40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: Phim “Tướng về hưu” – nỗi đau nhức nhối “xuyên thời gian” (Bài 3)

LTS: Bộ phim “Tướng về hưu” (Hãng Phim truyện Việt Nam sản xuất, năm 1988) do đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi thực hiện, được chuyển thể từ truyện ngắn cùng tên của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Tác phẩm từng gây xôn xao dư luận, rung lên hồi chuông cảnh tỉnh trước sự xuống cấp của đạo đức khiến cho ông tướng về hưu - người cả cuộc đời oai phong lẫm liệt nơi trận mạc, nhưng trở nên lạc lõng và bất lực trong chính cuộc sống đời thường, giữa những người thân yêu ruột thịt ngay trong ngôi nhà của mình. Lời tự vấn đầy bất lực của tướng Thuấn: "Sao tôi như người lạc loài thế này?" vang lên như một tiếng thở dài tuyệt vọng, kéo ghì người xem vào những tấn bi kịch thời chuyển đổi cơ chế xã hội gần bốn thập kỷ trước.

Trong phim, NSND Hoàng Cúc đảm nhận vai Thủy - người phụ nữ trí thức thực dụng và sòng phẳng đến mức lạnh lùng khi mang nhau thai từ bệnh viện sản – nơi mình làm việc - về xay ra để nuôi đàn chó béc-giê nhằm mục đích kinh doanh đã gây cảm giác choáng váng, ghê rợn. Nữ nghệ sĩ gạo cội cũng cho rằng, điều đó thuộc về tâm linh, tôn giáo, chỉ nghĩ đến thôi đã sợ mà nhân vật Thủy lại làm "như không", vượt ra ngoài những đạo lý thông thường.

NSND Hoàng Cúc cho biết thêm, trước khi được mời đóng vai Thủy, bà đã đọc truyện "Tướng về hưu". Thời điểm đó, không riêng bà mà tất cả những người trong văn đàn nghệ thuật, những người đã biết tác phẩm đều thấy nhà văn Nguyễn Huy Thiệp rất dũng cảm. Theo NSND Hoàng Cúc, các nhân vật trong "Tướng về hưu" có số phận đậm nét đến mức hiếm hoi, mỗi nhân vật như một xã hội thu nhỏ trong gia đình. Từ một ông tướng về hưu bất lực, người cha chồng thương người và muốn giúp đỡ mọi người thì lại bị cô con dâu gài bẫy... Bên cạnh đó, tác phẩm đã thể hiện những mánh khóe trong xã hội bắt đầu “bung ra” để làm kinh tế, và điều đáng sợ là những điều trái luân thường đạo lý ấy lại bắt nguồn từ tầng lớp trí thức – như vị bác sĩ cứu người, đỉnh cao của trí tuệ, lại bất chấp kiếm lời.

Nhìn rộng ra xã hội đương đại, NSND Hoàng Cúc xót xa khi liên hệ đến những vụ việc tiêu cực ngành y sau này như vụ Thẩm mỹ viện Cát Tường... để thấy rằng, thời đó tác phẩm của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp không phải là dự báo, mà đánh thẳng vào vấn đề đang là ung nhọt trong xã hội.

Chính sự gai góc đó, phim “Tướng về hưu” từng gây tranh cãi ngay từ khi khởi động, đến mức tác phẩm tưởng chừng phải dừng lại. Phản ứng của khán giả với “cô Thủy” Hoàng Cúc ngoài đời cũng gắt gao không kém, thậm chí là căm thù nhân vật. Tuy nhiên, “đứa con tinh thần” của đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi vẫn lên màn ảnh vào những năm đầu đổi mới, xuất sắc nhận cúp Bông sen Bạc - giải cao nhất (không có Bông sen Vàng) tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1990.

