40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: "Mảnh đất lắm người nhiều ma" phơi bày góc khuất làng quê (Bài 7)

Không phải ngẫu nhiên “Mảnh đất lắm người nhiều ma” – tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Khắc Trường được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 cùng với tiểu thuyết “Bến không chồng” của nhà văn Dương Hướng. Đến năm 2001, “đứa con tinh thần” của ông được chuyển thể thành phim “Đất và người” do Nguyễn Hữu Phần và Phạm Thanh Phong làm đạo diễn; kịch bản do nhà văn - nhà biên kịch Phạm Ngọc Tiến và nhà văn Khuất Quang Thụy thực hiện. Bộ phim ngay từ khi phát sóng trên VTV đã thu hút sự quan tâm của đông đảo khán giả. Năm 2007, nhà văn Nguyễn Khắc Trường vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học và nghệ thuật.

Để "giải mã" bối cảnh ra đời, hành trình bước lên màn ảnh cũng như sức sống vượt thời gian của kiệt tác này trong đời sống hôm nay, phóng viên Dân Việt đã ghi nhận những chia sẻ từ độc giả cùng các nhà văn, biên kịch gạo cội - những đồng nghiệp thân thiết từng gắn bó với "cha đẻ" của tác phẩm.

Sự dấn thân của nhà văn dưới bóng tre làng

Sự ra đời của tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (1990) đã ghi dấu ấn mạnh mẽ trên văn đàn, trở thành một trong những dấu son của dòng văn học nông thôn thời kỳ Đổi mới. Tác phẩm đưa người đọc về làng Giếng Chùa - nơi diễn ra những cuộc đối đầu "nghẹt thở" và kéo dài qua nhiều thế hệ giữa hai dòng họ Vũ Đình và Trịnh Bá. Mang mối thâm thù cố hữu từ đời ông cha, hai bên không ngừng dùng "mưu hèn kế bẩn" để hạ bệ, triệt hạ lẫn nhau.

Không dừng lại ở mâu thuẫn gia tộc, nhà văn Nguyễn Khắc Trường còn bóc trần những vấn đề nhức nhối sau lũy tre làng, từ tranh chấp đất đai đến bi kịch của những phận người khốn khổ bị xô đẩy trong vòng xoáy hận thù.

Trong bài viết "Vĩnh biệt nhà văn Nguyễn Khắc Trường" (Báo Công an Nhân dân, 2024), nhà văn Lê Thành Nghị từng nhấn mạnh: "Mảnh đất lắm người nhiều ma" là bức tranh đau đớn của nông thôn Việt Nam hiện đại. Những câu chuyện bi thương tác giả chứng kiến từ hiện thực nông thôn xứ Thanh, Thái Nguyên, Bắc Ninh… được dồn nén trên từng trang viết làm chấn động lương tri và lương tâm của người đọc. Từ bao nhiêu đời đến lúc này, sau lũy tre xanh, xã hội của con người... đã trở nên ốm o, bi đát, nguy hại… đến dường kia. Một xã hội "lắm người" nhưng cũng "nhiều ma". Ma quỷ đội lốt người, ma quỷ bên cạnh người và "ma quỷ trong mỗi con người" được bóc trần, phơi bày dưới ánh sáng mặt trời".

Sức nặng hiện thực ấy hình thành từ chính sự dấn thân quyết liệt của tác giả. Năm 1988, nhà văn Nguyễn Khắc Trường xin nghỉ trực văn xuôi để đi thực tế ở các vùng nông thôn Bắc Bộ với khao khát “viết một cái gì đó cho ra tấm ra món”.

Nhớ về chặng đường dấn thân này của người đồng nghiệp, nhà văn Sương Nguyệt Minh - nguyên Trưởng ban Văn xuôi Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tác giả tiểu thuyết “Miền hoang” và loạt tập truyện ngắn nổi tiếng như: “Dị hương”, “Mười ba bến nước”…, chia sẻ với Dân Việt: "Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã nằm vùng, cùng ăn cùng ở cùng làm với dân như một người nông dân thực thụ để cảm, để nhận ra cái mùi, cái vị, cái hồn của làng quê. Dạo ấy, nông thôn đang "vỡ ra", cái cũ chưa qua mà cái mới còn manh nha. Câu chuyện mâu thuẫn các dòng họ vốn sẵn hàng năm ở nông thôn lúc lắng xuống, lúc trồi lên thì đang có cơ hội mới bùng lên sục sôi.

