40 năm đổi mới - Những nghệ sĩ mở cánh cổng thời đại: NSƯT Chí Trung và công cuộc "buôn" nghệ thuật (bài 2)

“Lão ấy á, buôn nghệ thuật lắm!”

Một vị chuyên gia văn hóa bật cười và nhận xét trong cuộc trò chuyện với tôi gần đây, khi nhắc đến NSƯT Chí Trung. Câu nói của ông khiến tôi ngỡ mình sắp sửa nghe tiếp một đoạn văn phê bình. Nhưng không, chỉ một lát sau, ông bảo: “Mà thời buổi kinh tế thị trường, không như thế thì không thể làm quản lý nghệ thuật được. Hắn giỏi đấy!”.

Hai câu nói, cách nhau chưa đầy mười giây, đã phác họa phần nào chặng đường nghệ thuật của NSƯT Chí Trung - nguyên Giám đốc Nhà hát kịch Tuổi trẻ. Với người này, Chí Trung là một nghệ sĩ tài năng, cả ở lĩnh vực chính kịch và hài kịch; với người khác, ông lại là nhà quản lý tinh ranh, đôi khi thực dụng tới “lạnh lùng”, nhưng chính sự thực dụng ấy phần nào giúp nhiều sân khấu sáng đèn, trụ vững trước những khoảnh khắc “sống còn” của quy luật thị trường.

Đó cũng là lý do chúng tôi tìm đến Chí Trung trong loạt bài về những nghệ sĩ có dấu ấn đặc biệt trong nền nghệ thuật Việt Nam suốt 40 năm Đổi mới. Bởi để hiểu hành trình của sân khấu Việt Nam trong giai đoạn chuyển mình, không thể bỏ qua câu chuyện của một người từng nhiều năm đứng giữa ranh giới mong manh: giữ gìn giá trị nghệ thuật và tìm cách để nghệ thuật có thể sống được.

Gia nhập Nhà hát Tuổi trẻ từ khóa đào tạo diễn viên đầu tiên vào năm 1978, NSƯT Chí Trung trưởng thành cùng đơn vị nghệ thuật này, đi qua nhiều giai đoạn thăng trầm phía sau tấm màn nhung.

Nhắc lại những ngày đầu bước chân vào nghề, NSƯT Chí Trung chia sẻ với Dân Việt: "Năm 1978, tôi là một trong 41 người trúng tuyển khóa diễn viên khóa I do Nhà hát Tuổi trẻ đào tạo. Khi ấy, các cô (NSND Phạm Thị Thành và NSND Hà Nhân) muốn thành lập một nhà hát hiện đại, dành riêng cho giới trẻ, đào tạo theo phương thức hoàn toàn mới, từ những kinh nghiệm mà các cô học được ở nước ngoài về. Chúng tôi ăn ở nội trú, vừa học vừa liên tục làm nghề, tham gia dựng những vở diễn mới”.

Từ môi trường đào tạo ấy, một thế hệ nghệ sĩ tài năng của Nhà hát Tuổi trẻ đã trưởng thành, trong đó có NSND Lê Khanh, NSND Ngọc Huyền, NSND Anh Tú, NSƯT Chí Trung... Họ góp phần mang đến một làn gió mới cho đời sống sân khấu những năm cuối thập niên 70 và đầu thập niên 80. Theo Chí Trung, sức hút của các vở diễn giai đoạn ngay trước Đổi mới lớn đến mức: "Đến địa phương nào, chúng tôi cũng nhanh chóng trở thành hàng best seller”.

Sự nghiệp của Chí Trung được bồi đắp từ chính giai đoạn rực rỡ đó. Nam nghệ sĩ khẳng định sân khấu kịch là nơi định hình tên tuổi của mình. "Tôi thành công với hàng trăm vai lớn nhỏ. Khán giả truyền hình quen nhìn tôi với vai Táo Giao thông chứ không biết rằng tôi đã thành danh với rất nhiều vai diễn như Romeo, Hamlet, Othello, Ê-dốp, Nguyễn Trãi... Tôi cũng đóng vai chính trong hầu như tất cả các tác phẩm kịch của tác giả Lưu Quang Vũ.

Những ngày tháng đó, Nhà hát chúng tôi tạo thành 2 kíp thay nhau, diễn tới 350 suất diễn trên khắp đất nước, đặc biệt rền vang tại Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh, có khi ở TP.HCM tới hai, thậm chí ba tháng. Diễn ở Nhà hát Thành phố, rạp Bến Thành hay các nhà văn hóa đều kín chỗ.

Những năm đầu thập niên 80, đời sống kịch nghệ vô cùng sôi động. Mỗi khi diễn xong, nghệ sĩ chúng tôi đi ra cửa, khán giả lại đứng đợi sẵn hai bên đường, y như các cầu thủ đội tuyển Việt Nam vừa vô địch trở về. Thời đó, sân khấu kịch vẫn là món ăn tinh thần hấp dẫn bậc nhất, một vở khi mới ra sẽ diễn 60 – 70 suất không nghỉ ngày nào”.

