9 nhóm giải pháp trọng tâm về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới

Sáng 29/7, Bộ Chính trị tổ chức Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV.

Thay mặt Bộ Chính trị, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc trình bày chuyên đề “Kết luận về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới”.

Đây là nội dung có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, liên quan trực tiếp đến chất lượng phát triển của đất nước, sức khỏe, tính mạng, tài sản và sinh kế của Nhân dân; đồng thời tác động sâu sắc đến năng lực cạnh tranh, khả năng tự chủ và vị thế quốc tế của Việt Nam trong những thập niên tới.

Công tác ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường đạt nhiều kết quả quan trọng

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc cho biết, sau gần 15 năm thực hiện Nghị quyết số 24-NQ/TW, công tác ứng phó với biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, khá toàn diện.

Nhận thức và trách nhiệm của các cấp, các ngành, cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân từng bước được nâng lên. Hệ thống chủ trương, chính sách và pháp luật tiếp tục được hoàn thiện. Tổ chức bộ máy được sắp xếp, kiện toàn theo hướng tinh gọn hơn.

Công tác ứng phó với biến đổi khí hậu từng bước chuyển từ bị động sang chủ động thích ứng, chú trọng kết hợp các giải pháp công trình và phi công trình. Công tác quy hoạch, quản lý, khai thác và sử dụng tài nguyên có chuyển biến tích cực. Bảo vệ môi trường ngày càng được coi trọng trong quá trình hoạch định chính sách phát triển.

Hệ sinh thái tự nhiên tiếp tục bị suy thoái, thu hẹp; đa dạng sinh học có xu hướng suy giảm. Hạ tầng thu gom, xử lý nước thải, chất thải rắn ở nhiều địa phương chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế.

Công tác quản lý môi trường còn phân tán. Dữ liệu môi trường thiếu đồng bộ, thiếu liên thông, có nơi chưa bảo đảm độ chính xác và tính cập nhật. Một số vụ vi phạm pháp luật về môi trường gây bức xúc trong xã hội.

Khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu. Việc xử lý ngập úng, hạn hán, xâm nhập mặn, sạt lở, lũ quét còn bị động, thiếu các giải pháp tổng thể và căn cơ. Công tác kiểm kê, đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính chưa được triển khai đồng bộ.

Những tồn tại trên có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan, nhưng nguyên nhân chủ quan vẫn là chủ yếu, do nhận thức và trách nhiệm của một số cấp ủy, chính quyền, người đứng đầu, một bộ phận người dân và doanh nghiệp chưa đầy đủ.

Việc thể chế hóa một số chủ trương còn chậm. Công tác tổ chức thực hiện vẫn là khâu yếu. Quản lý theo địa giới hành chính còn phổ biến, trong khi ô nhiễm môi trường, tài nguyên nước, hệ sinh thái và thiên tai đều có tính liên vùng, liên ngành.

Nguồn lực đầu tư cho môi trường và khí hậu còn hạn chế; việc phân bổ và sử dụng nguồn lực có nơi chưa hiệu quả. Nguồn lực tư nhân, tài chính xanh, tài chính khí hậu và nguồn lực quốc tế chưa được huy động mạnh mẽ.

Hạ tầng môi trường, hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu và phòng, chống thiên tai còn thiếu, lạc hậu, chưa đồng bộ, chưa tương xứng với tốc độ tăng trưởng và quy mô nền kinh tế. Từ thực tiễn đó, Kết luận đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức hành động.

Một số vấn đề môi trường bức xúc đã được quan tâm xử lý. Công tác bảo vệ và phát triển rừng, bảo tồn thiên nhiên và đa dạng sinh học tiếp tục được đẩy mạnh. Nhiều mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn đã được triển khai. Thị trường các-bon từng bước được hình thành. Hợp tác quốc tế về môi trường và khí hậu có nhiều điểm sáng, góp phần nâng cao vai trò, uy tín của Việt Nam.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu vẫn là những thách thức rất lớn, trong đó ô nhiễm môi trường còn diễn biến phức tạp. Chất lượng không khí tại một số đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, có thời điểm ở mức đáng lo ngại. Ô nhiễm tại các cụm công nghiệp, làng nghề và một số lưu vực sông chậm được cải thiện.

