50 năm TP Sài Gòn - Gia Định mang tên Bác: Kinh tế TP.HCM từ vô vàn khó khăn bứt phá thành đầu tàu của cả nước (bài 1)

LTS: Ngày 2/7/1976, tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã quyết định đặt tên Sài Gòn - Gia Định là TP.HCM. 50 năm vinh dự mang tên Bác, TP.HCM đã không ngừng phát triển, trở thành trung tâm lớn của cả nước. Trong các lĩnh vực, kinh tế chính là điểm sáng nổi bật nhất của TP.HCM. Từ vô vàn khó khăn, kinh tế TP.HCM đã bứt phá mạnh mẽ, trở thành đầu tàu vững chắc đóng góp vào sự phát triển của đất nước.

Thành phố năng động nhất, phát triển nhất cả nước đã từng có thời kỳ đầy khó khăn sau ngày thống nhất đất nước. Nhưng với tinh thần dám nghĩ dám làm, TP.HCM đã chủ động “xé rào” tự cứu mình trong thời kỳ bao cấp.

“Xé rào”, vượt “ngăn sông cấm chợ” để cứu mình

PGS.TS Phan Xuân Biên - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, cho biết hai năm sau ngày Thống nhất 1975, nguyên vật liệu tại TP.HCM cạn kiệt, cách quản lý không phù hợp đã ảnh hưởng đến vận hành sản xuất. Đặc biệt cơ chế quản lý quan liêu bao cấp, những cuộc cải cách kinh tế cũ đã tác động rất xấu đến sản xuất kinh doanh, lạm phát tăng cao, có lúc lên đến 740%.

“Lần đầu tiên trong lịch sử, người dân phải ăn độn, từ khoai sắn, đến bo bo, có lúc độn đến 90%. Kéo theo sự sa sút, khủng hoảng ngày càng trầm trọng về kinh tế - xã hội”, ông Biên nói.

Tình thế hiểm nghèo đã khiến TP.HCM chủ động xoay xở tháo gỡ khó khăn, mở lối thoát, “tự cứu mình trước khi trời cứu".

PGS.TS Phan Xuân Biên cho biết thời điểm đó, chính quyền TP.HCM đã chủ trương tìm mọi giải pháp để lo cho dân, lo cho sản xuất kinh doanh, vực ra khỏi cơn khủng hoảng. TP.HCM đã lập Tổ thu mua lương thực, lặn lội xuống tận Đồng bằng sông Cửu Long, vượt qua bao hàng rào “ngăn sông cấm chợ”, thậm chí bị dọa nạt bắt bớ, giam cầm để thu mua lương thực theo “giá thỏa thuận”, tạo nên “hạt gạo cô Ba Thi” nuôi sống người dân thành phố.

Trong hai năm 1979 và 1980, Thành ủy TP.HCM đã ra hai Nghị quyết đột phá theo tinh thần chủ động sáng tạo từ cơ sở, “làm cho sản xuất bung ra”. Thành phố đề ra chủ trương tìm mọi nguyên liệu cho sản xuất, lập Công ty xuất nhập khẩu trực tiếp (Direximco) và Xuất nhập khẩu Chợ Lớn (Cholimex) huy động vốn mua hàng xuất khẩu, lấy ngoại tệ nhập nguyên liệu, vật tư cho sản xuất.

TP.HCM đã mạnh dạn tổ chức một đợt khui các kho dự trữ từ trước, đưa vật tư tồn đọng trang trải cho các xí nghiệp. Nhờ đó, đã có nhiều gương sáng doanh nghiệp điển hình làm ăn theo “cơ chế thành phố” như Công ty Bột giặt Miền Nam, Dệt Phong Phú, Dệt Thành Công, Dệt Phước Long, Công ty Lương thực Thành phố, Xí nghiệp Thuốc lá Thành phố, Bia Sài Gòn, Sinco, Caric...

PGS.TS Phan Xuân Biên nhận định dấu ấn của TP.HCM thời điểm đó là đỡ đầu cho những tìm tòi, sáng kiến được quy chụp là “xé rào”, hiệu triệu công nhân, nhân dân lao động, viên chức nhà nước dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, từng bước thoát ra khỏi cách suy nghĩ, làm ăn kiểu cũ…

“Những đổi mới của Thành phố lúc đầu bị coi là phá rào, xé rào, sau này được ghi nhận là bước đột phá đầu tiên của quá trình Đổi mới, là năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Đây cũng là những đặc trưng của tính cách anh hùng đã trở thành thuộc tính, thương hiệu của TP.HCM”, ông Phan Xuân Biên nhận định.

