40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: Phim "Thị trấn yên tĩnh", "Thằng Bờm" (Bài 1)

LTS: Công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước do Đảng khởi xướng và lãnh đạo từ Đại hội VI (1986) đến Đại hội XIV (2026) là một hành trình chuyển mình mang tính lịch sử. Với tinh thần không né tránh, làn gió mới từ loạt bài “Những việc cần làm ngay” trên Báo Nhân Dân của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh (tác giả N.V.L.) đã “cởi trói” cho báo chí và các văn nghệ sĩ mạnh mẽ “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật”. Nhờ đó, những kìm nén của cơ chế cũ cùng biết bao hệ lụy, bi kịch phức tạp của người nông dân và sự bế tắc của người lao động được phơi bày một cách không khoan nhượng, chân thực trong những năm đầu Đổi mới. Những thước phim dẫu chỉ hai màu đen - trắng, những phóng sự, tác phẩm sân khấu kinh điển cùng các cách tân táo bạo trong âm nhạc, thơ ca… đã hợp thành đòn bẩy mạnh mẽ, thổi luồng sinh khí tươi mới vào đời sống xã hội lúc bấy giờ.

Đến nay, yêu cầu định vị và đánh giá khách quan hiện thực xã hội vẫn là nhiệm vụ sống còn. Như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh tại buổi làm việc với Ban Chỉ đạo tổng kết 40 năm Đổi mới (ngày 27/2/2025): “Phải đánh giá thật khách quan để định vị rõ chúng ta đang ở đâu, trình độ phát triển đang ở mức độ nào, có những giải pháp đúng để triển khai; không tô hồng thành tích, nhưng cũng không bi quan chỉ thấy được tồn tại, hạn chế...”

Với tinh thần ấy, Báo Dân Việt trân trọng giới thiệu loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” để tôn vinh những kiệt tác văn học - nghệ thuật, báo chí đi cùng năm tháng. Điều quan trọng là thông điệp sâu sắc trong những “chuyện cũ” nhưng đến nay vẫn vẹn nguyên giá trị để soi chiếu, cảnh báo loạt “vấn nạn mới” đang trực tiếp cản trở bước tiến của đất nước khi bước vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Loạt bài này mở màn bằng hai bộ phim kinh điển: “Thị trấn yên tĩnh” (1986) và “Thằng Bờm” (1987) - những cột mốc đánh dấu sự lên ngôi của tinh thần “cởi trói” dấn thân, biến tiếng cười thành “vũ khí” lợi hại để điện ảnh Đổi mới tỏa sáng.

***

Bài 1: Phim Thị trấn yên tĩnh, Thằng Bờm: Những tiếng cười làm rung chuyển tư duy bao cấp!

“Đêm trước” Đổi mới, điện ảnh Việt Nam dường như đã quen thuộc với một "lối mòn" ca ngợi cái đẹp, tôn vinh "chất" anh hùng và những mặt tích cực, một chiều của đời sống xã hội. Thậm chí, có những khán giả nước ngoài thời điểm này vẫn “đóng đinh” điện ảnh Việt Nam với đề tài chiến tranh. Bởi lẽ, hầu hết các tác phẩm tham dự sự kiện nước ngoài hoặc được trao giải tại các liên hoan phim quốc tế đều thuộc đề tài này.

Nhưng đến năm 1986, giữa thời khắc cả đất nước bắt đầu "nhìn thẳng vào sự thật", một bước ngoặt đã mở ra. Một đạo diễn trẻ từ Liên Xô trở về đã đưa lên màn ảnh chân dung những cán bộ cơ hội, những kẻ háo danh, những đám đông chạy theo quyền lực và cả những giấc mộng làm giàu bằng lối tắt. Khán giả xem phim đã cười. Nhưng ngay sau tiếng cười ấy lại là một cuộc “giải phẫu” xã hội đầy táo bạo. Đó là “Thị trấn yên tĩnh” và “Thằng Bờm” - hai bộ phim được TS Ngô Phương Lan - nhà phê bình điện ảnh - gọi là những “cánh én đầu tiên báo hiệu điện ảnh Đổi mới”...