Vai phản diện này cũng mang về cho NSND Hoàng Cúc giải Nữ diễn viên xuất sắc. “Thời đó, việc một vai phản diện lại nhận được giải thưởng cũng gây nhiều tranh cãi, trong bối cảnh các giải thưởng thường được trao cho các vai chính diện” - nữ nghệ sĩ bộc bạch.

Gần 40 năm sau khi phim “Tướng về hưu” ra mắt khán giả, dẫu trong dàn diễn viên kỳ cựu năm ấy giờ đây nhiều người đã về miền mây trắng như: NSND Mạnh Linh (vai ông tướng Thuấn); đạo diễn sân khấu Đoàn Anh Thắng (vai Hòa) - chồng của Thủy; NSND Trần Hạnh đóng vai ông Cơ; NSND Hoàng Dũng trong vai Khổng (nhân tình của Thủy); nghệ sĩ Thu An (vai vợ tướng Thuấn)…, tuy nhiên sức sống vượt thời gian của tác phẩm cùng lời cảnh tỉnh về lương tri và tình người vẫn nguyên vẹn giá trị thời sự, rất cần được tiếp tục lan tỏa trong xã hội hôm nay.

“Cái chết của ông Thuấn trong phim để lại trong lòng người xem một nỗi đau đớn nhức nhối - một nỗi đau có sức cảnh tỉnh con người. Hãy tỉnh dậy sau khi lương tâm đã ngủ quên dài trong sự thờ ơ trước những sự ngang tai trái mắt ở đời. Hãy cứu lấy lòng nhân hậu, tình người – cái cốt lõi của đạo lý dân tộc Việt Nam. Hãy sám hối trước lối sống thực dụng đang làm cho mối quan hệ giữa những người thân ngày càng trở nên ghẻ lạnh, ráo hoảnh”, Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) viết trong tập tiểu luận phê bình điện ảnh “Phác thảo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và hội nhập” (NXB Hội Nhà văn, 2023).

Theo nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh Việt Nam, “Tướng về hưu” là tác phẩm điện ảnh chuyển thể sáng tạo, một trong những bộ phim xuất sắc của điện ảnh Việt Nam. “Giá trị lớn nhất của “Tướng về hưu” là màu sắc hiện thực nhất quán và những vấn đề sâu sắc mà các nhà làm phim đặt ra có sức cảnh tỉnh con người trước mặt trái của đời sống xã hội”, Tiến sĩ Ngô Phương Lan khẳng định.

Tiếp nối loạt bài “40 năm đổi mới - Những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, Báo Dân Việt lựa chọn là “Tướng về hưu” – bộ phim được nhiều nhà phê bình tên tuổi đánh giá là một “dấu ấn đổi mới”, có sức sống mãnh liệt làm thức tỉnh lòng người.

Để có góc nhìn từ một “người trong cuộc” sau gần bốn thập kỷ, phóng viên Báo Dân Việt đã có cuộc trò chuyện với nghệ sĩ Tú Oanh – người thủ vai Lài, vốn sở hữu nét ngây thơ, thiện lương, nhưng rồi bị cuốn vào vòng xoáy vật chất và môi trường xã hội lúc bấy giờ, khiến con người đổi thay đến nỗi ông tướng khi gặp lại cũng khó lòng nhận ra. Những điều ít biết nơi hậu trường phim cùng sự dấn thân của các nghệ sĩ năm ấy đã được nữ nghệ sĩ gạo cội hé lộ. Chia sẻ của “cô Lài” Tú Oanh cũng góp phần làm sáng tỏ tư duy phản ánh hiện thực sắc sảo cùng tính dự báo “vượt thời gian” của kiệt tác này.

***

Nghệ sĩ Tú Oanh: Đồng tiền và tổ ấm nhìn từ phim “Tướng về hưu”

Thưa nghệ sĩ Tú Oanh, điều gì khiến một nữ sinh viên năm thứ ba Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội, ở tuổi đôi mươi với ngoại hình mộc mạc lại lọt vào "mắt xanh" của đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi giữa một thị trường phim ảnh không thiếu những gương mặt nổi bật thời bấy giờ?

