81 năm Cách mạng Tháng Tám và hành trình từ “khát vọng độc lập” đến “quyền vươn mình”

Ngày 19/8/1945 trở thành mốc son trong lịch sử dân tộc Việt Nam. Thắng lợi của Tổng khởi nghĩa tại Hà Nội đưa chính quyền về tay nhân dân, mở đường cho sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 2/9/1945, chấm dứt chế độ thuộc địa và phong kiến, đưa dân tộc bước vào kỷ nguyên độc lập, tự do.

Nhưng giá trị của Cách mạng Tháng Tám không chỉ nằm ở một cuộc chuyển giao quyền lực lịch sử. 81 năm sau, những bài học về phát huy sức mạnh nhân dân, nắm bắt thời cơ và kiến tạo thể chế vẫn đặt ra những câu hỏi trực diện với công cuộc phát triển đất nước.

Một cuộc cách mạng tạo lập nền móng thể chế mới

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là kết quả của một quá trình chuẩn bị lâu dài, kiên trì, chủ động và sáng tạo của Đảng; đồng thời là sự kết tinh của truyền thống yêu nước, ý chí quật cường và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trong thời khắc quyết định của lịch sử, nghệ thuật nhận định tình hình và chớp đúng thời cơ đã biến khát vọng độc lập thành hành động cách mạng trên phạm vi cả nước.

GS.TS Phạm Hồng Tung, Chủ tịch Hội đồng khoa học và Đào tạo, Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, ĐHQGHN, nhận định Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ đầu tiên và lớn nhất trong lịch sử Việt Nam.

Theo ông, thành tựu căn bản của cuộc cách mạng là khôi phục nền độc lập, thống nhất quốc gia - dân tộc và xác lập nền cộng hòa dân chủ đầu tiên ở Đông Nam Á và trên toàn châu Á. “Độc lập, thống nhất và chế độ cộng hòa” trở thành những nền móng quan trọng của một nước Việt Nam mới.

GS.TS Phạm Hồng Tung cho rằng, Cách mạng Tháng Tám còn tạo ra hai thành tựu đặc biệt. Thành tựu hữu hình là hệ thống chính quyền cách mạng được thiết lập. Dù còn non trẻ, chính quyền ấy trở thành một “lợi thế thể chế” quan trọng, là công cụ phục vụ sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc sau này.

Thành tựu vô hình nhưng có sức mạnh lâu dài là sự thức tỉnh và đoàn kết của toàn dân tộc trong tư thế người làm chủ vận mệnh quốc gia, với ý chí “quyết đem hết tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do và độc lập” của đất nước.

Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố với quốc dân đồng bào và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ đó, người Việt Nam bước vào một vị thế lịch sử mới: từ thân phận mất nước trở thành người làm chủ đất nước.

Mùa Thu mở lối, kỷ nguyên mới vươn mình

Một trong những điểm đáng chú ý khi nhìn lại mùa Thu 1945 là cách chính quyền cách mạng xác định đúng “điểm nghẽn” của quốc gia để hành động.

Ngay sau Tuyên ngôn Độc lập, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ Lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh cảnh báo: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”.

Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, khi ấy khoảng 90% dân số Việt Nam mù chữ. Chính phủ đã phát động Phong trào Bình dân học vụ, đưa hàng triệu người thoát khỏi nạn mù chữ trong thời gian ngắn.

“Đó là thành tựu vĩ đại và là bài học rất có ý nghĩa. Từ bài học đó, ngày nay, bước vào kỷ nguyên phát triển mới, nguy cơ đối với dân tộc ta chính là tình trạng tụt hậu, là sự thua kém về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục - đào tạo”, ông nói.

Theo ông, việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát động “Phong trào Bình dân học vụ số”, cùng với Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, cho thấy một sự tiếp nối về tư duy: nhận diện đúng điểm nghẽn để tạo ra chuyển động mang tính đột phá.

“Đó chính là cách chúng ta thực hiện đúng Lời thề Độc lập của mùa thu lịch sử 81 năm về trước”, GS.TS Phạm Hồng Tung nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, nếu Cách mạng Tháng Tám năm 1945 giải quyết bài toán “quyền tồn tại” của một dân tộc, thì Việt Nam hôm nay đứng trước yêu cầu cao hơn: tạo dựng năng lực phát triển và thực hiện “quyền vươn mình”.

Đại hội XIV của Đảng, diễn ra từ ngày 19-23/1/2026, xác định mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao. Đại hội đồng thời nhấn mạnh yêu cầu tự chủ chiến lược, tự cường, tự tin, tiến mạnh trong kỷ nguyên mới của dân tộc.

Bối cảnh hiện nay khác xa năm 1945. Việt Nam đang đứng trước những cơ hội lớn từ Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, kinh tế xanh, chuyển đổi năng lượng và sự dịch chuyển của các chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng cùng lúc, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, biến động địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng và tốc độ thay đổi công nghệ cũng tạo sức ép chưa từng có.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận cho rằng Việt Nam đang đứng trước “nhiều cơ hội chưa từng có”, nhưng cơ hội luôn đi cùng thách thức.