Sự dũng cảm “xé rào” đó không chỉ tạo nên tiếng vang lớn trong lĩnh vực điện ảnh thời bấy giờ, mà dưới góc nhìn của các nhà phê bình điện ảnh, đây còn là những tìm tòi tiên phong làm thay đổi diện mạo nghệ thuật nước nhà.

Phim “Thị trấn yên tĩnh” (1986): “Cơn lốc” toan tính và đại hài kịch bẽ bàng

Sở dĩ hai tác phẩm của đạo diễn Lê Đức Tiến nhận được sự đánh giá rất cao từ các nhà chuyên môn là bởi tính dự báo và tinh thần phê phán mạnh mẽ.

Trong tập tiểu luận phê bình điện ảnh “Phác thảo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và hội nhập” (NXB Hội Nhà văn, 2023), Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh Việt Nam - đã dành những trang viết sâu sắc để định vị tầm vóc của hai tác phẩm này trong bối cảnh đầu thời kỳ Đổi mới vốn thường dấy lên những dư luận khen chê đối lập nhau. Dưới góc nhìn của nhà phê bình điện ảnh tên tuổi này, đó là “dấu hiệu đáng mừng sau suốt thời gian dài người ta từng quen nghĩ, nghe và nói theo một chiều thuận”.

"Giờ đây, sáng tác điện ảnh đa dạng về đề tài, mạnh bạo xới các vấn đề xã hội, nhiều tác phẩm đi vào ngõ ngách cuộc sống để từ đó toát lên những vấn đề căn bản của hiện thực. Sự tranh luận sôi nổi về các bộ phim chứng tỏ một không khí sáng tác và sinh hoạt cởi mở, phóng khoáng, tạo tiền đề cho sự ra đời của những tác phẩm sâu sắc về nội dung và mới mẻ, sáng tạo trong ngôn ngữ thể hiện” - Tiến sĩ Ngô Phương Lan nhận định.

Theo Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam, làm phim hài cho ra phim hài thật không dễ. Tuy nhiên, có thể coi “Thị trấn yên tĩnh” là một trong những bộ phim hài thành công nhất của điện ảnh Việt Nam.

Lý giải về nhận định này, bà Ngô Phương Lan chỉ rõ trong phim “Thị trấn yên tĩnh”, các nhà làm phim đã tạo ra và xử lý khéo léo, có duyên những yếu tố đặc trưng của thể loại hài. Đó là tạo sự bất ngờ trong tình huống, trong lời thoại, trong hành động nhân vật… Phim tạo được phong cách khá nhất quán từ đầu đến cuối: châm biếm một cách dí dỏm, giễu cợt một cách hài hước. Đây đó dọc theo phim còn đan xen hình ảnh nên thơ của làng quê Việt Nam thuần chất, lại mang màu sắc hóm hỉnh dân gian: chú bé thổi sáo trên lưng trâu cứ tủm tỉm cười vì biết rõ mọi sự” - bà Lan cho hay.

Phim “Thằng Bờm” (1987): Tiếng cười tự trào và “điểm nghẽn” sĩ diện hão

Trong khi “Thị trấn yên tĩnh” tấn công trực diện vào thói quan liêu, sùng bái quyền lực của bộ máy cán bộ cơ hội, thì “Thằng Bờm” lại được đông đảo các đạo diễn kỳ cựu đánh giá là tấm gương trào phúng soi chiếu thẳng vào căn bệnh hãnh tiến, tư duy đường tắt của một bộ phận người dân trong xã hội cũ.

Kịch bản phim do nhà biên kịch kỳ cựu Bành Châu chấp bút, dựa trên một số truyện cười dân gian nổi tiếng. Từ cái gốc ngu dốt và nghèo đói, ông nội (NSND Trịnh Thịnh thể hiện) và bố Bờm (Trọng Phan đóng) tìm cách "vực" cái sự học của dòng họ bằng con đường đi hỏi vợ khôn cho Bờm (Hoàng Hiệp đóng), rồi tính cho Bờm học cách làm thầy. Kẻ khờ khạo ấy tấp tểnh vác lều chõng đi thi, rồi đi chữa bệnh cho thiên hạ... để rồi chuốc lấy những trận đòn roi tả tơi.

