40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: Phim "Vị đắng tình yêu" – Khát vọng giải phóng cái tôi (Bài 5)

LTS: Không phải ngẫu nhiên bộ phim "Vị đắng tình yêu" (1990) được lựa chọn trình chiếu trong chương trình "Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi mới" tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV (DANAFF IV) vừa diễn ra giữa năm 2026. Trước khi trở lại đầy xúc động trên màn ảnh liên hoan phim này, tác phẩm của Hãng phim Giải Phóng được giới chuyên môn đánh giá là dấu mốc của điện ảnh Việt thời "thị trường", đồng thời đánh dấu bước chuyển mình mang tính bước ngoặt khi điện ảnh Việt thời kỳ này bắt đầu đi sâu vào cảm xúc cá nhân và thân phận con người.

Lý giải về bước ngoặt này trong tập tiểu luận phê bình "Phác thảo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và hội nhập" (NXB Hội Nhà văn, 2023), Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) phân tích: “Năm 1989, điện ảnh Việt Nam có một bước ngoặt là chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang tự hạch toán trong xu thế chung cả nước bước vào quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường. Đó là một bước đi tất yếu trong quá trình phát triển”.

Nguyên Cục trưởng Cục Điện ảnh Việt Nam nhận định, bên cạnh tài năng của cố đạo diễn Lê Xuân Hoàng và sự hóa thân xuất sắc của dàn diễn viên, bí quyết làm nên sức sống "vượt thời gian" của bộ phim chính là bởi lần đầu tiên trên màn ảnh, cuộc sống sinh viên được tái hiện sinh động, tươi ròng hơi thở thực tế. “Những giờ học nhóm, những buổi thực hành trong phòng thí nghiệm mà cứ say sưa tán chuyện tình yêu để đến nỗi bị điểm 2, những lúc quậy phá trong ký túc xá, những lúc phải đứng ở vệ đường bơm xe kiếm thêm tiền học mà bất ngờ lại gặp "người tình trong mơ" của mình, những tình cảm hờn ghen vô cớ, những khi phải lấy ca nước nóng để là li quần, phải nhường nhau cái áo mới để mặc đến cuộc hẹn… Tất cả đều hiện lên tươi rói sắc màu và hương vị đời sống”, Tiến sĩ Ngô Phương Lan nhận định.

Với tác giả kịch bản là Lê Hoàng và Việt Linh, "Vị đắng tình yêu" quy tụ dàn ngôi sao tài hoa bậc nhất thời bấy giờ như: NSND Kim Xuân (vai mẹ của Anh Phương), Lê Công Tuấn Anh (vai Quang), Thủy Tiên (vai Anh Phương), Lê Tuấn Anh (vai Bình)... đã tạo nên "cơn sốt" phòng vé khắp cả nước với doanh thu hơn 500 triệu đồng, trở thành bộ phim có doanh thu cao nhất thập niên 1990.

Tác phẩm chinh phục hàng triệu trái tim khán giả, khẳng định vị thế đỉnh cao về nghệ thuật, nhận "cơn mưa" giải thưởng lớn: Bông Sen Vàng tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ X, đồng thời mang về giải Nam diễn viên chính xuất sắc cho Lê Công Tuấn Anh và giải Đạo diễn xuất sắc cho Lê Xuân Hoàng; Giải B của Hội Điện ảnh Việt Nam.

Bao nhiêu năm trôi qua, điện ảnh có bao nhiêu đổi thay, nhưng sự nhỏ nhẹ mà dí dỏm, ngọt ngào mà đằm thắm của đạo diễn Lê Xuân Hoàng vẫn làm cho bộ phim "Vị đắng tình yêu" còn đầy sức sống. Mối tình trong trắng, thiết tha của Quang và Anh Phương tan vỡ, nhưng vị đắng định mệnh của nó vẫn khiến người xem bồi hồi xúc động và thực sự cảm thông.

Trong phim "Vị đắng tình yêu", nếu mối tình của Quang và Anh Phương mang đến những nốt nhạc lãng mạn trắc trở, thì vai người mẹ do NSND Kim Xuân đảm nhiệm lại là hiện thân của những lề lối, định kiến chuyện "môn đăng hộ đối" cũ kỹ của xã hội thời bấy giờ. Bằng lối diễn sắc sảo, nữ nghệ sĩ gạo cội đã góp phần tạo nên độ nén tâm lý, đẩy bi kịch tình yêu của đôi trẻ lên đến đỉnh điểm.

Tiếp nối loạt bài "40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc", phóng viên Báo Dân Việt đã có cuộc trò chuyện với NSND Kim Xuân. Với góc nhìn của một chứng nhân điện ảnh, bà cởi mở chia sẻ về những góc khuất phía sau thước phim màu quý giá, ký ức về người đạo diễn tài hoa bạc mệnh Lê Xuân Hoàng, và lý giải vì sao sau hơn 30 năm, "vị đắng" ấy vẫn đủ sức làm lay động trái tim của khán giả đương đại.

