40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: Nhạc sĩ Thanh Tùng và cú “vượt rào” kiểm duyệt (Bài 4)

LTS: Khi ca khúc “Lời tỏ tình của mùa xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng xuất hiện qua tiếng hát ca sĩ Ngọc Bích, tác phẩm đã lập tức tạo nên một bước ngoặt lớn, lay động không gian âm nhạc những năm đầu đổi mới – thời điểm vốn còn nặng chất ngợi ca, hô hào và cổ vũ tinh thần tập thể… Giai điệu trẻ trung, rạo rực của tác phẩm được ví như một “làn gió mới” đánh thức những khát khao yêu đương, kéo âm nhạc trở về gần gũi với đời sống tình cảm thực tại của con người. Tác phẩm khẳng định tư duy tiên phong của vị nhạc sĩ tài hoa, đồng thời được ví như cú “vượt rào” dũng cảm, “tiếp lửa” cho dòng nhạc nhẹ Việt Nam phát triển rực rỡ trong kỷ nguyên đổi mới.

Khi còn sinh thời, nhạc sĩ Thanh Tùng từng tiết lộ ca khúc “Lời tỏ tình của mùa xuân” được ông viết tặng Ngọc Bích – một ngôi sao ca nhạc thời bấy giờ, cùng với bài “Ngôi sao cô đơn”. Cũng chính ông sau đó đã dàn dựng tiết mục này cho Ngọc Bích và đoàn nghệ thuật Hải Đăng.

Theo vị nhạc sĩ tài hoa, ở thời điểm đó, viết một ca khúc có chữ “yêu” và mang đề tài tình cảm lứa đôi là một thử thách cực kỳ lớn, rất khó để được thông qua kiểm duyệt, được trao giải hay biểu diễn trên đài phát thanh. Đặc biệt, trong bài “Lời tỏ tình của mùa xuân” có câu hát đắt giá: “Và tôi biết rằng, nói yêu em là điều khó khăn…”. Lúc bấy giờ, nhạc sĩ Thanh Tùng lý giải rằng câu hát ấy hoàn toàn không phải là lời tỏ tình cá nhân ông dành cho nữ ca sĩ. “Tôi viết 'nói yêu em là điều khó khăn' thực chất là đang nói với khâu kiểm duyệt đấy” - tác giả ca khúc từng thẳng thắn chia sẻ.

Sự xuất hiện của “Lời tỏ tình của mùa xuân” và những ca khúc của nhạc sĩ Thanh Tùng còn mang giá trị học thuật, được coi là “di sản âm nhạc đặc biệt trong đời sống nhạc nhẹ Việt Nam” dưới góc nhìn của giới chuyên môn. Nhạc sĩ Trần Mạnh Hùng – tác giả trẻ nhất từng nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học - Nghệ thuật năm 2017, Giám đốc âm nhạc chương trình Legacy of Love – đánh giá cao tư duy tiên phong của cố nhạc sĩ Thanh Tùng. Theo ông, tác phẩm ra đời đúng vào giai đoạn chuyển giao mang tính bước ngoặt, khi nền nhạc nhẹ bắt đầu cựa mình sôi động ngay sau thời kỳ mở cửa.

Dưới lăng kính của một nhạc sĩ dàn dựng âm nhạc hàng đầu với nhiều dự án lớn mang tính hàn lâm và đương đại như “Opera Công nữ Anio” hay chuỗi hòa nhạc “Điều còn mãi”, nhạc sĩ Trần Mạnh Hùng cho rằng, trước đó, đời sống âm nhạc phần lớn gắn liền với khối ca khúc cách mạng và tinh thần tập thể. Những sáng tác của nhạc sĩ Thanh Tùng đã trở thành nguồn cảm hứng lớn, định hình lại tư duy sáng tạo cho cả một thế hệ học nhạc lúc bấy giờ. Cho đến hôm nay, khi phân tích cấu trúc hòa âm và giai điệu tiệm cận xu hướng quốc tế của tác phẩm, vị Giám đốc âm nhạc của dự án “Legacy of Love” khẳng định: Đây là những giá trị nghệ thuật mang tính “thời thượng”, sở hữu sức sống bền bỉ và hòa quyện hoàn hảo vào dòng chảy của âm nhạc đương đại.

