vũ. Hầu như năm nào anh cũng có nhiều vở mới ra mắt. Tôi và chúng ta, Quyền được hạnh phúc, Khoảnh khắc và vô tận... đều tạo nên những cơn sốt vé. Riêng Tôi và chúng ta (vở kịch ra đời trong bối cảnh đất nước bắt đầu xây dựng tinh thần đổi mới) diễn liên tục hơn một tháng tại Nhà Văn hóa Lao động TP.HCM, khán giả luôn kín rạp. Sân khấu phía Nam cũng rất yêu mến anh. NSND Bạch Tuyết từng rất bất ngờ và ngưỡng mộ khi gặp Lưu Quang Vũ, bà nói không nghĩ tác giả của những kịch bản sâu sắc ấy lại còn trẻ đến vậy.

Hội diễn Sân khấu toàn quốc năm 1985, nhà biên kịch Lưu Quang Vũ có 8 vở tham dự thì 6 vở HCV, 2 vở HCB – tôi vẫn nhớ có người còn nói đây là hội diễn của anh Vũ. Nhà phê bình Ngô Thảo có nhận xét rằng nhiều nghệ sĩ sân khấu Việt Nam phải mang ơn Lưu Quang Vũ - vì những vở diễn của anh đã đem lại cho họ danh hiệu NSND, NSƯT.

Thời gian ấy, cường độ làm việc của anh Vũ thực sự rất kinh khủng. Có những đêm anh thức trắng để viết kịch bản, sáng giao bản thảo cho một đoàn rồi lại bắt xe lên Hà Bắc chạy vở, chiều về làm việc với Đoàn Kịch Hà Nội, tối tiếp tục sang Mai Dịch làm việc với Đoàn Kịch Quân đội. Cứ như thế, ngày này qua ngày khác. Có thể nói, trong nhiều năm liền, anh gần như gánh trên vai phần lớn kịch mục của các đoàn nghệ thuật trên cả nước.

Ở thời điểm kịch của Lưu Quang Vũ được các đoàn nghệ thuật trên cả nước săn đón như vậy, cuộc sống của ông có trở nên khá giả hơn không, thưa bà?

- So với những năm tháng mưu sinh trước đó, cuộc sống của anh có ổn định hơn một chút, nhưng nói giàu thì hoàn toàn không. Thời ấy, nhuận bút đều theo quy định của Nhà nước, các đoàn nghệ thuật cũng rất khó khăn.

Tôi vẫn nhớ có lần Đoàn Kịch Thanh Hóa đến trả nhuận bút cho anh. Trưởng đoàn vác đến một bao tải lớn, bà con trong khu tập thể xôn xao, bảo nhau: “Lưu Quang Vũ nhận cả bao tải tiền nên "giàu to” rồi”, họ có biết đâu đó chỉ là một bao lạc chưa bóc vỏ (cười). Đoàn không có tiền nên trả nhuận bút bằng hiện vật. Thế là cả nhà lại ngồi bóc lạc để ăn.

Anh Vũ chỉ có sáng tác thôi, đoàn nào càng nghèo, càng khó khăn anh càng thương. Khi vở diễn giành HCV và được thưởng, anh chia hết cho đoàn liên hoan chứ không bao giờ dành phần cho mình.

Đã gần 40 năm từ ngày nhà viết kịch Lưu Quang Vũ qua đời, nhưng nhiều nhà phê bình từng nhận định: “khoảng trống “ngôi sao” Lưu Quang Vũ để lại cho sân khấu kịch chưa thể khỏa lấp”, “không còn một thời kỳ hoàng kim thứ hai sau thời kỳ của Lưu Quang Vũ”. Là một nhà nghiên cứu văn học, đồng thời là em gái của Lưu Quang Vũ, bà nhìn nhận như thế nào về giá trị lâu bền của di sản mà ông để lại?

