40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: "Thời xa vắng" thức tỉnh bản ngã con người (Bài 8)

“Nhà văn tồn tại ở trên đời có lẽ trước hết là vì thế: để làm công việc giống như kẻ nâng giấc cho những người cùng đường, tuyệt lộ, bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con người ta đến chân tường… để bênh vực cho những con người không còn ai để bênh”, triết lý của nhà văn Nguyễn Minh Châu trong tập tiểu luận Trang giấy trước đèn (NXB Khoa học Xã hội, 2002) như thể hiện chính tư thế cầm bút hiên ngang, dũng cảm của nhà văn Lê Lựu khi viết tiểu thuyết Thời xa vắng.

Bước ra khỏi lăng kính thời chiến, Lê Lựu nhìn thẳng vào thực tại để viết như viết về mình, kể chuyện mình, nhưng là chuyện của nhiều người, chuyện của một thời. "Cha đẻ" tiểu thuyết Thời xa vắng đứng về phía "người cùng đường", chỉ ra những lề thói cổ hủ thời điểm bấy giờ, nạn tảo hôn, sự kìm kẹp ích kỷ của đoàn thể... Những lực cản âm thầm đó đã trói buộc Giang Minh Sài - người nông dân vốn là niềm tự hào của gia đình, dòng họ, học giỏi nhưng phải sống cuộc đời không phải là mình, sống cho cái mình không có, sống chạy theo cái không thuộc về mình.

Với thông điệp thức tỉnh con người về quyền được sống là chính mình, tiểu thuyết Thời xa vắng nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1986, ghi dấu mốc quan trọng cho văn học thời Đổi mới. Cuốn sách khép lại, nhưng sức sống của tác phẩm và câu chuyện về Giang Minh Sài sau đó tiếp tục lan tỏa, trở thành nguồn cảm hứng cho điện ảnh và nhận được sự đánh giá cao từ giới chuyên môn.

Bức chân dung của một thời và “chất sống tươi ròng” vượt thời gian

Năm 2003, tác phẩm được chuyển thể thành phim điện ảnh do đạo diễn Hồ Quang Minh thực hiện, với sự tham gia của Ngô Thế Quân (vai Giang Minh Sài), Hồ Phương Dung (vai Tuyết) và Hoa hậu Việt Nam 2004 Nguyễn Thị Huyền (vai Hương)...

Đánh giá về vị thế của tác phẩm này, TS Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) khẳng định, Thời xa vắng là “bức chân dung của một thời”. Bộ phim thành công đã đền đáp xứng đáng cho hành trình “mang nặng” ấp ủ suốt hàng thập kỷ của cả đạo diễn lẫn nhà văn.

"Thời xa vắng trở thành một tác phẩm điện ảnh có sức sống đích thực bởi cuộc sống nó tái hiện trên màn ảnh vừa cụ thể, sinh động như có thể "sờ mó, nắm bắt" được, lại vừa có sức khái quát cả một thời của xã hội chúng ta, một thời những con người ruột thịt - cha anh chúng ta đã sống. Nói cách khác, qua "một giọt nước Giang Minh Sài", các nhà làm phim đã giúp người xem thấu thị cuộc sống của cả một thế hệ”, TS Ngô Phương Lan viết trong tập tiểu luận phê bình Phác thảo điện ảnh Việt Nam thời đổi mới và hội nhập (NXB Hội Nhà văn, 2023).

Nhấn mạnh sức cuốn hút đặc biệt của Thời xa vắng nằm ở "chất sống tươi ròng", nhà phê bình văn học Vương Trí Nhàn trong bài viết “Nhận diện con người hậu chiến trong Thời xa vắng” (in trong cuốn Phê bình & Tiểu luận, NXB Hội Nhà văn) đánh giá: “Cách viết, cách trình bày hết mình của tác giả khiến người ta có cảm tưởng đúng là có một anh Sài như thế với câu chuyện như thế trong văn học, đấy là đầu mối làm nên sức hấp dẫn. Khi nhận ra ở Sài có rất nhiều nhược điểm của con người hôm nay (chẳng hạn “duy ý chí”, “quá nhiều tham vọng”, “thiển cận, thiếu sự hỗ trợ cần thiết của văn hóa”...) cũng là lúc ta cảm thấy rất gần với nhân vật này. Từ ấy, việc đọc sách có được sự hào hứng; mỗi người đọc như được nhìn vào kiếp sống của một người khác rồi rút kinh nghiệm cho chính mình”.