Chín nhóm nhiệm vụ trọng tâm về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc cho hay, các giải pháp sẽ hướng tới mục tiêu đến năm 2030, năng lực chống chịu, thích ứng với biến đổi khí hậu và thiên tai được nâng cao, bảo vệ tốt hơn tính mạng, sức khỏe, tài sản và sinh kế của Nhân dân.

Các khu vực ô nhiễm môi trường nghiêm trọng phải được tập trung xử lý, khắc phục; chất lượng môi trường sống của Nhân dân được cải thiện thực chất; tình trạng suy giảm đa dạng sinh học được ngăn chặn, hướng tới cân bằng sinh thái.

Các nguồn thải lớn phải được kiểm soát chặt chẽ; thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế các-bon thấp gắn với đổi mới mô hình và nâng cao chất lượng tăng trưởng của nền kinh tế, bảo đảm an ninh môi trường và sự phát triển bền vững của đất nước.

Đến năm 2045, đất nước có môi trường sống trong lành, hài hòa với thiên nhiên, phát triển bền vững; hệ thống quản trị môi trường hiện đại; thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và kinh tế các-bon thấp trở thành phương thức phát triển chủ đạo, bảo đảm mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Việt Nam là quốc gia có trách nhiệm, có vị thế và uy tín cao trong bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu.

Để thực hiện được các nội dung nêu trên, cần tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao nhận thức và trách nhiệm xã hội. Trong đó, các cấp ủy, tổ chức đảng và chính quyền phải quán triệt sâu sắc yêu cầu bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu trong xác lập và triển khai mô hình phát triển mới.

Cần phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị - xã hội, cơ quan báo chí, truyền thông, các hội nghề nghiệp và cộng đồng trong xây dựng chính sách, phản biện xã hội và giám sát việc thực thi pháp luật. Công tác tuyên truyền phải tạo được sự thay đổi về hành vi, lan tỏa lối sống xanh, tiêu dùng bền vững, phân loại chất thải, tiết kiệm năng lượng và tài nguyên.

Cụ thể, cần hoàn thiện thể chế, siết chặt kỷ cương và nâng cao hiệu lực thực thi; khẩn trương hoàn thiện Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, làm cơ sở hoàn thiện các quy định pháp luật có liên quan, bảo đảm đồng bộ, thống nhất.

Đồng thời, nghiên cứu xây dựng Luật Biến đổi khí hậu; tập trung đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên dữ liệu, mức độ rủi ro và lịch sử tuân thủ.

Phải quy định rõ trách nhiệm của Trung ương, cấp tỉnh, cấp xã và từng cơ quan; thực hiện nguyên tắc một việc chỉ giao một cơ quan chủ trì. Kết quả thực hiện các mục tiêu về môi trường và khí hậu phải là tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan, đơn vị và người đứng đầu.

Chế tài xử lý vi phạm phải đủ sức răn đe. Đồng thời, các cơ quan quản lý cần tăng cường hướng dẫn, đối thoại, hỗ trợ doanh nghiệp phòng ngừa sai sót và tuân thủ đúng pháp luật.

Về huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực, cần bảo đảm bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường; quản lý, sử dụng chặt chẽ, đúng mục đích, hiệu quả, không để xảy ra lãng phí, tiêu cực.

Ngân sách nhà nước phải giữ vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện huy động mạnh mẽ nguồn vốn tư nhân, tài chính xanh, tín dụng xanh, trái phiếu xanh, nguồn vốn quốc tế, các quỹ khí hậu toàn cầu và nguồn hỗ trợ phát triển.

Nguồn lực cần được ưu tiên cho việc xử lý các điểm nóng về ô nhiễm; xây dựng hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường, xử lý chất thải; hạ tầng phòng, chống thiên tai và thích ứng với biến đổi khí hậu; phát triển mạng lưới quan trắc, dự báo, cảnh báo sớm và các công trình có tính chất liên vùng.