Kết phim “Thằng Bờm” là một hình ảnh đầy ám ảnh và chua chát. Bờm được người nhà võng cáng khiêng về trong bộ dạng thảm hại, tay ôm chiếc quạt mo cháy xém, cơ thể giãy giụa, gào lên tuyệt vọng: "Ngày hội của Bờm đâu? Vinh hoa phú quý của Bờm đâu?", và ông nội Bờm đúc kết một câu cay đắng: “Về thôi cháu ơi, họ nhà Bờm mình vẫn chỉ là Bờm mà thôi!”.

Không thể phủ nhận “Thằng Bờm” đã khắc họa thành công một bộ phận người nông dân chất phác, đói nghèo nhưng lại mơ tưởng hão huyền. "Bằng phong cách hài hiện thực pha trộn với các yếu tố giả tưởng, “Thằng Bờm” chính là một tiếng cười tự trào, tự phê phán đầy dũng cảm của người nghệ sĩ với "bệnh háo danh", sĩ diện hão, và những khiếm khuyết trong tính cách một bộ phận người Việt - một điểm nghẽn tinh thần cần phải gột rửa trong hành trình đổi mới tư duy của toàn dân tộc” - đạo diễn Lê Đức Tiến nhận định.

Đặc biệt, Tiến sĩ Ngô Phương Lan thẳng thắn nêu quan điểm phản biện: “Tôi cũng không nhất trí với lời phê bình của một số nhà nghiên cứu văn học vào thời điểm phim ra đời, rằng phim đã bôi bác, giễu cợt người nông dân”.

Khi tư duy nghệ thuật của những tinh hoa được "cởi trói"

Để có được những thước phim đi trước thời đại, đòi hỏi một bản lĩnh dấn thân của người nghệ sĩ trong bầu không khí những năm đầu Đổi mới. Thời điểm đó, “Thị trấn yên tĩnh” là kết quả từ sự cộng hưởng sáng tạo của đạo diễn Lê Đức Tiến cùng thế hệ nghệ sĩ trẻ vừa tốt nghiệp từ các trường nghệ thuật danh tiếng ở Liên Xô trở về như: Biên kịch Đoàn Trúc Quỳnh, Quay phim Trần Quốc Dũng (VGIK); Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân (Nhạc viện Tchaikovsky); Đạo diễn âm thanh Bành Bắc Hải (LIKI). Sự đồng điệu về tư duy và bút pháp của nhóm bạn đồng môn này đã mang đến cho bộ phim một ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, sắc sảo, với tiếng cười trào lộng nhưng đầy tính chân thực và phê phán sâu cay.

Giới chuyên môn đánh giá, ê-kíp làm phim quy tụ nhiều tinh hoa này đã mang quan điểm tư duy nghệ thuật đương đại để soi chiếu vào những “góc khuất”, những “mặt trái” của thời đại. Đó chính là tinh thần phê phán và tự trào đầy bản lĩnh - cốt cách văn hóa và nhân bản sâu sắc của dòng phim Đổi mới.

“Đây chính là giai đoạn “cởi trói” tư duy mạnh mẽ, khi tinh thần tự cứu mình, tự đổi mới của người nghệ sĩ được cộng hưởng với sự cởi mở trong tầm nhìn lãnh đạo” - đạo diễn Lê Đức Tiến nhận định.

Từ đây, loạt tác phẩm đa dạng về phong cách đã ra đời, làm thay đổi căn bản diện mạo điện ảnh nước nhà. Bên cạnh tiếng cười tự trào trong phim “Thị trấn yên tĩnh” và “Thằng Bờm”, khán giả yêu điện ảnh thời kỳ này còn chứng kiến những góc nhìn trực diện, gai góc qua hàng những tác phẩm kinh điển như: “Anh và em” (đạo diễn Trần Vũ - Nguyễn Hữu Luyện), “Cô gái trên sông” (đạo diễn Đặng Nhật Minh), “Chuyện cổ tích dành cho tuổi 17” (đạo diễn Nguyễn Xuân Sơn), hay “Gánh xiếc rong” (đạo diễn Việt Linh)…

Đặt nền móng cho dòng phim hài Việt Nam hiện đại

Trước năm 1986, điện ảnh Việt Nam gần như vắng bóng dòng phim hài đúng nghĩa, tiếng cười nếu có cũng chỉ là những nét chấm phá phụ họa cho dòng phim chính kịch. Phải đến thời kỳ Đổi mới, phim hài mới bùng nổ như một thể loại độc lập, mạnh mẽ.

