50 năm nghiên cứu, di dời hơn 400.000 người để làm siêu dự án dẫn nước lớn nhất thế giới, chi phí gấp đôi đập Tam Hiệp

Nam Thuỷ Bắc Điều - Siêu dự án dẫn nước lớn nhất thế giới, chi phí gấp đôi đập Tam Hiệp

Nếu đập Tam Hiệp thường được nhắc đến như biểu tượng cho khả năng xây dựng thủy điện quy mô khổng lồ của Trung Quốc, thì trong lĩnh vực điều phối tài nguyên nước, một công trình khác thậm chí có phạm vi địa lý rộng lớn hơn nhiều, đó là Nam Thuỷ Bắc Điều - siêu dự án chuyển nước lớn nhất thế giới.

Đây không phải một con đập hay một tuyến kênh đơn lẻ. Nam Thuỷ Bắc Điều là mạng lưới gồm kênh đào, hồ chứa, đường hầm, cầu máng, trạm bơm và các tuyến sông tự nhiên nối với nhau, tạo thành những hành lang đưa nước từ lưu vực sông Dương Tử ở miền nam tới những vùng khô hạn ở miền bắc Trung Quốc.

Quy mô của dự án điều nước này rất lớn. Theo The Atlantic, quy hoạch toàn hệ thống có tổng chiều dài khoảng 4.350 km, với mục tiêu cuối cùng chuyển khoảng 44,8 tỷ m³ nước mỗi năm.

Trung Quốc đã phải mất 50 năm kể từ khi lên ý tưởng đến bắt đầu thực hiện dự án này. Khi dự kiến hoàn thành vào năm 2050. Khi hoàn thành toàn bộ, dự án được ước tính tiêu tốn khoảng 62 tỷ USD, tương đương gấp đôi chi phí xây dựng đập Tam Hiệp.

Ngoài ra, để triển khai công trình, theo Văn phòng Thông tin Quốc vụ viện Trung Quốc cho biết riêng việc nâng mực nước hồ Đan Giang Khẩu phục vụ tuyến Trung đã dẫn tới việc di dời và tái định cư 345.000 người. Ngoài ra, khoảng 90.000 người khác dọc tuyến chính của các tuyến Đông và tuyến giữa cũng phải di dời hoặc bị ảnh hưởng bởi công tác thu hồi đất.

Tình trạng khan hiếm nước từ lâu đã trở thành một trong những thách thức lớn đối với miền bắc Trung Quốc, khu vực tập trung dân số đông cùng nhiều trung tâm công nghiệp và vùng sản xuất nông nghiệp quan trọng.

Trong nhiều thập kỷ, nhu cầu nước ngày càng tăng cho đô thị hóa, công nghiệp và canh tác khiến nguồn nước ngầm bị khai thác quá mức. Hệ quả là không ít khu vực, đặc biệt ở nông thôn, thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu nước, trong khi mực nước ngầm suy giảm còn làm gia tăng nguy cơ sụt lún mặt đất, suy thoái môi trường và bão cát.

Trước bài toán ngày càng cấp bách này, năm 1952, Chủ tịch Mao Trạch Đông đã nêu ý tưởng điều chuyển một phần nguồn nước dồi dào ở miền nam lên miền bắc. Mục tiêu là từng bước giảm áp lực thiếu nước tại các đô thị lớn như Bắc Kinh, Thiên Tân cũng như nhiều tỉnh phía bắc gồm Hà Bắc, Hà Nam và Sơn Đông. Ý tưởng này về sau trở thành nền tảng cho dự án Nam Thủy Bắc Điều, một trong những công trình chuyển nước liên lưu vực có quy mô lớn nhất Trung Quốc.

Sau nửa thế kỷ nghiên cứu, khảo sát, lập quy hoạch và tranh luận về phương án thực hiện, ngày 23/8/2002, dự án Nam Thủy Bắc Điều chính thức được Quốc vụ viện Trung Quốc phê duyệt. Công trình đầu tiên được triển khai là tuyến phía Đông, khởi công vào tháng 12/2002. Khoảng một năm sau, Trung Quốc tiếp tục khởi công tuyến giữa, từng bước hình thành mạng lưới dẫn nước quy mô lớn từ lưu vực Trường Giang lên các khu vực thiếu nước ở miền bắc.