Là giọng ca đã “đi cùng thanh xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng qua những tuyệt phẩm như “Trái tim không ngủ yên”, “Một mình”, “Lối cũ ta về”, ca sĩ Mỹ Linh chia sẻ: “Âm nhạc có thể đưa con người trở về với quá khứ theo cách dịu dàng nhất. Mỗi lần cất lên những giai điệu của nhạc sĩ Thanh Tùng, những ký ức thanh xuân trong tôi lại được đánh thức. Đã 10 năm sau ngày nhạc sĩ rời cõi tạm, những bài hát và cảm xúc ấy vẫn vẹn nguyên, như chính “trái tim không ngủ yên” của bao thế hệ yêu nhạc Việt”. Đồng quan điểm, ca sĩ Tùng Dương cũng bày tỏ sự kính trọng: “Thanh Tùng là một người nghệ sĩ đích thực, sự lãng mạn đã ăn sâu vào máu thịt. Phải yêu rất say mê và dâng hiến trọn đời cho tình yêu thì mới có thể sáng tác nên những giai điệu đẹp, sâu sắc và chạm đến trái tim người nghe tự nhiên đến thế”.

Tiếp nối loạt bài “40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, phóng viên Báo Dân Việt đã có cuộc trò chuyện với chị Nguyễn Bạch Dương – con gái nhạc sĩ Thanh Tùng. Là “nhân chứng” đặc biệt từng theo cha đến các phòng thu, đài truyền hình từ thuở ấu thơ, chị Bạch Dương đã có những trải lòng xúc động về người cha tài hoa cùng sức sống bền bỉ của những “đứa con tinh thần” mà ông để lại cho cuộc đời.

***

Con gái nhạc sĩ Thanh Tùng: Đằng sau "Lời tỏ tình của mùa xuân" là tinh thần mới của thời đại

Là người gắn bó với các giai điệu của cha từ thuở nhỏ, cảm xúc của chị với ca khúc “Lời tỏ tình của mùa xuân” ở thời điểm “ngày ấy” - khi tác phẩm mới ra đời và “bây giờ”, có sự thay đổi như thế nào?

- Khi “Lời tỏ tình của mùa xuân” ra đời, tôi vẫn còn là một cô bé nên chưa đủ nhận thức để hiểu hết bối cảnh xã hội hay ý nghĩa bước ngoặt của ca khúc đối với nền âm nhạc.

Điều tôi còn nhớ rất rõ là ngày ấy, ca khúc được ca sĩ Ngọc Bích biểu diễn gần như hằng đêm tại Nhà hát Bến Thành (số 6 Mạc Đĩnh Chi, Quận 1) cùng ban nhạc của Đài Truyền hình. Tôi thường xuyên được ba cho đi theo. Dù còn nhỏ, tôi vẫn cảm nhận được một luồng năng lượng rất đặc biệt từ bài hát ấy. Giai điệu rạo rực, tươi mới và phần điệp khúc có sức cuốn hút mạnh mẽ đến mức mỗi khi vang lên, toàn bộ khán giả phía dưới đều hưởng ứng nhiệt tình. Không khí lúc đó lúc nào cũng vui, sống động và tràn đầy sức sống.

Sau này khi trưởng thành, tôi mới hiểu thêm rằng, đằng sau những giai điệu tưởng như rất tự nhiên, phóng khoáng ấy là cả một tinh thần mới của thời đại. Đó là tiếng nói của tình yêu, của những cảm xúc cá nhân vốn bị kìm nén trước đó, nay được thể hiện một cách cởi mở hơn.

Ngày nay, mỗi lần nghe lại “Lời tỏ tình của mùa xuân”, tôi không chỉ nghe bằng ký ức của một đứa trẻ thích xem ba làm việc, mà bằng sự trân trọng sâu sắc đối với một tác phẩm đã trở thành thanh xuân của nhiều thế hệ.

Như chị vừa chia sẻ, khi trưởng thành và nhìn lại bối cảnh lịch sử, chị có từng nghe ba tâm sự về những khó khăn, những cái “lắc đầu” kiểm duyệt hay áp lực “vượt rào” khi ông quyết đưa cái tôi lãng mạn vào nhạc Việt lúc bấy giờ?

- Trong gia đình, ba tôi là người làm nhiều hơn nói. Ông chưa bao giờ mang những áp lực, khó khăn trong công việc hay cuộc sống về than thở với con cái. Đó cũng là cách ông bảo vệ và yêu thương chúng tôi một cách vô điều kiện. Vì vậy, tôi không nhớ ba từng kể khổ về những cái “lắc đầu” hay câu chuyện kiểm duyệt liên quan đến ca khúc này.

Điều tôi chứng kiến nhiều nhất là niềm đam mê và sự tận tụy đến khắc nghiệt của ông với âm nhạc. Từ bé, tôi theo ba vào đài truyền hình, chứng kiến ông thu âm hàng giờ liền. Có những buổi dựng chương trình, ba yêu cầu ca sĩ, ban nhạc tập đi tập lại hàng chục lần một phân đoạn nhỏ đến nỗi một đứa trẻ 5-6 tuổi như tôi thuộc luôn bài hát. Đêm đến, khi công diễn, lúc thì ông đứng trong cánh gà chỉ đạo, lúc lại trực tiếp ngồi ở bàn điều khiển âm thanh chăm chút từng nốt nhạc.