Những năm cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990, cả đất nước bước vào thời kỳ Đổi mới. Nền kinh tế thị trường dần hình thành khiến sân khấu không thể tiếp tục vận hành theo cách cũ. Nếu trước đó, khán giả sẵn sàng xếp hàng mua vé thì đến giai đoạn này, sự xuất hiện của nhiều loại hình giải trí mới khiến thói quen đến rạp dần thay đổi. Theo NSƯT Chí Trung, chính sự dịch chuyển ấy buộc những người làm sân khấu phải thay đổi tư duy nếu muốn tồn tại.

"Thời điểm đó, việc một nghệ sĩ trực tiếp gõ cửa từng cơ quan để bán vé là điều rất hiếm gặp. Nhưng với tôi, đấy là việc phải làm. Tôi là một trong những người - nói thế nào nhỉ, gọi thương mại hóa nghệ thuật thì hơi quá, nhưng tôi có lẽ là nghệ sĩ tiên phong trong việc đi bán vé từng cơ quan, phát tờ rơi từng nơi, thuê ô tô quảng cáo, treo băng rôn khắp nơi” - ông thổ lộ.

Ông kể, có những địa phương nhà văn hóa xây xong nhưng "ghế còn nguyên ni-lông vì chưa từng mở cửa". Đoàn kịch của Nhà hát Tuổi trẻ đưa xe quảng cáo đến, phát tờ rơi khắp nơi, treo băng rôn vài ngày - khán giả kéo đến kín rạp.

"Hàng bốn, năm ô tô chạy quảng cáo, thuê cả xe máy đi phát tờ rơi. Đến tối thì đông nghịt. Không có dấu chân nào trên 63 tỉnh, thành mà chúng tôi chưa đi cả. Tôi luôn vận dụng, tìm tòi, nghĩ mọi cách để khán giả tới rạp” - NSƯT Chí Trung tâm sự.

Tư duy tổ chức và khả năng "làm thị trường" của nghệ sĩ Chí Trung lại được hình thành từ chính cuộc sống mưu sinh.

Ông kể, những năm cuối thời bao cấp, lương diễn viên rất thấp. Hai vợ chồng cùng làm nghệ sĩ nhưng cuộc sống vẫn vô cùng chật vật.

"Lương lúc ấy chỉ vài triệu đồng một tháng. Hai vợ chồng cùng làm ở một nhà hát thì buộc phải kiếm sống. Trong cái khó ló cái khôn. Những năm ấy khiến tôi hiểu rằng nếu không năng động thì không thể tồn tại.

Khi quản lý Nhà hát Tuổi trẻ, tôi luôn coi nhà hát tôi như một doanh nghiệp, phòng tổ chức biểu diễn chính là phòng bán hàng, bạn sẽ đặt hàng các phòng xung quanh để bán món hàng đó cho tốt. Cần xác định thành một bộ máy như thế, nhà hát mới tồn tại được. Đừng nghĩ mình là "người sáng tạo", "người đem lại ước mơ cho người này người kia". Đó chỉ là những mỹ từ sáo rỗng và không thể đem lại hiệu quả” - NSƯT Chí Trung chia sẻ.

Sự canh tranh của truyền hình và internet khiến khoảng thời gian sau đó, sâu khấu phía Bắc rơi vào giai đoạn khó khăn. Lượng khán giả giảm sút mạnh mẽ, ông tiếp tục tìm hướng đi mới bằng việc kết nối với doanh nghiệp, ngân hàng và các tập đoàn lớn để tài trợ cho các chương trình nghệ thuật phục vụ cộng đồng. "Tôi gặp các chủ tịch tập đoàn, chủ tịch ngân hàng để xin hỗ trợ cho nghệ thuật. Tôi đề nghị các đơn vị tài trợ để chúng tôi diễn miễn phí cho trẻ em”. Hàng trăm suất diễn dành cho học sinh, thiếu nhi, bệnh nhân và khán giả đã được hình thành như thế.

Sau Đổi mới, sân khấu Việt Nam bước vào một cuộc chuyển mình mạnh mẽ. Khi đời sống xã hội dần mở ra, nhu cầu thưởng thức nghệ thuật của công chúng cũng trở nên đa dạng. Sự cạnh tranh từ truyền hình, băng video và các hình thức giải trí mới khiến sân khấu không còn là lựa chọn duy nhất của khán giả.

Những vở diễn dài, nặng về cấu trúc và cách kể truyền thống dần phải nhường chỗ cho những hình thức biểu đạt linh hoạt, nhanh và gần với đời sống hơn. Khán giả bắt đầu muốn nhìn thấy chính những câu chuyện của mình trên sân khấu: những chuyện gia đình, công sở, những nghịch lý xã hội, những điều tưởng nhỏ bé nhưng đủ khiến người ta bật cười rồi phải suy ngẫm. Chính sự thay đổi ấy tạo ra một khoảng đất mới cho hài kịch phát triển.