Bằng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, thủ pháp cường điệu duyên dáng kết hợp nhuần nhuyễn giữa hiện thực và các yếu tố giả tưởng, cách điệu dân gian, hai bộ phim “Thị trấn yên tĩnh” và “Thằng Bờm” đã định nghĩa lại "sức mạnh của tiếng cười". Tiếng cười ở đây không hời hợt, dễ dãi mà là tiếng cười sâu cay, châm biếm, cười ra nước mắt, cười để thức tỉnh con người.

Theo đạo diễn Lê Đức Tiến, từ những bước đi đầu tiên mang tính khai mở ấy, dòng phim hài Việt Nam đã định hình, phát triển phong phú suốt bốn thập kỷ qua và có thể phân chia thành các mạch nguồn tiêu biểu:

Một là, tiếng cười phê phán, dự báo và ẩn dụ sâu cay tiêu biểu với các phim: “Thị trấn yên tĩnh”, “Thằng Bờm”, “Dịch cười”, “Vua bãi rác”…

Hai là, dòng phim hài giải trí và phim Tết: “Ai chết cho người đẹp”, “Lấy vợ Sài Gòn”, “Tết này ai đến xông nhà”, “Giải cứu thần chết”, “Những nụ hôn rực rỡ”, “Cô dâu đại chiến”, “Gái già lắm chiêu”, “Bố già”, “Nhà bà Nữ”…

Ba là, dòng phim hài hiện đại, hài tình huống: “Để mai tính”, “Long Ruồi”, “Trúng số”, “Ma dai”, “Nhà có 5 nàng tiên”…

Sự chuyển mình này đồng hành cùng chặng đường điện ảnh xóa bỏ bao cấp, bước vào nền kinh tế thị trường, và ngày nay nghệ thuật điện ảnh đang làm nòng cốt cho xây dựng công nghiệp văn hóa thời kỳ trí tuệ nhân tạo (AI).

Những tìm tòi về ngôn ngữ điện ảnh: Dấu ấn "hiện thực huyền ảo"

Nhìn từ góc độ cấu trúc và thủ pháp nghệ thuật, hai bộ phim "Thị trấn yên tĩnh" và "Thằng Bờm" đã thể hiện những tìm tòi độc đáo của đạo diễn Lê Đức Tiến - nơi khán giả bắt gặp những yếu tố manh nha của phong cách "hiện thực huyền ảo" mà điện ảnh quốc tế đương đại luôn đề cao. Đạo diễn đã dũng cảm phá vỡ kết cấu tả thực thông thường bằng những hình ảnh nhiều tầng lớp cách điệu, ẩn dụ đầy chất thơ và triết lý.

Giữa không gian thị trấn ngột ngạt, đảo điên vì thói xu nịnh trong phim “Thị trấn yên tĩnh”, đạo diễn đã đan cài những hình ảnh mang tính biểu tượng cao như em bé chăn trâu thong dong thổi sáo trên cánh đồng, hay chiếc xe phun mưa tưới mát không gian và "gột rửa bụi bặm trong con người". Đặc biệt, phân đoạn đôi trai gái đứng trên cao vẫy gọi, nửa hư nửa thực, vừa mang lại một khoảng lặng lãng mạn, vừa như một ẩn dụ về khát vọng hướng tới cái đẹp chân thực, thoát ly khỏi vũng lầy giả dối của thực tại.

Với phim “Thằng Bờm”, thủ pháp hiện thực huyền ảo lại càng đậm nét thông qua việc xây dựng song song hai thế giới: một Bờm bằng xương bằng thịt trong thực tế nghèo đói và một Bờm trong thế giới tưởng tượng hão huyền về vinh hoa phú quý. Đường dây ảo giữa "Bờm và Phú ông" dựa trên bài đồng dao được dàn dựng xen kẽ với đường dây thực của cốt truyện, tạo nên một sự nhòe mờ ranh giới giữa thực và ảo, giữa tỉnh và mê, nâng tầm bộ phim lên thành một truyện ngụ ngôn điện ảnh đa tầng đa nghĩa. 