***

NSND Kim Xuân: "Vị đắng tình yêu" là một trong những "ngọn cờ đầu" của điện ảnh thời kỳ Đổi mới

Từng trải nghiệm sâu sắc những bước chuyển mình của lịch sử, NSND Kim Xuân nhớ gì về tâm thế và những nỗ lực của người nghệ sĩ trong những năm tháng khó khăn những năm đầu đổi mới?

- Giai đoạn từ sau năm 1975 đến trước năm 1986 là thời kỳ đất nước ta bước vào giai đoạn tái thiết và phục hồi với muôn vàn thử thách.

Khi đã có tuổi, lùi lại một khoảng lùi lịch sử đủ xa để chiêm nghiệm, tôi mới thấu hiểu vì sao có những điều mà thời điểm đó nghệ thuật chưa thể bứt phá. Bởi lẽ, trong bối cảnh lịch sử ấy, tất cả nguồn lực và tư duy đều phải ưu tiên cho mục tiêu quan trọng là ổn định xã hội và đồng lòng vượt khó. Nhìn ra xung quanh, mọi tầng lớp, mọi ngành nghề trong xã hội đều chia sẻ chung cái gian khó ấy chứ không riêng gì giới nghệ sĩ. Tôi vẫn nhớ những câu chuyện về các vị bác sĩ, y tá thức trắng đêm giành giật sự sống cho người bệnh mà tiền bồi dưỡng chỉ vài ngàn đồng; hay bản thân tôi cũng như các đồng nghiệp diễn trọn một đêm cũng chỉ nhận được thù lao ít ỏi.

Thấu hiểu bối cảnh lịch sử ấy để thấy rằng, những gì chúng ta chưa làm được ngày ấy cần phải đợi đến một thời điểm thích hợp. Và sự phát triển mạnh mẽ cùng những thành tựu của đất nước ngày hôm nay chính là câu trả lời rõ ràng nhất, xứng đáng cho những hy sinh của thế hệ đi trước.

Trong bối cảnh dòng phim ca ngợi và mang tính cổ động chiếm chủ đạo, sự xuất hiện của "Vị đắng tình yêu" được ví như "làn gió mới", "hiện tượng điện ảnh đầu những năm 90". Cơ duyên nào đã đưa NSND Kim Xuân đến với vai người mẹ trong bộ phim mang tính biểu tượng này?

- Thời điểm đó, thị trường phim chiếu rạp tại Việt Nam còn rất hạn chế và chúng ta vẫn còn theo phong trào làm phim là phải lồng ghép yếu tố chính trị. Khi nhận được kịch bản từ Hãng phim Giải Phóng, do anh Lê Xuân Hoàng làm đạo diễn – một người vô cùng tài năng của điện ảnh miền Nam lúc bấy giờ, tôi nhận thấy đây hoàn toàn là một bộ phim thuần tâm lý xã hội và tình yêu.

Có một chi tiết khá thú vị khi vào vai mẹ của Anh Phương (Thủy Tiên thủ vai), ngoài đời tôi chỉ lớn hơn Thủy Tiên khoảng 9-10 tuổi. Ở ngoài đời, tôi với Thủy Tiên, Lê Công Tuấn Anh hay Lê Tuấn Anh đều xưng hô là "chị - em". Khi vào phim, các bạn trẻ phải hóa trang cho trẻ lại, còn tôi thì phải làm cho mình già đi.

Kịch bản cuốn hút tôi bởi câu chuyện tình yêu vượt qua định kiến "môn đăng hộ đối" thời bấy giờ. Khi làm phim, ê-kíp không ngờ tác phẩm lại được công chúng đón nhận nồng nhiệt đến vậy. Bộ phim đã tạo ra một làn sóng, mở đường cho dòng phim về tình yêu sinh viên lan tỏa sang nhiều tác phẩm khác.

Có thể nói, "Vị đắng tình yêu" chính là một trong những "ngọn cờ đầu" tiên phong thoát ly khỏi tư duy làm phim thuần chính trị trước đó, để hướng tới câu chuyện cuộc sống chân thực. Cho đến tận bây giờ, qua nhiều thế hệ học trò, các bạn trẻ khi xem phim vẫn hay nhắc đến điều này.

Việc làm phim trong điều kiện cơ sở vật chất, kỹ thuật còn nhiều hạn chế ngày ấy đã để lại cho bà những kỷ niệm khó quên nào?

- Thời điểm đó, từng thước phim quý giá như vàng vì chỉ sai một khung hình là coi như "đốt tiền", dù chất lượng phim khi ấy chưa được sắc nét, sống động như kỹ thuật số bây giờ. Nhưng lúc đó, đây đã là một sự tiến bộ và đầu tư lớn của Hãng phim Giải Phóng.