"Khoảng năm 1985-1990 tôi bắt đầu chuyển sang hài kịch. Không phải chỉ riêng tôi mà các thầy cô cũng chuyển. Tôi là một trong những diễn viên được giao nhiều vai nhất và cũng phát hiện ra mình có khả năng về hài", NSƯT Chí Trung nhớ lại.

Không chọn lối diễn gây cười bằng sự cường điệu, Chí Trung xây dựng phong cách hài đậm chất Hà Nội với những lời thoại sắc sảo, lối châm biếm nhẹ nhàng nhưng thấm thía, phản ánh những vấn đề của đời sống thường nhật. Đỉnh cao của sự chuyển hướng ấy là sự ra đời của chuỗi chương trình Đời cười năm 1998. Thay vì những vở hài kéo dài hàng tiếng đồng hồ, Chí Trung cùng ê-kíp lựa chọn những tiểu phẩm ngắn, cô đọng, giàu tính thời sự.

"Lúc ấy những vở hài dài khán giả không còn thích xem kịch dài nữa. Họ không có nhiều thời gian. Trào lưu của Trung Quốc cũng chuyển sang những tiểu phẩm ngắn. Thế là sinh ra Đời cười", ông chia sẻ.

Thành công đến nhanh hơn dự kiến khi Đời cười liên tục cháy vé và được Báo Thể thao & Văn hóa bình chọn là một trong mười sự kiện văn hóa tiêu biểu của năm 1998. Tuy nhiên, cùng với sự nổi tiếng là những ý kiến cho rằng ông đang "thương mại hóa nghệ thuật" hay "tầm thường hóa sân khấu".

Trước những tranh luận đó, Chí Trung vẫn giữ quan điểm nhất quán: "Có người nói Chí Trung đang buôn bán nghệ thuật. Tôi không lấy làm nặng lòng. Với tôi, sân khấu không thể chỉ sống bằng lý tưởng nghệ thuật mà phải thích nghi với nhu cầu của khán giả. Điều quan trọng nhất vẫn là giữ được chất lượng tác phẩm để công chúng sẵn sàng bỏ tiền mua vé và quay trở lại rạp”.

Sau gần 40 năm gắn bó với sân khấu, NSƯT Chí Trung nhìn nhận rất thẳng thắn về vị thế của nghệ thuật trong đời sống hiện đại. Không né tránh thực tế rằng loại hình nghệ thuật đang phải cạnh tranh quyết liệt với truyền hình, mạng xã hội và giờ đây là trí tuệ nhân tạo (AI), ông cho rằng người làm nghệ thuật càng phải thay đổi nếu không muốn bị bỏ lại phía sau.

"Người ta không thể nhịn ăn, không thể nhịn uống, không thể không mặc quần áo, nhưng hoàn toàn có thể không xem nghệ thuật", ông khẳng định.

Cũng bởi vậy, theo NSƯT Chí Trung, nghệ thuật không thể chỉ tồn tại bằng cảm xúc hay sự lãng mạn của người nghệ sĩ, mà phải biết thích nghi với nhu cầu của xã hội.

“Bước vào kỷ nguyên số, khi AI có thể viết kịch bản, tạo hình ảnh hay hỗ trợ sáng tạo nội dung, người nghệ sĩ buộc phải nâng cao giá trị của chính mình. Công nghệ có thể thay thế nhiều công đoạn kỹ thuật, nhưng không thể thay thế được cảm xúc, trải nghiệm sống và sự tương tác trực tiếp giữa nghệ sĩ với khán giả trong không gian sân khấu” – ông chia sẻ.

Điều khiến NSƯT trăn trở hơn cả không phải là AI, mà là tâm lý bằng lòng của người làm nghề. "Tôi luôn khuyến khích các nghệ sĩ trẻ chủ động học hỏi, biết sử dụng công nghệ, truyền thông và các nền tảng mới để đưa tác phẩm đến gần công chúng hơn, thay vì chờ khán giả tìm đến mình… Sân khấu sẽ không mất đi nếu người nghệ sĩ vẫn giữ được khát vọng đổi mới.

Bên cạnh nỗ lực tự đổi mới của người làm nghề, ông cho rằng sự đồng hành của Nhà nước thông qua các cơ chế, chính sách hỗ trợ sẽ là nguồn lực quan trọng để nuôi dưỡng đời sống văn hóa. “Đương nhiên, khi đã nhận được sự hỗ trợ ấy, các đơn vị nghệ thuật cũng phải không ngừng vận động, sáng tạo để đáp lại sự kỳ vọng của công chúng. Họ cần tạo ra những sản phẩm chất lượng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của cộng đồng, thay vì những thứ không giá trị, chỉ thỏa mãn hội đồng thẩm định hay những quy định chính sách”, ông khẳng định.

×