Đặc biệt, nhà phê bình Vương Trí Nhàn cho rằng, Thời xa vắng mang tính thời sự rõ rệt, trong khi nhà văn Lê Lựu chỉ nói riêng về con người, những mối quan hệ giữa người với người - một vấn đề muôn thuở dù đã được nói đi nói lại rất nhiều. Tuy nhiên, nếu có dịp đọc lại tác phẩm này, người đọc vẫn sẽ có những thu hoạch bổ ích trên phương diện tìm tòi phương cách làm người của mình, một phương diện mang bản chất nhân văn sâu sắc.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên: "Thời xa vắng - biên bản bằng văn chương về một thời"

Chia sẻ với phóng viên Báo Dân Việt, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên khẳng định tiểu thuyết Thời xa vắng mang giá trị rất đặc biệt. Không chỉ vì tác phẩm ra mắt vào năm 1986 mở đầu công cuộc Đổi mới toàn diện, mà quan trọng hơn là những điều được viết trong tiểu thuyết này đã được nhà văn Lê Lựu trăn trở, suy ngẫm từ trước đó rất lâu.

“Lê Lựu có một sự chuyển hướng khác biệt với nhiều nhà văn cùng thời. Trước đó, văn học thường phản ánh cái chung với số phận tập thể và cộng đồng, nhưng lại thiếu vắng số phận cá nhân. Lê Lựu chọn cách "quay vào bên trong mình", lấy chính bản thân làm chất liệu và từ bản thể nhìn ra đời sống để tạo nên sự đổi thay căn bản. Tương tự như cuốn tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của nhà văn Nguyễn Khắc Trường - tác giả phản ánh thực tế đời sống và từ bút danh Thao Trường chuyển sang tên thật Nguyễn Khắc Trường để khẳng định giá trị văn học riêng biệt của tác giả và tác phẩm. Dù vậy, tác phẩm của Nguyễn Khắc Trường vẫn xếp sau về mặt thời gian so với Thời xa vắng - tiểu thuyết của nhà văn Lê Lựu mới thực sự được coi là mở đầu thời kỳ Đổi mới” - ông Nguyên chia sẻ.

Theo nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên, Thời xa vắng có chất tự truyện, trong đó nhân vật chính Giang Minh Sài mang dáng dấp và nguyên mẫu của chính tác giả: “Lê Lựu nói về "thời xa vắng", nhưng thực ra thời kỳ đó chưa xa vắng, mới chỉ vừa qua. Việc đặt tên Thời xa vắng như là một lời tiễn biệt thời ấy, khiến tôi nhớ đến cuốn tiểu thuyết có tựa Tiễn biệt những ngày buồn của nhà văn Trung Trung Đỉnh.

Thời xa vắng cũng như muốn giã từ để nó trôi vào quá khứ. Một thời đại con người không được sống đúng với bản thân, không sống đúng với bản chất mình. Điều này thể hiện rất rõ qua nhân vật Giang Minh Sài - một thanh niên nông thôn đi bộ đội không thuần túy vì tinh thần xung phong hay lý tưởng cao cả, mà còn do muốn trốn chạy cuộc hôn nhân gượng ép cùng một tình yêu do người khác định đoạt. Giang Minh Sài cũng không bảo vệ hay làm chủ được tình yêu của mình. Đến khi giải ngũ trở về, anh lại tiếp tục kết hôn với cô Châu, nhưng người vợ thứ hai này vốn cũng không thuộc về anh. Cuộc đời Giang Minh Sài có thể tóm gọn trong một câu: "Nửa đời phía trước sống cho cái không phải của mình, nửa đời sau sống theo cái không thuộc về mình". Đó là bi kịch mà trước đây văn học rất hiếm khi khắc họa những bi kịch số phận cá nhân như vậy”.

Đánh giá về đóng góp của tác giả, nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nhận định: “Lê Lựu đã đưa nhân vật Giang Minh Sài vào đời sống văn học khi cả một giai đoạn trước đó vốn thiếu vắng những hình tượng cá thể. Nếu như trước đây, nhắc đến Chí Phèo, Chị Dậu hay Xuân Tóc Đỏ… người ta hình dung ngay ra một kiểu người, một tính chất người được điển hình hóa, thì Giang Minh Sài đại diện cho một kiểu người mới trong xã hội. Đó là những con người không thiếu sức khỏe hay bản lĩnh, nhưng không dám tự quyết định số phận mình, cứ phải nghe theo lời người này đến người khác, không có tư tưởng, ý chí hay nguyện vọng của riêng mình để tự chủ cuộc đời, và cuối cùng rơi vào bi kịch.