Trong lịch sử, tình hình nguồn nước cơ bản của Trung Quốc luôn có đặc điểm là lũ lụt vào mùa hè và hạn hán vào mùa đông, với tình trạng thiếu nước ở phía Bắc và nguồn nước dồi dào ở phía Nam, dẫn đến sự phân bố nguồn nước không đồng đều về không gian và thời gian.

Theo đó, có 81% nguồn nước của cả nước tập trung ở khu vực sông Dương Tử và các vùng phía nam, trong khi khu vực sông Hoài và các vùng phía bắc chỉ chiếm 19%. Lưu vực sông Hoàng Hà - Hoài Hà - sông Hải Nam, một khu vực có dân cư và hoạt động kinh tế quan trọng của đất nước, chỉ chiếm 7,2% tổng nguồn nước của cả nước.

Siêu dự án dẫn nước lớn nhất thế giới: Ba tuyến chính đưa nước ngược lên phương Bắc

Dự án Nam Thủy Bắc Điều của Trung Quốc không phải là công trình lấy nước độc lập từ bốn con sông Dương Tử, Hoàng Hà, Hoài Hà và Hải Hà, mà về bản chất là hệ thống chuyển nguồn nước dồi dào của lưu vực Trường Giang lên các vùng khô hạn ở phía bắc thông qua ba tuyến: tuyến Đông, tuyến giữa và tuyến Tây.

Theo Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc (NDRC), ba tuyến này lần lượt lấy nước từ khu vực hạ lưu, trung lưu và thượng lưu Trường Giang, qua đó liên thông bốn lưu vực lớn gồm Dương Tử, Hoài Hà, Hoàng Hà và Hải Hà, hình thành mạng lưới phân bổ tài nguyên nước được Trung Quốc gọi là “Tứ hoành tam tung” - tức “bốn trục ngang, ba trục dọc”.

Trong đó, tuyến phía Đông bắt đầu tại đầu mối thủy lợi Giang Đô, thành phố Dương Châu, tỉnh Giang Tô, lấy nước trực tiếp từ hạ lưu Dương Tử. Từ đây, nước được đưa lên phía bắc chủ yếu dựa vào hệ thống Đại Vận Hà Bắc Kinh - Hàng Châu cùng nhiều sông, hồ, kênh dẫn và công trình điều tiết có sẵn. Do địa hình dọc tuyến cao dần khi đi về phía bắc, hệ thống phải sử dụng các cụm trạm bơm lớn để từng bước “nâng” nước Dương Tử lên cao.

Tuyến Đông giai đoạn một sử dụng 13 cấp trạm bơm, đưa nước qua khu vực Hoài Hà, vượt Hoàng Hà rồi tiến vào Sơn Đông; công trình kéo dài về phía bắc còn mở rộng phạm vi cấp nước tới Hà Bắc và Thiên Tân.

Tuyến phía Đông đi vào hoạt động từ năm 2013. Tuy nhiên, một trong những thách thức nghiêm trọng nhất của hành lang này là chất lượng nước.

Trong giai đoạn đầu, nước chuyển tới khu vực Thiên Tân bị ảnh hưởng bởi chất ô nhiễm và trầm tích trong quá trình di chuyển qua những vùng công nghiệp đông đúc, buộc Trung Quốc phải đầu tư mạnh vào xử lý nước và kiểm soát nguồn thải dọc tuyến.

Tuyến giữa có phương thức vận hành khác biệt. Nguồn nước của tuyến này được lấy từ hồ chứa Đan Giang Khẩu trên sông Hán, một phụ lưu quan trọng của Dương Tử, qua cửa lấy nước Đào Xá ở tỉnh Hà Nam. Từ đây, nước theo tuyến kênh chính dài khoảng 1.432 km chảy về phía bắc, lần lượt phục vụ Hà Nam, Hà Bắc, Bắc Kinh và Thiên Tân. Nhờ chênh lệch địa hình, phần lớn tuyến giữa có thể vận chuyển nước theo cơ chế tự chảy mà không cần hệ thống trạm bơm quy mô lớn như tuyến Đông.