Đối với các vấn đề môi trường bức xúc, cần kiểm soát chặt chẽ nguồn ô nhiễm; tập trung giải quyết ô nhiễm không khí tại các đô thị đặc biệt; ô nhiễm tại các lưu vực sông, kênh, mương, hồ; ô nhiễm tại làng nghề, cụm công nghiệp, khu vực khai thác khoáng sản và khu vực tồn lưu hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật.

Cần thúc đẩy phân loại chất thải phục vụ tái sử dụng, tái chế, xử lý kết hợp thu hồi năng lượng; giảm mạnh tỷ lệ chôn lấp trực tiếp chất thải rắn sinh hoạt. Đồng thời, đầu tư đồng bộ hệ thống thu gom, vận chuyển, tái chế và xử lý chất thải; hình thành các khu liên hợp xử lý, tái chế chất thải ứng dụng công nghệ tiên tiến.

Kiểm soát chặt chẽ việc nhập khẩu công nghệ, thiết bị lạc hậu, gây ô nhiễm, tiêu hao nhiều tài nguyên và có hiệu quả thấp. Các nguồn phát sinh nước thải, khí thải lớn phải được giám sát tự động, liên tục và theo thời gian thực, không để phát sinh các khu vực ô nhiễm nghiêm trọng.

Về bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học và sử dụng hiệu quả tài nguyên, cần mở rộng diện tích và nâng cao hiệu quả quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên; bảo vệ, phục hồi các hệ sinh thái quan trọng, nhạy cảm; bảo tồn các loài nguy cấp, quý, hiếm và nguồn gen.

Đẩy mạnh các giải pháp dựa vào tự nhiên, phát triển các bể hấp thụ các-bon xanh; bảo vệ rừng, đất ngập nước, rừng ngập mặn, hệ sinh thái biển và ven biển.

Phát triển sinh kế bền vững, du lịch sinh thái, kinh tế dưới tán rừng và các mô hình kinh tế dựa trên dịch vụ hệ sinh thái.

Hiện đại hóa công tác điều tra, quy hoạch, quản lý và sử dụng tiết kiệm, hiệu quả tài nguyên đất, nước, khoáng sản và tài nguyên biển; bảo đảm an ninh tài nguyên quốc gia.

Về chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm thiểu rủi ro thiên tai, cần cập nhật kịch bản biến đổi khí hậu; điều chỉnh chiến lược, quy hoạch và phương án phòng, chống thiên tai phù hợp với từng vùng, từng địa phương.

Ưu tiên đầu tư hạ tầng có khả năng chống chịu cao trước thiên tai, sụt lún, sạt lở và nước biển dâng. Các tiêu chuẩn, quy chuẩn xây dựng phải tích hợp đầy đủ yêu cầu ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tập trung giải quyết tình trạng ngập úng tại các đô thị lớn; phát triển đô thị có khả năng chống chịu; xây dựng các mô hình nông nghiệp thông minh, giảm phát thải và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm. Thực hiện di dời người dân khỏi các khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở, đồng thời bảo đảm sinh kế bền vững tại nơi ở mới.

Về đẩy mạnh chuyển đổi xanh, phát triển kinh tế tuần hoàn và quản lý phát thải khí nhà kính, cần chuyển đổi các ngành kinh tế theo hướng xanh, tuần hoàn và các-bon thấp; phát triển các ngành kinh tế mới, công nghiệp tái chế, năng lượng tái tạo, giao thông xanh, đô thị xanh và công trình xanh.

Thúc đẩy tuần hoàn vật liệu và sản phẩm trong toàn bộ chuỗi giá trị. Chuyển đổi hệ thống sản xuất lương thực, thực phẩm theo hướng giảm phát thải và phát triển bền vững.

Quá trình chuyển đổi xanh phải bảo đảm công bằng, có chương trình đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp và hỗ trợ sinh kế cho người lao động, các nhóm dễ bị tổn thương.