Vì tài nguyên đắt đỏ nên tôi cũng như các diễn viên rất trân trọng và thấy may mắn khi được làm việc cùng những người giỏi nghề và có tâm. Từ Lê Công Tuấn Anh lúc đó đã nổi tiếng, Thủy Tiên đang ở độ mặn mòi, đến Lê Tuấn Anh... Mọi người đều chung một suy nghĩ: Hãy cố gắng hết sức để đừng làm hao tổn kinh phí vì sự lơ đễnh của cá nhân nào đó. Những cảnh quay kinh điển trong phim như Lê Công Tuấn Anh trèo tường trong đêm mưa hay cảnh bệnh tật mà Thủy Tiên đóng đều được họ làm rất tốt, không phải diễn lặp lại nhiều lần.

Khi chuyển sang đề tài xã hội và tình yêu đơn thuần, Hãng phim Giải Phóng và ê-kíp có gặp áp lực trước những phản ứng trái chiều của dư luận thời điểm đó?

- Tôi nghĩ không riêng gì diễn viên mà ngay cả lãnh đạo Hãng phim Giải Phóng khi thực hiện dự án này cũng vô cùng hồi hộp. Trước đó, điện ảnh Việt với những tên tuổi lớn như đạo diễn Hồng Sến thực hiện các tác phẩm kinh điển như: "Cánh đồng hoang", "Mùa nước nổi"... với nội dung mô tả trọn vẹn sự hy sinh của thế hệ đi trước.

Khi chuyển dịch sang đề tài này, Hãng phim Giải Phóng chính là đơn vị đi đầu tại miền Nam. Thời điểm đó, những người nghệ sĩ tham gia đều mang một tình yêu nghề chân chính. Tình yêu nghề ấy song hành với tình yêu đất nước. Chính sự đồng điệu đó khiến ai cũng mong muốn dốc hết tâm lực để hoàn thành tốt nhất vai diễn của mình.

Sau hàng chục năm nhìn lại, theo NSND Kim Xuân, đâu là giá trị cốt lõi nhất mà những tác phẩm thời kỳ này để lại cho thế hệ hôm nay?

- Điều đầu tiên, tôi muốn gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả anh chị em hoạt động nghệ thuật – những người thuộc thế hệ trước và sau năm 1975 đã chọn ở lại, luôn xem Việt Nam là máu thịt để cống hiến, tạo nên những thành tựu như ngày hôm nay. Tôi cũng cảm ơn các bạn truyền thông đã luôn sát cánh giới thiệu công việc của người nghệ sĩ đến với khán giả khắp nơi.

Tôi không ủng hộ những suy nghĩ lên án người hay nhìn về quá khứ, nhưng tôi cũng mong mọi người đừng phê phán các bạn trẻ hiện nay nhiều, bởi bản thân các bạn chưa được trang bị đầy đủ kinh nghiệm và trải nghiệm lịch sử.

Tôi rất xúc động khi bộ phim "Vị đắng tình yêu" được lựa chọn trong loạt bài "40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc" của Báo Dân Việt. Bắt đầu vào thời kỳ đổi mới, chúng ta đã đi cùng nhau để có được ngày hôm nay. Tôi luôn tâm niệm: Chúng ta nhớ quá khứ để biết mình là ai và để làm tốt hơn ở hiện tại. Tôi rất trân quý tấm lòng và nỗ lực thực hiện thông tin tư liệu mang tính hệ thống này của Báo Dân Việt. Chúc quý Báo mãi luôn sát cánh, đồng hành cùng người dân như chính tên gọi đầy ý nghĩa của mình, tiếp tục lan tỏa những giá trị tốt đẹp cho đất nước.

Sau hàng chục năm nhìn lại, điều tôi đau đáu nhất và thấy giá trị nhất chính là hai tiếng "đồng bào". Đồng bào mình dù ở nơi nào cũng vẫn là người Việt yêu thương nhau. Chúng ta cùng chung tay xây dựng đất nước Việt Nam mạnh mẽ phát triển trong kỷ nguyên vươn mình.

Việc nhắc nhớ về những kỷ niệm xưa không phải để hoài niệm suông, mà là bài học để chúng ta nhìn lại cuộc đời mình đã làm tốt chưa, nếu chưa tốt thì sửa đổi. Dù xã hội hôm nay vẫn tồn tại những tiêu cực, nhưng như ông bà mình nói: "Sàng gạo thì giữ lại gạo; còn tấm, cám sẽ rơi xuống dưới". Bản thân tôi luôn biết ơn những người bạn nghề đã đồng hành suốt thời gian qua để làm nên những tác phẩm đẹp. Chúng ta phải ghi nhận công lao của họ, kể cả những người đã không còn trên đời này, bởi những cống hiến của đó hoàn toàn xứng đáng được tôn vinh.

Xin trân trọng cảm ơn NSND Kim Xuân!

Loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo: Tiểu thuyết “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”...
Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×