Người nông dân dân dã, mộc mạc, bình dị và lương thiện bị cuốn vào những mâu thuẫn nội tại của các dòng họ, và lũ cường hào mới đã nổi lên như rươi. Những câu chuyện, nhân vật ngoài đời và hiện thực xã hội xứ Thanh gây cảm hứng nghệ thuật cho ông mạnh mẽ nhất".

Sau đó, nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã khéo léo mang toàn bộ chất liệu sống động đó về không gian đất và người bên sông Công (Thái Nguyên) - nơi ông thuộc nằm lòng từng lời ăn tiếng nói, phong tục tập quán. Đánh giá về sự dịch chuyển bối cảnh này, nhà văn Sương Nguyệt Minh cho rằng: "Đó là sự khôn ngoan, sáng suốt và tài tình của người sáng tác. Bởi xét cho đến cùng, nhà văn phải viết những gì mình thuộc nhất, hiểu nhất và biết nhất".

Hơn 30 năm trôi qua kể từ ngày lần đầu tiếp cận cuốn tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" vào năm 1991, nhà văn Sương Nguyệt Minh vẫn nhớ như in cảm giác bàng hoàng khi thức trắng đêm đọc tác phẩm: "Nhà văn Nguyễn Khắc Trường dẫn dắt tôi đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác. Khi chìm đắm vào mối tình của bà Son yêu một người, phải lấy một người khác, cả đời đàn bà sống như cái bóng, lúc lại thấy lão Quềnh như bằng xương bằng thịt đi lại ở làng, rồi thoắt cái lại thấy cô Thống Bượu dẫn tôi đi gặp ma... Buông sách, người thẫn thờ như vừa can dự một cuộc "nồi da xáo thịt" giữa hai dòng họ ở chính quê hương mình chứ không phải ở Thái Nguyên quê hương Nguyễn Khắc Trường".

Tác giả của tiểu thuyết “Miền hoang” nhận định, nhà văn Nguyễn Khắc Trường có nghệ thuật dựng truyện rất khôn khéo, tài tình. Ông đặc biệt chú trọng cốt truyện và chi tiết, đẩy mâu thuẫn dòng họ Vũ Đình - Trịnh Bá lên đỉnh điểm khiến người đọc hồi hộp, đôi khi "ngộp thở". Trong hệ thống nhân vật đồ sộ của tác phẩm, bên cạnh Trịnh Bá Hàm, Trịnh Bá Thủ, Vũ Đình Đại, cô Thống Bượu, bà Son..., nổi bật nhất và "sống" lâu nhất trong đời sống văn học chính là lão Quềnh.

Có thể nói, văn chương Việt Nam có những nhân vật "để đời" như Chí Phèo của Nam Cao, Xuân tóc đỏ của Vũ Trọng Phụng, chị Dậu của Ngô Tất Tố, anh Pha của Nguyễn Công Hoan, Giang Minh Sài của Lê Lựu, lão Khúng của Nguyễn Minh Châu… thì cũng phải nói đến lão Quềnh của Nguyễn Khắc Trường.

Đồng quan điểm về giá trị thức tỉnh của tác phẩm "Mảnh đất lắm người nhiều ma", trong bài viết "Vùng đất khai sinh tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma" (Báo Công an nhân dân, 2016), nhà thơ Trần Hoàng Thiên Kim từng nhấn mạnh: "Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã đưa sự quan tâm của độc giả tới cuộc sống nông thôn thời kỳ Đổi mới, ý thức dòng họ, gia tộc đang gây trở ngại cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới, xã hội dân chủ, cần đấu tranh một cách kiên định và quyết liệt hơn… Với tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma", ông đã để lại cho văn chương một gia tài quý báu là hơn 400 trang viết về nông thôn".