Có thể nói, Lê Lựu đã "tạc" cho đời sống nói chung và đời sống văn học nói riêng cụm từ thời xa vắng. Bây giờ khi nhắc đến thời đã qua, nhưng thay vì gọi là "thời bao cấp", "thời sống khổ sở"… người ta hay nói là thời xa vắng. Đó là công của Lê Lựu, chữ của Lê Lựu. Khi ai đó ví von người này "giống Giang Minh Sài" hay "giống thằng Sài", người ta cũng hiểu ngay nhân cách và số phận người đó ra sao. Tóm lại, Thời xa vắng của Lê Lựu là tác phẩm mở đầu của văn học Đổi mới, mang giá trị lớn và tiếp tục có sự đồng điệu với đời sống văn học và đời sống xã hội hôm nay”.

Đọc lại "Thời xa vắng" sau 40 năm vẫn vẹn nguyên giá trị, ý nghĩa. Thứ nhất, tác phẩm của nhà văn Lê Lựu có thể nói là một "biên bản bằng văn chương" về một thời con người đã phải sống như thế, xã hội đã phải sống như thế. Đó là giá trị lịch sử của tác phẩm. Thứ hai, giá trị phổ quát hơn qua nhân vật Giang Minh Sài, nhắc nhớ về thân phận con người trong mối quan hệ giữa cá nhân với gia đình, cộng đồng và xã hội. Từ đó, nhắc đến Lê Lựu là người ta nhắc đến "Thời xa vắng", dù rằng trước đó ông đã có những tác phẩm nổi tiếng như truyện "Người về đồng cói" (sau này được chuyển thể thành phim cùng tên) hay tiểu thuyết "Mở rừng"… Và sau "Thời xa vắng", Lê Lựu tiếp tục viết nhiều tác phẩm khác dữ dội hơn, bám sát hơn thực tế đời sống xã hội và cả đời sống chính mình, nhưng người ta vẫn nhớ nhất là "Thời xa vắng". 

Từ "Thời xa vắng" - "mở đường" văn học Đổi mới đến giá trị thức tỉnh hôm nay

Cũng bởi lấy chính bản thân làm chất liệu, nhà văn Lê Lựu có lúc nhận Sài chính là ông, ông là nguyên mẫu của Sài và bộc bạch thật thà: “Tôi yêu Sài ở cái trí của thằng đàn ông, cái sự kiên nhẫn chịu đựng và rèn luyện trong mọi tình huống, hoàn cảnh. Nhưng ghét ở cái chỗ là “nó” hèn. Và “nó” cũng giống mình ở cái sự hèn ấy. Nhiều khi mình cũng ghét cả mình. Ghét vì mình không đủ sự dũng cảm để vượt lên làm một cái việc gì đó, như là một cuộc cách mạng cho chính mình, để đến nỗi bán đứng mình cho đám đông...” (trích bài viết Nhà văn Lê Lựu chấm điểm phim Thời xa vắng, Báo Tiền Phong, 2022).

Cùng với sự tự soi chiếu của nhà văn Lê Lựu, nhiều độc giả sau khi đọc Thời xa vắng trong khoảng bốn thập kỷ qua chắc hẳn cũng đã tìm thấy sự đồng cảm sâu sắc. Liệu có ai từng thấy bóng dáng hay bi kịch của Giang Minh Sài đâu đó trong chính trải nghiệm của đời mình?

Từ bi kịch "sống cho cái không thuộc về mình" trong Thời xa vắng, câu hỏi đầy trăn trở cho hôm nay: Con người cần sống thế nào để không phải hoài nghi hay hổ thẹn về bản ngã, sống sao cho cuộc đời trọn vẹn giá trị, không phải hối tiếc?