Cuối năm 2014, nước từ tuyến giữa chính thức được đưa tới miền bắc.

Trước đó, một trong những hạng mục kỹ thuật đáng chú ý nhất là công trình xuyên Hoàng Hà: dòng nước từ phía nam không hòa trực tiếp vào Hoàng Hà mà đi qua các đường hầm nằm sâu bên dưới lòng sông trước khi tiếp tục hành trình lên phía bắc.

Để dòng nước có thể vượt qua những hệ thống sông lớn, các kỹ sư phải xây dựng cả những đường hầm nằm bên dưới lòng sông. Hệ thống còn phải vượt đường cao tốc, đường sắt và hàng nghìn công trình hạ tầng đã tồn tại trên hành trình kéo dài hàng nghìn km.

Tính đến ngày 7/8/2026, tuyến giữa của dự án Nam Thủy Bắc Điều đã chuyển hơn 80 tỷ m³ nước, phục vụ gần 118 triệu người tại 27 thành phố. Theo Tân Hoa Xã, số liệu này được Tập đoàn Nam Thủy Bắc Điều Trung Quốc, đơn vị vận hành dự án, công bố.

Sau gần 12 năm vận hành, tuyến giữa đã trở thành một trong những nguồn cung nước quan trọng nhất cho miền bắc Trung Quốc. Không chỉ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân, công trình còn giúp giảm áp lực khai thác nước ngầm, bổ sung nước cho sông hồ và góp phần phục hồi các hệ sinh thái thủy sinh vốn bị suy giảm trong nhiều năm.

Tác động rõ nhất có thể thấy tại Bắc Kinh. Nguồn nước từ tuyến giữa hiện chiếm gần 80% tổng lượng nước cấp cho khu vực đô thị của thủ đô Trung Quốc. Tại tỉnh Hà Bắc, các khu vực được hưởng lợi từ nguồn nước chuyển từ phía nam có dân số tương đương khoảng 70% tổng dân số toàn tỉnh.

Ngoài nhiệm vụ bảo đảm nước sinh hoạt, tuyến giữa còn được huy động để hỗ trợ chống hạn, tưới tiêu nông nghiệp và bảo đảm an ninh lương thực. Nguồn nước bổ sung cũng giúp các địa phương giảm bớt sức ép tài nguyên, tạo thêm dư địa cho phát triển đô thị, công nghiệp và điều chỉnh lại không gian phát triển kinh tế tại những khu vực vốn chịu hạn chế lớn vì thiếu nước.

Trong khi đó, tuyến phía Tây được quy hoạch để chuyển nước từ thượng nguồn Dương Tử sang thượng nguồn Hoàng Hà. Theo phương án trong quy hoạch tổng thể được NDRC công bố, nguồn nước dự kiến được lấy từ các hệ thống sông Thông Thiên, Nhã Lung và Đại Độ ở thượng nguồn sông Dương Tử, sau đó dẫn qua những đường hầm xuyên dãy Bayan Har để đổ vào khu vực đầu nguồn Hoàng Hà.

Tuyến này có điều kiện địa chất, địa hình đặc biệt phức tạp, đi qua vùng cao nguyên có hệ sinh thái nhạy cảm nên yêu cầu nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng hơn nhiều so với hai tuyến còn lại.

Theo Financial Times năm 2025 cho biết trong khi tuyến Đông và tuyến giữa đã hoạt động, tuyến phía Tây vẫn là phần nằm trong kế hoạch phát triển của hệ thống.

Điều đó cũng có nghĩa rằng dù được khởi công hơn hai thập kỷ trước, siêu dự án chuyển nước Nam - Bắc - Nam Thuỷ Bắc Điều vẫn chưa thể coi là đã hoàn thành toàn bộ.

Nguồn tham khảo: Tân Hoa Xã, Nhân dân nhật báo, Reuters, The Atlantic, Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

×