Chia sẻ với phóng viên Dân Việt, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai - Tổng biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội cũng cho rằng: "Khi tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma ra đời", tác phẩm đã tạo nên một làn sóng dư luận vô cùng mạnh mẽ. Đứng trước ngưỡng cửa Đổi mới, phản ứng của xã hội và sự tiếp nhận của bạn đọc bùng lên dữ dội vì tác phẩm đã mổ xẻ trực diện bản tính con người.

Tác phẩm viết về vấn đề nông thôn, nhưng lại mang tính mẫu số chung cho nhiều vùng quê lúc bấy giờ: những hủ tục kéo dài từ thời phong kiến, tư duy bao cấp, tâm lý tiểu nông cản trở sự phát triển của xã hội mới. Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã đào sâu vào bản chất của người nông thôn, chỉ ra những cản trở đó".

Từ tiểu thuyết gai góc đến phim truyền hình kinh điển "Đất và người"

Nhớ lại kỷ niệm khởi nguồn cho dự án phim "Đất và người", nhà văn Phạm Ngọc Tiến - người vốn không còn xa lạ với khán giả truyền hình qua các phim nổi tiếng của VTV như: "Chuyện làng Nhô", "Ma làng", "Gió làng Kình", "Đàn trời", "Sinh tử"... xúc động kể lại khoảnh khắc được đàn anh ký tặng và trao tận tay 1 trong 10 cuốn "Mảnh đất lắm người nhiều ma" vừa lấy về từ NXB còn nguyên dây buộc kèm lời nhắn nhủ: "Tiến là bản đầu tiên đấy, đọc luôn đi, hay không dứt ra được đâu".

Kết quả, nhà văn Phạm Ngọc Tiến thừa nhận không thể dứt ra khỏi tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma". "Cảm giác ám ảnh luôn thường trực và không khí của cái làng Giếng Chùa tiểu thuyết kia như sệt lại đè nặng cả tâm hồn lẫn trí não người đọc. Từng nhân vật trong trang sách hiện lên rành rẽ sống động như trong một bộ phim đời và trong trí tưởng của tôi lúc ấy một ý nghĩ nảy đến, phải biến tiểu thuyết thành một kịch bản điện ảnh hoặc truyền hình dài tập" - "cha đẻ" kịch bản "Đất và người" bộc bạch.

Để hiện thực hóa ý tưởng, nhà văn Phạm Ngọc Tiến mời nhà văn Khuất Quang Thụy cùng viết kịch bản chuyển thể. "Chọn anh Thụy vì anh là nông dân sệt. Quê anh ở một vùng ngoại thành Hà Nội, tôi có cảm giác giống như làng Giếng Chùa tiểu thuyết. Khuất Quang Thụy lập tức nhận lời vì anh cũng thích và thông thuộc tiểu thuyết này. Ông cùng công tác ban Văn Tạp chí Văn nghệ Quân đội với Nguyễn Khắc Trường nên hiểu tác giả về những gì được gửi gắm trong tiểu thuyết", nhà văn Phạm Ngọc Tiến lý giải.

Bằng tư duy điện ảnh sắc bén, nhà văn Phạm Ngọc Tiến đã cùng đồng nghiệp có những điều chỉnh mang tính bước ngoặt nhằm giúp bộ phim tiếp cận đa dạng tầng lớp khán giả truyền hình. Để phim bớt u ám nặng nề dù vẫn giữ nguyên câu chuyện, ông với nhà văn Khuất Quang Thụy bàn nhau đẩy thời điểm câu chuyện phim sang những năm 90. "Lúc đó cái đói như những năm 80 ở làng Giếng Chùa tiểu thuyết đã không còn nữa, cuộc sống sau Đổi mới đã khấm khá lên rất nhiều. Đề cương được chấp nhận, tôi và anh Thụy tiếp tục làm chi tiết đề cương và phân tập. Đến khi viết chính thức kịch bản, tôi nhận viết tập đầu tiên và kế sau là những tập lẻ, anh Thụy viết tập chẵn, cứ thế cho đến hết 24 tập kịch bản", ông Tiến chia sẻ.

Trải qua khâu thẩm định đầy cam go vì tính chất chính luận gai góc, kịch bản cuối cùng cũng được đưa vào sản xuất. Tuy nhiên, bộ phim khi ra mắt không tránh khỏi những luồng dư luận trái chiều.