“Nếu chậm đổi mới, chậm cải cách thể chế, chậm chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chậm ứng dụng khoa học – công nghệ thì cơ hội có thể nhanh chóng trở thành khoảng cách phát triển”, ông nhận định.

Theo Trung tướng Trần Đức Thuận, tinh thần của mùa Thu 1945 cần được chuyển hóa thành tinh thần chủ động kiến tạo tương lai: nhìn xa, đánh giá đúng, quyết đoán, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung của đất nước và nhân dân.

Đó cũng là lý do cải cách thể chế trở thành một trong những nhiệm vụ trung tâm của chặng đường phát triển mới. Nghị quyết 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 đặt mục tiêu tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam; trong đó nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật, tháo gỡ điểm nghẽn, khơi dậy nguồn lực và tạo động lực cho phát triển nhanh, bền vững.

Từ đó, câu chuyện thể chế không còn chỉ là vấn đề của bộ máy nhà nước. Đó là câu chuyện về năng lực cạnh tranh quốc gia, về môi trường để doanh nghiệp đầu tư và sáng tạo, về khả năng để khoa học - công nghệ được chuyển hóa thành năng suất, sản phẩm và giá trị mới.

Sức mạnh nhân dân vẫn là biến số quyết định

Đặc biệt, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 còn để lại một bài học không cũ: mọi cuộc chuyển mình của đất nước đều phải bắt đầu từ nhân dân và hướng tới nhân dân.

Năm 1945, hàng triệu người Việt Nam, từ công nhân, nông dân, trí thức, thanh niên, phụ nữ đến đồng bào các dân tộc và nhiều tầng lớp xã hội đã cùng hội tụ trong mục tiêu độc lập, tự do cho dân tộc.

Ngày nay, bài toán đoàn kết đã mang một nội hàm mới. Đó là đoàn kết để phát triển; kết nối Nhà nước với người dân và doanh nghiệp; kết nối các vùng miền, các thế hệ; phát huy nguồn lực của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Trung tướng Trần Đức Thuận cho rằng, mục tiêu phát triển không thể chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng. Thước đo cuối cùng vẫn là chất lượng cuộc sống, cơ hội phát triển, quyền làm chủ và hạnh phúc của người dân.

Một quốc gia muốn đi xa phải tạo được đồng thuận xã hội cao. Một dân tộc muốn vươn lên mạnh mẽ phải biết quy tụ và phát huy mọi nguồn lực.

Vì thế, nhìn lại Cách mạng Tháng Tám năm 1945 không phải để hoài niệm một mùa Thu đã qua. Điều quan trọng hơn là nhận diện trong đó một phương pháp phát triển: biết nhìn vào thực tiễn, xác định đúng vấn đề cốt lõi, tập hợp sức mạnh nhân dân, nắm bắt thời cơ và dám hành động.

Năm 1945, đó là cuộc cách mạng giành độc lập và khai sinh một nhà nước mới. Năm 2026, nhiệm vụ của Việt Nam là tiếp tục cải cách để giải phóng các nguồn lực, xây dựng một Nhà nước pháp quyền hiện đại, một nền kinh tế có sức cạnh tranh và một xã hội khuyến khích sáng tạo.

Từ quyền được tồn tại đến quyền được phát triển, từ giành chính quyền đến kiến tạo quốc gia - đó chính là sợi dây nối mùa Thu 1945 với khát vọng vươn mình hôm nay.

PGS.TS Lê Quốc Lý, nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, nhấn mạnh một trong những nhân tố làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám là Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khơi dậy, tập hợp, phát huy sức mạnh toàn dân, tạo nền tảng chính trị - xã hội vững chắc, hình thành những cơ sở quan trọng của “thế trận lòng dân”.

Theo ông, bài học này vẫn nguyên giá trị trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng, đẩy mạnh chuyển đổi số và đối mặt với nhiều thách thức an ninh phi truyền thống. Văn kiện Đại hội XIV tiếp tục khẳng định quan điểm “Dân là gốc”, Nhân dân “là chủ thể, là trung tâm của công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”, lấy hạnh phúc và sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo.

PGS.TS Lê Quốc Lý cho rằng, xây dựng “thế trận lòng dân” hôm nay trước hết phải gắn chủ trương, chính sách với đời sống thực tế. Chính sách chỉ tạo được đồng thuận bền vững khi đáp ứng nhu cầu, bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng, hợp pháp của người dân; đồng thời tiếng nói của Nhân dân được lắng nghe và những vấn đề phát sinh được giải quyết thỏa đáng. Khi niềm tin xã hội được củng cố, sức mạnh nhân dân sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

×