AI có thể viết sách, nhưng ai chịu trách nhiệm?

Sáng 9/8, thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, nhiều đại biểu Quốc hội tập trung vào một vấn đề mới nhưng đang tác động ngày càng sâu đến ngành xuất bản: trí tuệ nhân tạo (AI).

Từ việc AI tham gia tạo lập, biên tập, dịch thuật, hiệu đính nội dung đến nguy cơ phát sinh tranh chấp bản quyền và khó xác định chủ thể chịu trách nhiệm, các đại biểu cho rằng luật cần đi trước sự phát triển của công nghệ, thay vì chỉ xử lý những vướng mắc đã phát sinh.

Phải khẳng định sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức cá nhân quyết định xuất bản và phát hành

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH TP Huế) đánh giá dự thảo luật đã có bước tiến khi bổ sung quy định tại Điều 27 về việc xuất bản phẩm có nội dung được tạo lập toàn bộ hoặc một phần bằng AI phải được thông báo, gắn nhãn.

“Tuy nhiên, gắn nhãn mới chỉ giải quyết yêu cầu minh bạch, chưa làm rõ trách nhiệm pháp lý”, đại biểu nói và đề nghị luật khẳng định rõ: việc sử dụng AI không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân quyết định xuất bản và phát hành. Đồng thời, việc sử dụng xuất bản phẩm, dữ liệu để huấn luyện AI phải tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; các vấn đề kỹ thuật cụ thể có thể giao Chính phủ quy định.

Từ góc nhìn này, đại biểu Nguyễn Thị Sửu đặt ra một nguyên tắc có ý nghĩa lâu dài: nếu sửa luật để đáp ứng một giai đoạn phát triển mới thì không nên chỉ giải quyết những vấn đề đang vướng mắc, mà cần thiết kế những nguyên tắc đủ bền vững cho 10-15 năm tới.

“Điểm cốt lõi của luật sửa đổi này là chuyển từ quản lý ‘cuốn sách’ sang quản trị toàn bộ vòng đời của nội dung xuất bản”, đại biểu Nguyễn Thị Sửu nhấn mạnh.

Theo bà, trong thời đại AI, pháp luật cần trả lời ba câu hỏi: nội dung được tạo lập, thay đổi thế nào? Ai chịu trách nhiệm? Và khi có vấn đề, nhà nước có thể truy xuất, xử lý ra sao? “Nếu làm được điều đó thì luật sẽ không chỉ giải quyết vướng mắc hôm nay mà còn tạo khung pháp lý bền vững cho một nền xuất bản số”, đại biểu TP Huế nhấn mạnh.

Đại biểu Bế Trung Anh (Đoàn ĐBQH tỉnh Đắk Lắk) tiếp tục mở rộng vấn đề từ AI sang cách tiếp cận của toàn bộ dự luật.

Ông đánh giá cao việc dự thảo đặt xuất bản trong tầm nhìn như một “hạ tầng tri thức quốc gia”, nhưng cho rằng khi câu hỏi của thời đại thay đổi, kiến trúc pháp luật cũng phải thay đổi tương ứng.

Theo đại biểu, nếu trước đây vấn đề trọng tâm là ai được xuất bản, xuất bản cái gì và kiểm soát thế nào khi phát hành, thì internet đặt ra yêu cầu đưa sách, tri thức đến người đọc nhanh và rộng hơn. Còn trong thời đại dữ liệu và AI, câu hỏi quan trọng hơn là làm thế nào xác tín được tri thức đáng tin cậy giữa một “biển nội dung” ngày càng lớn.

“Trong thời đại AI này, xã hội có thể không còn thiếu nội dung nhưng thứ ngày càng khan hiếm chính là tri thức đáng tin cậy. Vì vậy, đây trở thành một chức năng quan trọng của một xuất bản”, đại biểu Bế Trung Anh nói và đề nghị chuyển từ tư duy quản lý một xuất bản phẩm sang quản trị vòng đời và độ tin cậy của một sản phẩm tri thức.

“AI đang làm thay đổi quá trình hình thành xuất bản phẩm, chưa kể là các định nghĩa của xuất bản cũng được thay đổi. Một nhà khoa học, bác sĩ, kỹ sư, giáo viên hay nghệ nhân có thể sử dụng AI để hệ thống hóa kinh nghiệm, xây dựng bản thảo, hiệu đính, dịch thuật, tạo âm thanh, hình ảnh và phổ biến sản phẩm với chi phí thấp”, đại biểu Bế Trung Anh nói.

Đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk cũng cho rằng, Luật cần nhận diện rõ hơn sản phẩm xuất bản số, nội dung có AI tham gia, phiên bản, nguồn gốc và khả năng truy xuất trách nhiệm của con người đối với sản phẩm cuối cùng. “AI có thể hỗ trợ sáng tạo nhưng không thể là nơi chuyển giao trách nhiệm pháp lý”, đại biểu Bế Trung Anh khẳng định.

AI không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản

Một vấn đề khác được đại biểu Nguyễn Thị Sửu đặt ra là quản lý xuất bản phẩm điện tử trong toàn bộ vòng đời của nó.

Theo bà, nếu chỉ lưu tệp mà không quản lý định danh và phiên bản thì chưa thể kiểm soát đầy đủ quá trình hình thành, thay đổi và phát hành xuất bản phẩm.

Đại biểu đề xuất xây dựng nguyên tắc: một xuất bản phẩm điện tử, một mã định danh, một lịch sử phiên bản.

Khi nội dung được sửa đổi sau phát hành, phải cập nhật phiên bản và lưu chiểu phần nội dung thay đổi; đồng thời có khả năng liên thông với dữ liệu nhập khẩu và phát hành.

Cùng hướng tiếp cận này, đại biểu Bế Trung Anh đề nghị sản phẩm tri thức cần có mã định danh, metadata chuẩn, lưu trữ điện tử, truy xuất nguồn gốc và phiên bản; đồng thời có khả năng kết nối phù hợp giữa nhà xuất bản với thư viện, trường đại học, viện nghiên cứu, nền tảng số và các chủ thể tạo lập tri thức.

Theo ông, đây là cách biến yêu cầu xây dựng nền tảng tri thức quốc gia, cơ sở dữ liệu xuất bản, AI và dữ liệu lớn thành một cấu trúc pháp lý có khả năng vận hành, thay vì chỉ dừng ở chính sách khuyến khích.

Một điểm đáng chú ý khác là sự thay đổi của chính chủ thể trong hệ sinh thái xuất bản.

Đại biểu Bế Trung Anh cho rằng công nghệ và AI đang chuyển nhiều năng lực vốn trước đây thuộc về các tổ chức xuất bản sang cá nhân, từ biên tập, dịch thuật, thiết kế đến xuất bản và phân phối.

“Công nghệ đã trả lời câu hỏi cá nhân có khả năng xuất bản hay không. Luật pháp còn phải trả lời một câu hỏi khác là đưa khả năng ấy vào một trật tự trách nhiệm như thế nào”, ông nói.

Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu công nhận cá nhân là một chủ thể trong hệ sinh thái xuất bản, đồng thời xác lập rõ trách nhiệm tương ứng.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh) cũng đồng tình với các ý kiến về AI, đề nghị bổ sung trách nhiệm đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm điện tử đối với tổ chức, cá nhân sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ tạo lập, biên tập, hiệu đính hoặc xử lý nội dung xuất bản phẩm điện tử.

Theo bà, khi AI chỉ là công cụ hỗ trợ, tổ chức, cá nhân xuất bản, phát hành vẫn phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính hợp pháp, tính chính xác và nội dung của xuất bản phẩm.

“AI không phải là chủ thể pháp luật nên không thể thay thế trách nhiệm của tổ chức, cá nhân xuất bản”, đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà nhấn mạnh.

Từ tiền kiểm sang hậu kiểm, nhưng không để khoảng trống pháp lý

Bên cạnh AI, các đại biểu đề nghị dự luật tiếp tục chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, đi cùng cơ chế truy xuất và xử lý đủ nhanh khi phát hiện vi phạm.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu đồng tình với hướng để nhà xuất bản tăng quyền tự quyết, giảm tiền kiểm và nâng cao trách nhiệm. Tuy nhiên, bà đề nghị bổ sung cơ chế cho phép cơ quan có thẩm quyền yêu cầu tạm dừng phát hành khi phát hiện dấu hiệu rõ ràng về vi phạm pháp luật, với trình tự và thời hạn được luật định.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà đề nghị làm rõ trách nhiệm của các nền tảng trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử, gồm sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số, trong việc phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ sách giả, sách lậu và xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả.

Các nền tảng cũng cần lưu giữ dữ liệu giao dịch, nhật ký hoạt động và cung cấp thông tin phục vụ thanh tra, kiểm tra, hậu kiểm, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu.

×