Khi đọc lại các tư liệu sau này, tôi nghĩ ba tôi khi sáng tác không hề nghĩ rằng mình đang “vượt rào” để chứng tỏ điều gì cả. Ông chỉ viết về tình yêu, về mùa xuân, về niềm vui sống của con người bằng sự thành thật và chân thành nhất của một tâm hồn nghệ sĩ. Có lẽ chính sự thành thật không toan tính ấy đã giúp bài hát có sức sống xuyên thời gian.

Từ làn gió mới của “Lời tỏ tình của mùa xuân”, đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, nhạc sĩ Thanh Tùng cùng các nhạc sĩ nổi tiếng Trịnh Công Sơn, Tôn Thất Lập... đã lập nên nhóm “Những Người Bạn” tại TP.HCM để tạo thế đối trọng trước làn sóng nhạc hải ngoại tràn ngập. Đây là “bệ phóng” cho hàng loạt ca khúc đình đám ra đời. Chị từng chứng kiến những người bạn thân thiết này đồng hành cùng cha mình như thế nào?

- Tôi nghĩ đó là một giai đoạn rực rỡ và tràn đầy năng lượng sáng tạo nhất của ba tôi cũng như của âm nhạc Việt Nam thời kỳ đầu đổi mới.

Ba tôi là người cực kỳ trân trọng tình bạn và tình đồng nghiệp. Tôi vẫn nhớ hình ảnh ba tôi và các bác, các chú trong nhóm như bác Trịnh Công Sơn, chú Tôn Thất Lập, Trần Long Ẩn, Từ Huy, Nguyễn Ngọc Thiện, Nguyễn Văn Hiên thường xuyên tụ họp sinh hoạt tại Quán Nhạc Sĩ (số 7 Nguyễn Văn Chiêm, Quận 1) hoặc ngay tại nhà tôi. Không khí lúc nào cũng vui vẻ, thân tình nhưng hiệu quả công việc thì vô cùng nghiêm túc.

Thời điểm đó, nhóm đặt ra "kỷ luật" rất nghiêm: Mỗi tháng, mỗi nhạc sĩ phải sáng tác được một ca khúc mới, sau đó tụ họp lại để giới thiệu và báo cáo tác phẩm trước các thành viên khác. Họ cùng nhau làm việc, thực hiện các album chung để đưa tác phẩm đến với công chúng một cách bài bản.

Nhìn lại, tôi thấy tự hào vì ba mình đã may mắn được là một phần trong dòng chảy đầy hứng khởi, góp phần định hình nên diện mạo mới cho âm nhạc nước nhà.

Có ý kiến cho rằng: “Âm nhạc của Thanh Tùng không sống độc lập trên sân khấu hoành tráng mà len lỏi vào từng căn nhà nhỏ, những chuyến xe đêm, những ký ức tình đầu của nhiều thế hệ...” Dưới góc nhìn của một người con, chị lý giải vì sao nhạc của cha mình lại có sức lan tỏa bền bỉ đến vậy?

- Tôi nghĩ câu trả lời nằm ở chỗ âm nhạc của ba xuất phát từ những cảm xúc rất thật. Ba viết về tình yêu, nhưng đó không chỉ là tình cảm đôi lứa thuần túy, mà rộng lớn hơn là tình yêu cuộc sống, yêu con người, quê hương và trân trọng những điều đẹp đẽ, giản dị nhất trong cuộc đời.

Những giá trị cảm xúc ấy thì thời đại nào, thế hệ nào cũng có. Vì vậy, bất cứ ai khi lắng nghe âm nhạc của Thanh Tùng cũng đều có thể tìm thấy một phần câu chuyện, một mảnh ký ức hay trải nghiệm của chính mình trong đó. Người ta nghe nhạc của ông bằng cả sự đồng cảm và nâng đỡ tâm hồn chứ không đơn thuần bằng thính giác. Âm nhạc của ba luôn mang đến sự ấm áp, hướng con người ta đến điều thiện lành, đó là lý do vì sao nó không bị lãng quên.

Phía sau những giai điệu vô cùng lãng mạn ấy, người ta cũng thường nói: “Thanh Tùng ngoài đời là một người đàn ông khắc nghiệt với chính mình”. Chị thấy nhận định này có đúng với tính cách của ông?

- Từ “khắc nghiệt” ở đây, tôi hiểu theo nghĩa là sự nghiêm túc và trách nhiệm tuyệt đối với bản thân. Ba tôi không bao giờ là người dễ hài lòng với những gì mình đã làm được, ông luôn đặt ra những yêu cầu rất cao trong cả công việc lẫn cuộc sống.