Nhà văn Phạm Ngọc Tiến nhớ lại: "Khi làm bảng tên, tôi nói đạo diễn đề biên kịch là Khuất Quang Thụy còn tôi đứng tên biên tập. Sau này nhiều người thắc mắc tôi không phải là biên kịch. Chẳng quan trọng gì chuyện đó, biên kịch hay biên tập cũng vẫn là tôi thôi... Dù đã được trao đổi trước nhưng nói thật, nhà văn Nguyễn Khắc Trường không mấy bằng lòng khi ê-kíp kịch bản biến cải nhiều thứ từ tiểu thuyết của anh. Từ không khí bối cảnh đói nghèo sang không khí nông thôn có phần đổi mới những năm 90 đã no đủ hơn".

Không chỉ bối cảnh, số phận nhân vật Chu Văn Quềnh cũng được "thay máu" hoàn toàn: từ một kẻ chết no chỉ xuất hiện trong vài trang tiểu thuyết, Quềnh bước lên màn ảnh thành nhân vật hoạt náo trung tâm và có cả gia đình riêng. Cũng vì hiểu rõ những đặc thù và yêu cầu riêng của ngôn ngữ điện ảnh, nhà văn Nguyễn Khắc Trường vẫn tôn trọng những thử nghiệm sáng tạo của ê-kíp làm phim. Mối quan hệ đồng nghiệp, anh em giữa nhà văn Nguyễn Khắc Trường và nhà văn Phạm Ngọc Tiến nhờ đó vẫn duy trì sự gắn bó, thân thiết suốt nhiều năm sau đó.

Sự bước ra màn ảnh của nhân vật Chu Văn Quềnh (nghệ sĩ Hán Văn Tình thủ vai) với câu nói cửa miệng nổi tiếng: "Không thể trì hoãn sự sung sướng được" cũng chứa đựng nhân duyên kỳ lạ. "Cha đẻ" kịch bản phim "Đất và người" chia sẻ: "Khi bắt tay làm kịch bản, tôi đã nhắm vào Hán Văn Tình với cái đầu trọc và lối diễn khoa trương của diễn viên tuồng trong một vài phim đã phát sóng".

Cho đến khi chuẩn bị làm kịch bản, nhà văn Phạm Ngọc Tiến bất ngờ gặp nghệ sĩ Hán Văn Tình ở Hãng phim và ngỏ lời mời ông vào vai Quềnh. "Hán Văn Tình nhìn tôi đầy nghi ngờ rồi hỏi kịch bản thế nào. Tôi bảo đóng xong anh sẽ mất tên. Tình nhã nhặn đáp: "Cảm ơn anh, tôi sẽ đọc kịch bản, nếu thấy hay tôi sẽ nhận". Đến khi phim phát sóng được một nửa, một tối hai vợ chồng Hán Văn Tình tìm đến tận nhà tôi chơi. Đó là lần đầu tiên trong đời làm nghề, có diễn viên đến nhà biên kịch chỉ để cảm ơn vì một vai diễn", ông Tiến xúc động nhớ lại.

Khi ấy, nghệ sĩ Hán Văn Tình hóm hỉnh thừa nhận, hôm từ Hãng phim về nhà ông còn bảo vợ: "Có tay biên kịch đầu trọc giống mình mời vào vai, bảo đóng xong là mất tên diễn viên. Đúng là "phét lác", làm gì có cái vai như thế!".

Thế nhưng, đúng như lời nhà văn Phạm Ngọc Tiến tiên đoán, bộ phim vừa đi được nửa chặng đường thì nam nghệ sĩ thực sự "mất tên". Khán giả truyền hình khắp nơi khi đó không còn gọi ông là Hán Văn Tình nữa, mà chỉ nhớ đến một Chu Văn Quềnh sống động, để đời trên màn ảnh.

"Việc chọn diễn viên vốn là của đạo diễn, nhưng trong trường hợp này, các đạo diễn đã gật đầu ngay lập tức. Âu cũng là một sự sắp đặt của số phận", "cha đẻ" kịch bản "Đất và người" nhận định.