- Thời điểm đó, các đoàn làm phim thường xuyên vào trường tuyển diễn viên nên tôi không có ấn tượng sâu sắc về những buổi casting. Tôi chỉ nhớ vào cuối năm học, khi tham gia hai vở kịch dài để báo cáo tốt nghiệp, tôi đều phải đảm nhiệm vai con trai. Vốn dĩ từ thời cấp ba, tôi luôn để tóc dài có phần mái che bớt vầng trán rộng vì mình khá tự ti về ngoại hình. Thế nên để giả trang, mỗi lần lên sân khấu tôi đều phải cuộn tóc lên rồi đội mũ lưỡi trai. Khi cả hai vở diễn đều đòi hỏi như vậy, vừa bước vào kỳ nghỉ hè, tôi nảy ra ý định đi cắt tóc ngắn hẳn cho đỡ phiền phức.

Nghĩ là làm, tôi đạp xe ra phố thì vô tình gặp anh phó đạo diễn phim "Tướng về hưu". Nghe tôi bảo đang đi cắt tóc, anh cản ngay: "Cắt cái gì, duyệt vai rồi, quay về ngay, cấm cắt tóc!". Vài hôm sau, tôi chính thức nhận thông báo trúng vai Lài.

Thú thật khi đó tôi còn rất trẻ. Dù là người thích và chăm đọc sách, tôi vẫn chưa thể ý thức hết tầm vóc và giá trị thời cuộc của một tác phẩm gai góc như “Tướng về hưu”. Lúc ấy, tôi chỉ biết đó là một tác phẩm văn học rất nổi tiếng, là tiếng nói mạnh mẽ trong những năm đầu đổi mới. Việc được giao vai Lài khi mới là sinh viên năm thứ ba mang lại cho tôi niềm tự hào lớn, nhưng ngay sau đó là cảm giác lo lắng, áp lực vì sợ mình không gánh vác nổi vai diễn trong phim này.

Nghệ sĩ Tú Oanh đã vượt qua những áp lực đó thế nào? Trong hậu trường phim “Tướng về hưu” có gì đặc biệt khi quy tụ dàn nghệ sĩ kỳ cựu của nền nghệ thuật nước nhà?

- Những ngày đầu đến trường quay, tôi thường chọn ngồi cạnh bác hóa trang tên Lam. Người lớn tuổi thường chăm sóc, bảo ban và sửa ngay những điểm chưa đúng nên tôi rất trân trọng. Có lẽ vì bác quý mình nên dù đóng vai người giúp việc, tôi vẫn được bác dán cho hàng mi giả nhẹ nhàng để lên hình trông xinh xắn hơn (cười). Đó là những ấn tượng sâu sắc đầu tiên khi tôi chạm ngõ điện ảnh.

Trong vài ngày đầu, tôi còn e ngại nên đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi và quay phim Trần Trung Nhàn luôn khích lệ để tôi nhanh chóng hòa nhập với không khí của đoàn. Đến tận bây giờ, tôi luôn biết ơn những người thầy, người đàn anh đã trực tiếp dìu dắt mình ngày ấy, từ “bố” Trần Hạnh, chị Hoàng Cúc, anh Hoàng Dũng, đến anh Đoàn Anh Thắng... Đứng trước những tên tuổi lớn mà bản thân vô cùng kính phục nhưng phong cách làm việc lại gần gũi, tôi đã nhận được nguồn động viên rất lớn.

Được tham gia diễn xuất cùng dàn tên tuổi lớn như vậy, lý do gì khiến chị lại muốn bỏ nghề diễn vào khoảng thời gian năm thứ ba đại học?

- Thú thật, đến khi lập gia đình khoảng 10 năm, tôi mới dần tích lũy được sự tự tin. Còn ở tuổi mười chín, đôi mươi, tôi tự ti vì thiếu cả chiều cao lẫn sắc đẹp theo quy chuẩn của một nữ diễn viên lúc bấy giờ (cười).