- Đến bây giờ, mỗi lần đọc lại kịch bản của anh, tôi vẫn có cảm giác như đang được trò chuyện với anh. Mỗi một vở kịch là một lát cắt của hiện thực, nhưng vượt lên trên những vấn đề của một thời đại, anh luôn gửi gắm trong đó những trăn trở về con người, về tình yêu, hạnh phúc, về lẽ sống, lẽ làm người, thậm chí cả những dự cảm rất sâu xa về sự sống và cái chết.

Có lẽ vì thế mà kịch của Lưu Quang Vũ chưa bao giờ cũ. Mỗi thế hệ lại tìm thấy trong đó một điều gì đó dành cho mình. Đó có lẽ cũng chính là lý do khiến các tác phẩm của anh vẫn tiếp tục vang lên trên các sân khấu, sau gần bốn thập niên anh đi xa.

Cảm ơn những chia sẻ của PGS.TS Lưu Khánh Thơ!

"Ra đời trong không khí cả đất nước sôi sục thực hiện công cuộc Đổi mới, vở kịch "Lời thề thứ 9" phản ánh tình trạng quan liêu, tha hóa của một bộ phận cán bộ qua những nhân vật như Quách Văn Tuần hay Chủ tịch Hà. Đến hôm nay, tôi vẫn cho rằng những thông điệp về chống tham nhũng, chống quan liêu và trách nhiệm của người cán bộ với nhân dân trong Lời thề thứ 9 vẫn còn nguyên giá trị"

“NSƯT Trần Kiếm là người đóng vai Quých trong vở kịch Tôi và chúng ta. Đến khi anh Vũ viết Khoảnh khắc và vô tận, chính anh Trần Kiếm đề nghị được tiếp tục tham gia và nói với anh Vũ rằng: "Tôi bị bệnh tim nặng, chắc chẳng còn sống được bao lâu nữa. Lần này, tôi muốn anh để nhân vật của tôi được chết trên sân khấu. Hiếm có người diễn viên nào được diễn cái chết của chính mình". Lúc đó, anh Vũ gạt đi và bảo: "Anh đừng nói như vậy". Nhưng anh Trần Kiếm chỉ cười rồi nói: "Không, tôi tự biết bệnh của mình". Cuối cùng, anh Vũ đã tôn trọng mong muốn của diễn viên, viết nhân vật mắc bệnh tim và ra đi ngay trên sân khấu. Vai diễn ấy khiến anh Trần Kiếm vô cùng xúc động. Trước khi qua đời, anh còn dặn các con rằng khi mình mất hãy mặc bộ trang phục của nhân vật Quých và đặt chiếc hộp hóa trang đã theo anh suốt cuộc đời làm nghề vào trong quan tài. Gia đình sau đó đã làm đúng tâm nguyện ấy. Anh vẫn gọi đó là “vai diễn định mệnh” của cuộc đời mình”.

(Còn tiếp)

40 năm Đổi mới không chỉ mở cánh cửa cho nền kinh tế mà còn đặt nghệ thuật Việt Nam trước một lựa chọn khắc nghiệt và thực tế: thay đổi để tồn tại hay chấp nhận bị bỏ lại phía sau. Khi cơ chế bao cấp dần khép lại, sân khấu không còn được nuôi dưỡng bằng những khoản ngân sách ổn định mà buộc phải bước vào thị trường, nơi giá trị của mỗi tác phẩm được quyết định bởi chính khán giả. Trong giai đoạn này, không ít nghệ sĩ đã quyết tâm bứt phá, đặt bước chân tiên phong, tìm kiếm “nguồn dinh dưỡng” cho nghệ thuật.

NSƯT Chí Trung (nguyên Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ) chính là một nghệ sĩ như thế. Trong những năm đổi mới, ông không ngại ngần đi bán vé, quảng bá vở diễn, vận hành nhà hát theo tư duy của một doanh nghiệp. Ông không ngại ngần thừa nhận, nhiều người gọi mình là một "con buôn nghệ thuật".

Dân Việt sẽ giới thiệu bài 2: NSƯT Chí Trung - “con buôn” nghệ thuật thời kỳ Đổi mới vào ngày 9/8 tới.

×