Mặt khác, dù ngoại hình của ba trông rất lãng tử, phóng khoáng như một "tay chơi" phương Tây với mái tóc dài và phong thái tự do, nhưng sâu bên trong, ông lại là người chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi những đạo lý nhân sinh của người Á Đông. Điều này thể hiện rõ nhất ở việc sau khi mẹ tôi qua đời, ông quyết định ở vậy một mình để nuôi các con khôn lớn, giữ trọn lời thề thủy chung mà không đi bước nữa. Sự nghiêm khắc với bản thân và sự chân thành, hy sinh cho những người mình yêu thương chính là hai mặt tính cách luôn song hành trong con người ông.

Biến cố mất đi người bạn đời và việc giữ trọn lời hứa thủy chung ấy đã ảnh hưởng, làm thay đổi tư duy âm nhạc của ông ra sao ở giai đoạn sau này, thưa chị?

- Sự ra đi của mẹ là biến cố và tổn thất lớn nhất trong cuộc đời của ba tôi. Nỗi đau đớn, trống trải ấy sâu sắc đến mức tôi nghĩ không một ai, kể cả các con, có thể thấu cảm được hết. Thế nhưng, điều khiến các con kính trọng nhất ở ba là ông không bao giờ để nỗi đau ấy biến thành sự bi lụy, oán than hay cay đắng với cuộc đời.

Ông chọn cách giữ gìn tình yêu với mẹ theo một cách rất riêng, rất trân trọng. Theo thời gian, chính những trải nghiệm mất mát và lòng thủy chung ấy đã thấm đẫm vào từng nốt nhạc. Khi nghe những ca khúc ở giai đoạn sau của ba, người nghe vẫn thấy nỗi nhớ, sự tiếc nuối khôn nguôi, được bao trùm bởi lòng bao dung, sự kiêu hãnh và một niềm tin tuyệt đối vào những điều đẹp đẽ của tình yêu. Đó chính là lý do vì sao âm nhạc của ông chạm được vào góc sâu thẳm nhất trong trái tim khán giả.

Người ta cũng thường bảo: “Nhạc sĩ Thanh Tùng dạy cho người ta biết yêu, biết khóc cho tình yêu nhưng không bao giờ ủy mị, yếu đuối”. Điều này có vận vào cuộc đời thực của ông như thế nào?

- Nhận định đó khá đúng với con người thực của ba tôi. Ba là người giàu tình cảm nhưng bản lĩnh lại vô cùng mạnh mẽ. Ông thấu hiểu mọi hỷ nộ ái ố, những mất mát của đời người nhưng từ chối sống trong bi kịch. Ngay cả khi trải qua những khúc quanh ngặt nghèo nhất của số phận, ông vẫn chọn cách bước tiếp, miệt mài sáng tác, làm việc và gánh vác trách nhiệm với gia đình bằng một phong thái ung dung nhất.

Chính vì vậy, âm nhạc của ông mang lại sự đồng cảm lớn, giữ cho người nghe không bị nhấn chìm vào sự u tối. Sau những giọt nước mắt, những tiếng thở dài, giai điệu của ông luôn mở ra sự hy vọng và niềm tin vào ngày mai. Đời thực của ba tôi chính là tấm gương phản chiếu rõ nhất tinh thần ấy.

Xin cảm ơn chị Nguyễn Bạch Dương!

Tôi thật sự xúc động và biết ơn khi ca khúc “Lời tỏ tình của mùa xuân” được lựa chọn giới thiệu trong loạt bài “40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt. Đối với gia đình, đây không chỉ là sự ghi nhận dành cho một tác phẩm cụ thể, mà là sự tri ân đối với những đóng góp di sản của nhạc sĩ Thanh Tùng cho nền âm nhạc nước nhà. Ba tôi và các nghệ sĩ cùng thế hệ đã cống hiến cho âm nhạc thời kỳ đổi mới bằng những cách khác nhau, nhưng họ có chung một khát vọng lớn: Khát vọng sáng tạo, đổi mới và mong muốn phản ánh tâm tư con người một cách chân thực nhất. Nếu hôm nay, sau 40 năm, tác phẩm vẫn được nhắc nhớ như một cột mốc mở đường thì đó là niềm vinh dự lớn của gia đình. Hạnh phúc nhất là âm nhạc của ba vẫn được công chúng yêu mến và tiếp tục truyền lửa cho các thế hệ mai sau.

Tiếp nối loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” sau các tác phẩm như: Phim "Thị trấn yên tĩnh", "Thằng Bờm", phóng sự "Vua lốp", "Lời khai của bị can" gây chấn động; phim "Tướng về hưu"... Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo. Đó là các tiểu thuyết đỉnh cao “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”…
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×