Để bù lại hạn chế đó, tôi làm nghề bằng tất cả sự nhiệt tình, ý thức kỷ luật cùng tư duy lý trí tích cực. Sự thật là ai đi học diễn viên cũng đều mong muốn được đóng vai chính, chẳng ai nghĩ mình sẽ "chuyên trị" vai phụ.

Đầu năm thứ ba đại học, tôi từng quyết định bỏ học để chuyển sang làm nghề khác vì thấy bản thân không phù hợp với các dạng vai chính. Rất may mắn, “nửa kia” của tôi (đạo diễn Bùi Thạc Chuyên - PV) thời điểm ấy đã đưa ra lời khuyên quý giá: Một bộ phim chỉ có một vai chính, còn lại đều là vai phụ. Nếu ai cũng đóng vai chính thì ai sẽ đóng vai phụ? Nếu mình làm tốt, dù xuất hiện ngắn ngủi, giá trị nghề nghiệp vẫn vẹn nguyên.

Nhờ đó, tôi cởi bỏ được áp lực tâm lý, hoàn toàn thoải mái và diễn hết mình với các vai phụ sau này. Dù chỉ bước ra sân khấu thoại vài câu, tôi luôn có ý thức biến vai diễn trở nên đáng nhớ. Tôi quan niệm, diễn viên phải diễn thật "đã", thật tâm huyết thì khán giả mới cảm nhận được. Sự khích lệ đúng lúc đã giúp tôi gắn bó với nghề một cách hiệu quả.

Tham gia phim “Tướng về hưu”, chị và ê-kíp đối mặt thế nào với khó khăn, thiếu thốn thời buổi làm phim trong những năm đầu đổi mới?

- Làm phim thời đó mất nhiều thời gian, công sức khi phim quay bằng phim nhựa đen trắng rồi mới tráng phim. Ý thức được sự tốn kém, toàn ê-kíp phải tập đi tập lại nhiều lần cho thật nhuần nhuyễn. Các phân đoạn cần sự phối hợp ăn ý giữa diễn viên và quay phim luôn được tính toán kỹ trước khi bấm máy để không lãng phí một mét phim nào.

Thời đó, không như bây giờ quay bằng máy kỹ thuật số, hỏng thì xóa làm lại. Sự khan hiếm buộc mọi người phải tiết kiệm và tập trung tối đa. Cả đoàn phim làm việc cật lực, mất nhiều thời gian, nhưng tôi thật sự không nhớ một ký ức nào về sự vất vả, mà chỉ nhớ về những kỷ niệm vui nhờ nguồn năng lượng tích cực.

Với phân cảnh khá rùng rợn trong phim “Tướng về hưu” khi Lài cũng chứng kiến cảnh nấu nhau thai để nuôi đàn chó béc-giê, tâm lý của nghệ sĩ Tú Oanh lúc đó ra sao?

- Đây là một trong những phân cảnh ám ảnh mà bộ phim phản ánh trực diện, gai góc và mạnh mẽ. Tôi nghĩ những thước phim đen trắng của “Tướng về hưu” đã vô tình giảm bớt sự khốc liệt, rùng rợn của cảnh này. Nếu quay bằng phim màu thì chắc chắn hình ảnh sẽ trực diện và đáng sợ hơn nhiều.

Ngoài đời, tôi là người cực kỳ sợ những cảnh tượng như vậy. Dù chỉ là mô hình đạo cụ nhưng bối cảnh trường quay được làm quá chân thực, khiến tôi rùng mình. Sự run rẩy, sợ hãi trên gương mặt nhân vật Lài được thể hiện trên màn ảnh lúc đó cũng chính là cảm xúc thật của tôi.