Hoàn thiện hệ thống đo đạc, báo cáo và thẩm định phát thải khí nhà kính theo tiêu chuẩn quốc tế. Quản lý chặt chẽ hoạt động trao đổi tín chỉ các-bon; xây dựng tiêu chuẩn tín chỉ các-bon trong nước tiệm cận tiêu chuẩn quốc tế.

Về phát triển khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và nguồn nhân lực, cần ưu tiên nghiên cứu, phát triển, chuyển giao và ứng dụng công nghệ quan trắc, dự báo, cảnh báo; công nghệ sạch, công nghệ tái chế, xử lý chất thải, giảm phát thải; công nghệ thu hồi, lưu giữ và tái sử dụng các-bon.

Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về môi trường và biến đổi khí hậu thống nhất, đồng bộ, tích hợp và liên thông, phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành, kiểm tra, giám sát, hoạch định chính sách và công khai thông tin.

Đặc biệt quan tâm nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quản lý môi trường ở cấp cơ sở; xây dựng đội ngũ chuyên gia đầu ngành; thúc đẩy liên kết giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp.

Về đẩy mạnh hợp tác và hội nhập quốc tế, Việt Nam cần chủ động tham gia định hình các sáng kiến và cơ chế hợp tác khu vực, toàn cầu về môi trường và khí hậu.

Tăng cường ngoại giao môi trường, ngoại giao khí hậu; huy động hiệu quả nguồn lực tài chính, công nghệ và hỗ trợ kỹ thuật từ các đối tác phát triển.

Chủ động đánh giá tác động và thích ứng với các tiêu chuẩn, quy định, hàng rào kỹ thuật quốc tế về môi trường và khí hậu; bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Tăng cường hợp tác xử lý các vấn đề môi trường xuyên biên giới, quản lý tài nguyên nước, phòng, chống thiên tai và bảo đảm an ninh môi trường, an ninh khí hậu, an ninh năng lượng.

Để lượng hóa mục tiêu nêu trên, Kết luận đã xác định một số chỉ tiêu chủ yếu giai đoạn 2026 – 2030, cụ thể, bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách Nhà nước hằng năm cho sự nghiệp bảo vệ môi trường; một trăm phần trăm nguồn nước thải, khí thải lớn được quan trắc tự động, liên tục;

Tại các đô thị đặc biệt, tỷ lệ số ngày có chỉ số chất lượng không khí ở mức tốt và trung bình đạt tối thiểu 80%; một trăm phần trăm cụm công nghiệp có nước thải được xử lý đạt quy chuẩn môi trường;

Tỷ lệ nước thải sinh hoạt đô thị tại các đô thị đặc biệt và đô thị loại I được thu gom, xử lý đạt quy chuẩn là 70%; tỷ lệ chất thải rắn sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý đạt 95%; ở khu vực nông thôn đạt 85%; tỷ lệ chôn lấp trực tiếp giảm xuống dưới 30%;

Tỷ lệ che phủ rừng duy trì ở mức 42%. Diện tích khu bảo tồn biển, ven biển đạt tối thiểu 6% diện tích tự nhiên vùng biển quốc gia; 70% số hộ dân thuộc khu vực thường xuyên xảy ra thiên tai có nhà ở an toàn; 80% hộ dân ở nơi có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất được di dời đến nơi an toàn. Tỷ trọng kinh tế xanh đạt 10% GDP; tỷ lệ khu công nghiệp sinh thái đạt 10%; tỷ trọng năng lượng tái tạo trong tổng cung năng lượng sơ cấp đạt tối thiểu 26,1%;

Cả nước có ít nhất 1.200 công trình xanh được chứng nhận; phát thải khí nhà kính quốc gia giảm ít nhất 9% so với kịch bản phát triển thông thường. Các chỉ tiêu này phải được coi là căn cứ để xây dựng kế hoạch, phân bổ nguồn lực và đánh giá kết quả thực hiện của các bộ, ngành, địa phương.

×