Sức sống bền bỉ trong lòng công chúng

Sự dung hòa khéo léo giữa tư tưởng văn học gai góc, dữ dội của Nguyễn Khắc Trường và ngôn ngữ điện ảnh gần gũi, đời thường của ê-kíp làm phim đã biến "Đất và người" trở thành một tác phẩm kinh điển của truyền hình Việt Nam. Sau hơn 20 năm phát sóng, phim vẫn nhận được vô vàn tình cảm sâu nặng từ công chúng. Dẫu nghệ sĩ Hán Văn Tình và nhiều diễn viên trong phim, thậm chí cả nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã rời cõi tạm, nhưng hình ảnh Chu Văn Quềnh đến nay vẫn có sức sống bền bỉ trong lòng khán giả nhiều thế hệ.

Gửi phản hồi về loạt bài "40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc" của Báo Dân Việt, độc giả Thanh Nga (địa chỉ email thanhnga***@gmail.com) xúc động viết: "Nhà văn Nguyễn Khắc Trường đã viết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" quá hay và cụ thể. Đến khi lên phim "Đất và người", đạo diễn và kịch bản bộ phim này cũng rất tài giỏi, từ chọn diễn viên đến sắp xếp kịch bản thật không chê vào đâu được, lời thoại chắc nịch từng câu, từng chữ. Dàn diễn viên xuất sắc vào vai như thật dù có thể đa số họ chưa làm nông nghiệp bao giờ, thật bái phục".

Dành nhiều tình cảm cho bộ phim, độc giả Minh Khánh (địa chỉ email minhkhanh*****@gmail.com) bày tỏ: "Đất và người" là một bộ phim kinh điển của truyền hình Việt Nam. Tác phẩm đã lấy đi biết bao nước mắt và cả nụ cười của nhiều thế hệ khán giả. Đến tận năm 2026, tôi vẫn xem lại bộ phim này và tính đến nay đã xem không biết bao nhiêu lần, một phần vì nội dung phim hay và vì thích ngắm lại khung cảnh làng quê xưa..."

Bản thân nhân vật lão Quềnh trong phim cũng có một đời sống riêng đầy bất ngờ ngoài đời thực. Nhà văn Phạm Ngọc Tiến hóm hỉnh nhớ lại Chu Văn Quềnh "hot" đến mức năm 2010 khi ông làm lại nhà, thợ quê chỉ xin đúng một điều kiện: chỉ cần mời Chu Văn Quềnh về uống rượu một lần.

Ngoài đáp ứng tình cảm của khán giả ở những cuộc hội ngộ đời thường, sự tận tụy của nghệ sĩ Hán Văn Tình cùng ê-kíp còn gắn liền với những trăn trở đằng sau màn ảnh. Nhà văn Phạm Ngọc Tiến tiết lộ, khi phim làm hậu kỳ xong đưa duyệt, từng có ý kiến lo ngại chi tiết bà Son (vợ ông Hàm) tự tử ở kết phim sẽ khiến câu chuyện thêm u ám, ngột ngạt. Để tác phẩm tươi sáng và có hậu hơn khi đến với đông đảo khán giả truyền hình, ê-kíp đã khéo léo xử lý bằng cách bổ sung cái kết đám cưới cô Đào cùng sự xuất hiện của bà Son và "đưa lên Générique phim" như một lời khẳng định nhân vật vẫn còn sống.

Nhắc lại những kỷ niệm làm phim "Đất và người" ở phương diện kịch bản chuyển thể từ tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma”, tác giả kịch bản Phạm Ngọc Tiến xúc động coi đó như một nén tâm nhang thắp cho người anh, nhà văn Nguyễn Khắc Trường kính mến - người đã đi xa nhưng tiếng cười khoáng đạt, rổn rảng vẫn còn vang vọng.

Dù nhiều thập kỷ đã trôi qua nhưng tiểu thuyết "Mảnh đất lắm người nhiều ma" - phim "Đất và người" vẫn mang hơi thở thời đại và tinh thần đổi mới sắc bén khi dũng cảm nhìn thẳng vào sự thật, chỉ ra những lực cản xã hội để từ đó hướng con người tới sự thức tỉnh và vươn tới những giá trị nhân văn tốt đẹp.

Loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng: Tiểu thuyết “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”...
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×