Đóng nhân vật Lài - người chứng kiến toàn bộ sự băng hoại của đạo đức, chính bản thân cô ấy cũng bị vòng xoáy vật chất và môi trường xã hội lúc bấy giờ làm tha hóa ở cuối phim, khiến con người đổi thay đến nỗi ông tướng khi gặp lại khó lòng nhận ra, nghệ sĩ Tú Oanh rút ra điều gì khi soi chiếu vào mối quan hệ tình cảm và đời sống gia đình hiện nay?

- Khi xem “Tướng về hưu”, ký ức trường quay ùa về trong tôi như mới ngày hôm qua. Nhưng trở về thực tại, nhìn quanh mình thấy dàn diễn viên ngày ấy đến nay nhiều tiền bối đã tiêu diêu về miền mây trắng, cảm xúc trong tôi lại trào dâng nghẹn ngào.

Và việc xem lại bộ phim với nhận thức của một người phụ nữ trưởng thành cũng khác hoàn toàn cô gái đôi mươi năm xưa. Nhưng tôi cho rằng, giá trị của đồng tiền và vị trí của nó trong tổ ấm dẫu ở thời nào cũng luôn là câu chuyện thời sự nóng hổi. Đồng tiền cần thiết, nhưng đặt nó ở đâu và coi trọng nó đến mức nào để không phá vỡ cảm xúc, tình cảm gia đình lại là điều vô cùng khắc nghiệt.

Bản chất con người vốn lương thiện, nhưng môi trường xung quanh có sức tàn phá khủng khiếp. Sống trong một ngôi nhà mà mọi thứ được đo đếm bằng tiền, cái chết bị coi là sự phiền toái, những điều rùng rợn được bình thường hóa thì sự ngây thơ của cô gái giúp việc không thể giữ được.

Cô Lài buộc phải trang bị sự chao chát, sắc lạnh để tồn tại. Đó chính là đỉnh cao trong tính dự báo của tác phẩm. Sự tha hóa không chừa một ai nếu bị lối sống thực dụng dẫn đường.

Phải thừa nhận sự dấn thân của các nghệ sĩ đóng phim “Tướng về hưu” khi ấy đã mang đến nhiều phân cảnh đắt giá. Trong đó, cảnh khóc lóc của bố con ông Cơ - Lài lúc van xin để được tiếp tục ở nhà ông tướng khiến khán giả không khỏi xót xa. Bí quyết nào giúp một diễn viên “non nghề” thời đó có được nét diễn "rút ruột rút gan" như vậy, thưa chị?

- Với tôi, vai diễn này là một cái duyên, một sự may mắn lớn trong cuộc đời làm nghề. Lúc đó, tôi chưa có kỹ thuật biểu diễn để điều tiết cảm xúc, hoàn toàn khóc bằng sự nghẹn ngào tự nhiên. Diễn xong phân đoạn xúc động ấy, tôi bước ra ngoài và vẫn không kìm được nước mắt. Tôi nhớ chị Hoàng Cúc còn bảo: "Con bé này, khóc nhưng phải để ý “vừa vừa thôi”, khóc toe khóc toét, khiếp thế!" (cười). Mà thật sự, tôi không thể kiềm chế nổi vì cảm xúc quá mạnh, không biết cách tiết chế bằng kỹ thuật ở thời điểm bấy giờ.

Đặc biệt, ở cạnh và diễn xuất cùng “bố” Trần Hạnh, tôi không cần vay mượn cảm xúc từ bên ngoài. Cứ nhìn vóc dáng gầy gò, khắc khổ và đôi mắt buồn sâu thẳm của bố là nước mắt tôi tự khắc rơi.

Một phân cảnh khác mà tôi nhớ mãi là nghệ sĩ Thu An (đóng vai vợ tướng Thuấn) khi đóng cảnh ngã xuống ao. Dù đã lớn tuổi nhưng nữ nghệ sĩ ấy vô cùng nhiệt tình, lăn xả và không một lời than phiền. Hay ở phân đoạn nhân vật Lài chứng kiến bà không còn minh mẫn, tâm lý tôi bị lẫn lộn giữa phim và đời thực. Ở nhà, tôi sống với bà ngoại và đặc biệt rất yêu thương bà. Chứng kiến cảnh ngộ của nhân vật bà vợ tướng đáng thương, tôi sợ hãi nghĩ đến viễn cảnh bà ngoại mình sau này cũng như vậy. Đôi lúc, chỉ nghe tiếng hát vu vơ của bà, dù kịch bản không yêu cầu nhưng nước mắt tôi cứ tự nhiên trào ra vì xúc động.