Mỗi người, mỗi cuộc đời có lẽ sẽ tự tìm cho mình một câu trả lời riêng. Nhưng để bước ra khỏi sự lệ thuộc, giữ vững sự tự trọng và bản lĩnh cá nhân, thì những câu nói để đời, truyền cảm hứng của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng lúc sinh thời vẫn là một sự gợi mở sâu sắc, điểm tựa tinh thần cho mỗi người: "Nếu là hoa hãy là hoa hướng dương; nếu là chim hãy là chim câu trắng; nếu là đá hãy là đá kim cương; nếu là người hãy là người cộng sản"; hay: "Đời người chỉ sống có một lần, phải sống sao cho khỏi xót xa, ân hận vì những việc làm ti tiện đớn hèn vô liêm sỉ; tiền bạc lắm làm gì, chết có mang theo được đâu. Danh dự mới là điều thiêng liêng, cao quý nhất".

Triết lý để sống đẹp ấy cũng chính là thông điệp vượt thời gian của Thời xa vắng - cuốn tiểu thuyết mở đầu cho văn học Đổi mới, với sức thức tỉnh vẫn vẹn nguyên qua nhiều thế hệ độc giả.

Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai - Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội:

Tiểu thuyết Thời xa vắng chính là điển hình của sự giằng xé giữa cái cũ và cái mới. Sau này, nhà văn Lê Lựu tiếp đà đó viết Sống ở đáy sông. Ông muốn gióng lên tiếng chuông thức tỉnh: "Không thể nào chúng ta cứ sống theo cung cách cũ".Tôi cho rằng, Báo Dân Việt đã đi rất đúng hướng, thực hiện những loạt bài giá trị và thể hiện bản lĩnh của báo chí cách mạng. Trong giai đoạn hiện nay rất cần những loạt bài mang tính chính luận, dũng cảm và chạm đúng chiều sâu như “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt. Chúng ta cần phỏng vấn trực tiếp, đối thoại trực diện với những người đang hoạt động văn chương, người giữ cương vị quản lý để định hình rõ: Tổ quốc này cần gì và văn học phải làm gì để trả nợ nhân dân, trả nợ những người đã ngã xuống. Nhiều khi chúng ta ngần ngại không dám nói thẳng, hoặc không có diễn đàn để nói.Những loạt bài như “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt cũng chính là luồng gió mới đánh thức trách nhiệm của ngòi bút hôm nay.

Nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên:

Việc Báo Nông thôn Ngày nay/ Điện tử Dân Việt thực hiện loạt bài nhìn lại “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” tôi cho rằng là một sáng kiến rất có ý nghĩa. Trước hết là việc lựa chọn tác giả, tác phẩm xuất phát từ góc nhìn báo chí riêng biệt rất tốt từ Ban Biên tập. Nếu các cơ quan báo chí khác cùng làm chủ đề này mà có sự trùng hợp về tác phẩm được tôn vinh thì điều đó càng tạo thêm cơ sở để người đọc thấy rõ sức sống và giá trị bền vững của tác phẩm qua nhiều góc nhìn khác nhau.

Thứ hai, đây là sự tiếp nối từ thành công của các loạt bài trước đây như "10 tác phẩm nghệ thuật về hình tượng Đất nước đi cùng năm tháng" hay "10 bài báo kinh điển về đề tài tam nông trong 40 năm Đổi mới" của Báo Dân Việt. Với vị thế là tờ báo “sát cánh cùng nông dân Việt”, loạt bài lần này tiếp tục góp phần cho bà con nông dân, bạn đọc ở nông thôn có điều kiện tiếp nhận, hiểu biết thêm những thành tựu của văn học 40 năm Đổi mới. Đó là định hướng đọc cho bạn đọc hiện nay khi nhắc lại những tác phẩm kinh điển như: Mảnh đất lắm người nhiều ma, Thời xa vắng… Đây còn là nhịp cầu kết nối tri thức, giúp độc giả ôn lại những giá trị văn học phản ánh sâu sắc về mảnh đất và con người nông thôn. Đồng thời, việc triển khai các loạt bài dày công, ý nghĩa này tiếp tục khẳng định tiếng nói của Báo Dân Việt là góc nhìn có uy tín và có khả năng chinh phục tới độc giả về các sự kiện đời sống, văn hóa, văn học và nghệ thuật.

Loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc” của Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng: Phim "Thị trấn yên tĩnh", "Thằng Bờm"; ca khúc “Lời tỏ tình của mùa xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng; Tiểu thuyết “Bến không chồng” của nhà văn Dương Hướng; Tiểu thuyết “Mảnh đất lắm người nhiều ma” của nhà văn Nguyễn Khắc Trường; các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”...

Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

×