TP.HCM là tiền đề, là hình mẫu

Các quyết sách này đã làm tiền đề để TP.HCM liên tục phát triển mạnh trong nhiều năm sau Đổi mới. Từ chỗ GRDP bình quân 10 năm đầu sau Thống nhất chỉ đạt 2,7%/năm, thì giai đoạn đầu Đổi mới (1986 - 2010), GRDP tăng bình quân 10,5%/năm, là một trong số ít đô thị của các nước tăng trưởng hai con số liên tục trong khoảng thời gian dài.

Nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TP.HCM Phạm Phương Thảo nhận định với tinh thần phải tự cứu mình, lãnh đạo TP.HCM khi đó đã khơi dậy được sức dân, mở điểm đột phá thử nghiệm đổi mới cơ chế, chính sách kinh tế; sáng tạo ra những phong trào, những cuộc vận động sâu rộng với khí thế cách mạng và niềm tin vào tương lai.

Nhằm tăng cường đầu vào cho sản xuất, có lúc Thành phố phải mượn tài sản, mượn vàng của dân để đổi USD nhập nguyên vật liệu. Dù cả nước bị bao vây, cấm vận nhưng TP.HCM đã tổ chức được các hoạt động xuất nhập khẩu, từ việc cho phép nhiều đơn vị móc nối, trao đổi hàng hóa với những cơ sở làm ăn trước đây với các nước trong khu vực…

Các mô hình, giải pháp sáng tạo của TP.HCM đã góp phần hình thành đường lối Đổi mới của Đảng. Đó cũng là cơ sở cho sự ra đời các đạo luật thúc đẩy phát triển kinh tế, góp phần hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa, tạo nên bước phát triển mới, đưa đất nước vượt qua khủng hoảng kinh tế - xã hội.

Đầu tàu kinh tế của cả nước

Giai đoạn 2011 - 2020, tăng trưởng kinh tế của TP.HCM đạt bình quân 6,86%/năm, cao hơn mức bình quân của cả nước và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Đến cuối năm 2025, quy mô nền kinh tế TP.HCM đạt khoảng 120 tỷ USD; GRDP bình quân đầu người đạt 220 triệu đồng; đóng góp khoảng 22-23% GDP và 25-27% tổng thu ngân sách quốc gia. Với những đóng góp này, TP.HCM từ lâu đã được định vị là đầu tàu kinh tế của cả nước.

Đáng chú ý, sau khi sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, vai trò đầu tàu kinh tế của TP.HCM càng rõ nét hơn. Với quy mô dân số gần 14 triệu người, TP.HCM chính thức bước vào nhóm các siêu đô thị của Đông Nam Á.

Năm 2026, trong bối cảnh kinh tế khó khăn, TP.HCM vẫn kiên định đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số. Quý I/2026, GRDP của TP.HCM tăng 8,27%, cao nhất so với cùng kỳ 5 năm gần đây. Nhiều chỉ tiêu về thương mại, dịch vụ, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và cải cách hành chính tiếp tục cải thiện.

Đáng chú ý, TPHCM đã hoàn thành tháo gỡ hoặc có hướng chỉ đạo, xử lý 838/838 dự án tồn đọng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Việc này góp phần khơi thông nguồn lực xã hội, đồng thời tạo thêm dư địa cho tăng trưởng.

Nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TP.HCM Phạm Phương Thảo nhận định giờ đây, tinh thần tiên phong, năng động, sáng tạo đang thúc giục Đảng bộ, chính quyền và người dân TP.HCM ra sức thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030 ngay từ năm đầu tiên.

Theo đó, TP.HCM phấn đấu đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số, thu nhập bình quân đầu người 14.000 USD; cơ bản giải quyết tình trạng úng ngập, ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông vào năm 2030. Với việc đã, đang và sẽ đầu tư xây dựng nhiều công trình, dự án tầm cỡ và những việc làm thiết thực nhằm nâng cao đời sống nhân dân, TP.HCM anh hùng vinh dự được mang tên Bác Hồ kính yêu đang tạo nên những tín hiệu khởi sắc trong kỷ nguyên phát triển mới.

Kỳ sau: 50 năm TP Sài Gòn - Gia Định mang tên Bác: Làn gió của kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới

×