Sau gần 40 năm “Tướng về hưu” ra mắt khán giả, có điều gì khiến chị luyến tiếc khi nhìn lại?

- Tôi có chút luyến tiếc ở khâu lồng tiếng hậu kỳ vì mình không được lồng tiếng cho chính vai diễn của mình, nhất là giọng nói chao chát, sắc lẹm ở cuối phim không phải giọng thật của tôi. Nếu được tự thể hiện lời thoại bằng chính cảm xúc của mình thì mọi thứ với tôi có lẽ trọn vẹn hơn.

Góc nhìn của nghệ sĩ Tú Oanh thế nào khi phim “Tướng về hưu” có trong loạt bài “40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt, đồng thời đây cũng là một trong những bộ phim được chiếu lại trong chương trình “Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi mới” thuộc khuôn khổ Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ tư năm 2026 (DANAFF IV)?

- Sau gần 30 năm cống hiến cho sân khấu, tôi từng có khoảng thời gian dài vắng bóng trên màn ảnh. Khi quay trở lại, tôi may mắn được góp mặt trong phim điện ảnh của đạo diễn trẻ Dương Diệu Linh mang tên “Mưa trên cánh bướm”.

Đối với tôi, Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng chính là liên hoan phim trong nước đầu tiên tôi tham dự và mang lại cho tôi cơ hội đồng hành cùng Tuần lễ phim Việt Nam tại Pháp. Tại đây, tôi thực sự xúc động khi chứng kiến khán giả quốc tế đến rạp để xem lại “tuổi 20 của tôi” trong vai cô Lài phim “Tướng về hưu”, đồng thời đón nhận tác phẩm mới mà tôi tham gia là “Mưa trên cánh bướm”. Sự kết nối giữa hai thế hệ điện ảnh, hai chương làm nghề của bản thân tại một không gian văn hóa quốc tế là điều tôi vô cùng xúc động và trân trọng.

Nhìn lại hành trình 40 năm đổi mới, việc Báo Dân Việt thực hiện loạt bài lớn nhằm tôn vinh giá trị của các tác phẩm đi cùng năm tháng, trong đó có phim “Tướng về hưu” là hoạt động hết sức ý nghĩa. Cùng với đó, việc Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng chiếu lại những tác phẩm kinh điển này sẽ giúp khích lệ thế hệ nghệ sĩ, đạo diễn trẻ, các nhà sản xuất dấn thân tạo nên những tác phẩm mới; nhất là ở mảng đề tài gai góc, phản ánh thực trạng nhức nhối, thời sự với tinh thần xây dựng tích cực để xã hội tốt đẹp hơn. 

Tôi chúc cho hành trình đổi mới của điện ảnh tiếp tục được công chúng đón nhận; chúc Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng gặt hái thành công và chúc cho loạt bài ý nghĩa của Báo Dân Việt lan tỏa đến đông đảo độc giả. Riêng bản thân mình, không dừng lại ở nhân vật cô Lài lúc tuổi đôi mươi, ở tuổi U60 hiện tại, tôi vẫn muốn được đồng hành dài lâu với nghề để cống hiến cho khán giả những tác phẩm giá trị.

Xin cảm ơn nghệ sĩ Tú Oanh!

Tiếp nối loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo. Đó là các tiểu thuyết đỉnh cao “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”; hay cùng lắng nghe giai điệu tình yêu được "cởi trói" đầy lãng mạn trong “Lời tỏ tình của mùa xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng…
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×