Đồng quan điểm này, Tiến sĩ Ngô Phương Lan cho rằng, thành công của “Thằng Bờm” tập trung ở đường dây Bờm – Phú ông với những lời “phỉnh phờ, gạ gẫm” đổi quạt mo cho Bờm.

“Người xem thấy được sự mâu thuẫn nội tại trong suy nghĩ, tâm lý và tình cảm của Bờm: vừa thực tế lại vừa hoang tưởng, vừa tinh ranh lại vừa ngơ ngẩn, vừa bảo thủ lại vừa dễ “a dua”… Trong những cảnh này, từ bối cảnh, góc máy quay, diễn xuất của diễn viên, âm nhạc và cách dàn dựng đều khá hài hòa, khiến cho những gì đang diễn ra trên màn ảnh mang màu sắc tượng trưng và có ý nghĩa triết lý nhất định” - bà Lan nhấn mạnh.

Vị thế vượt thời gian và lời cảnh tỉnh cho thực tại

Việc bộ đôi tác phẩm “Thị trấn yên tĩnh” và “Thằng Bờm” xuất hiện trang trọng trong danh mục phim "Điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi mới" tại Liên hoan phim Quốc tế Đà Nẵng lần thứ 4 (DANAFF IV) chính là sự tôn vinh xứng đáng cho những giá trị vượt thời gian.

40 năm đã trôi qua, nhưng những nhân vật trong “Thị trấn yên tĩnh” dường như vẫn chưa hoàn toàn thuộc về quá khứ. Đâu đó trong cuộc sống hôm nay, “bệnh thành tích”, tư duy đánh bóng hình ảnh, thói chạy theo sự kiện bề nổi thay vì giải quyết thực chất vấn đề… vẫn hiển hiện. Và với “Thằng Bờm”, câu chuyện về những giấc mơ làm giàu bằng lối tắt, tâm lý sính bằng cấp, cuồng danh xưng hay khát vọng đổi đời không dựa trên năng lực thực chất, nay vẫn là vấn đề nhức nhối của xã hội hiện đại.

Thực tế này vừa được phản ánh trực diện qua loạt bài điều tra “Phanh phui tiêu cực trong đào tạo y khoa” trên Báo Dân Việt (tháng 5/2026), nhận được sự quan tâm lớn của dư luận thời gian qua. Khi sứ mệnh cao quý của những lương y bị mang ra ngã giá rẻ rúng qua các đường dây "chạy" văn bằng siêu tốc, câu hỏi nhức nhối đặt ra là: Vì sao những “Bờm y khoa” đầy nguy hại, những kẻ cơ hội, dối trá, thói háo danh… vẫn nhởn nhơ tồn tại?

Từ lời bộc bạch của cố NSND Trịnh Thịnh về nỗi niềm “gửi gắm tâm trạng bi hài đến những cõi người”, đến tiếng cười trào phúng qua hai bộ phim kinh điển của đạo diễn Lê Đức Tiến, tất cả đã vượt lên ý nghĩa giải trí thuần túy. Đó là thứ "vũ khí" làm rung chuyển tư duy bao cấp trì trệ, đồng thời mang giá trị cảnh tỉnh gai góc cho cuộc sống hôm nay khi cần phải quyết liệt bóc trần những chiếc mặt nạ dối trá để các giá trị thật lên ngôi.

Tiếp nối loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo. Đó là phim “Tướng về hưu” (1988, đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi); các tiểu thuyết đỉnh cao “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”; những phóng sự từng “phát hỏa” đầu tiên trên Báo Văn Nghệ như “Câu chuyện về ông vua lốp” (1986), “Lời khai của bị can” (1987) của cây bút Trần Huy Quang; hay cùng lắng nghe giai điệu tình yêu được "cởi trói" đầy lãng mạn trong “Lời tỏ tình của mùa xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng…
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×