AI đang "đe dọa" phẩm giá của thơ ca và các nhà thơ như thế nào?

Trí tuệ nhân tạo đang "đe dọa" các phẩm giá thơ ca như thế nào?

Sáng 3/3 tại Quảng Ninh, trong khuôn khổ Ngày thơ Việt Nam lần thứ 24, Hội Nhà văn Việt Nam đã tổ chức tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca”. Tại sự kiện này, nhiều nhà thơ tên tuổi đã có những ý kiến sâu sắc về vấn đề này.

Nhà văn Nguyễn Bình Phương – Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam đặt vấn đề rằng, phẩm giá được kiến tạo nên theo thời gian lao động. Có nghĩa là có thể hao mòn và tan biến đi nếu không được liên tục bồi đắp, gìn giữ và có cơ chế bảo vệ một cách cụ thể.

“Thơ ca sinh ra làm cho con người sống bền bỉ, lạc quan hơn và sống đẹp đẽ hơn. Thơ ca làm cho con người sống chan hòa, nhân ái hơn với xung quanh hơn và bồi đắp tình yêu dành cho quê hương, đất nước. Chính tình yêu ấy khiến con người cảm thấy cần thiết sẽ sẵn sàng hy sinh sự quý giá về sự sống và các giá trị của mình cho những điều tốt đẹp của thế giới này. Bản thân thơ ca đã là một ví dụ kinh điển về tinh thần hy sinh.

Nếu chúng ta nhìn lại lịch sử phát triển thơ ca của chúng ta đã thấy có những thời điểm, thơ ca can đảm hy sinh một phần nghệ thuật của mình. Nó chấp nhận xếp đôi cánh mơ mộng, bay bổng và gạt bỏ một phần sự cao sang, độc lạ của mình để đi chân trần và tuyên truyền về cuộc kháng chiến của dân tộc. Đức hy sinh đó của thơ ca chính là một khía cạnh của phẩm giá thơ ca.

Và bên cạnh đó, lòng cam đảm cũng là một phẩm giá thơ ca. Thơ ca đã có lúc can đảm vượt khỏi những khuôn khổ thông thường, biết từ bỏ những lối mòn, biết từ bỏ đi chân trần hàng ngang để vỗ cánh bay lên, khám phá những giá trị mới, kiến tạo những giá trị mới… làm giàu có thêm cho đời sống tinh thần, làm giàu có thêm cho văn học nước nhà.

Giá trị của lòng can đảm, dấn thân cho nghệ thuật, tôi nghĩ tương đương với giá trị của sự hy sinh nghệ thuật cho một mục đích sinh tồn cụ thể nào đó, bởi vì chúng bằng nhau, vì chúng đang ở trong một khuôn khổ là phẩm giá của thơ ca.

Phẩm giá của thơ ca còn được duy trì cho thơ ca ngày hôm nay hay không và duy trì ở mức độ nào, sự trăn trở ấy rất cần được làm rõ.

Sự xuất hiện của AI (trí tuệ nhân tạo) không chỉ làm lay động nhận thức, quan điểm của chúng ta về sáng tạo với thơ ca và nó đã tiến một bước sâu hơn là can dự vào công đoạn sáng tạo ấy và có sản phẩm. Và nó đang dẫn xã hội có nguy cơ đồng hóa cảm xúc, nhận thức theo phương thức của những thuật toán.

Chúng ta cũng biết thơ ca là sản phẩm đi từ một người đến cộng đồng và là trải nghiệm thuần người, cũng như sản sinh bởi cảm xúc thuần giới, tôi dùng chữ thuần người, bởi vì bây giờ các nhà thơ đang có một người người ở bên cạnh nữa, đó là công nghệ thông tin và trực tiếp là trí tuệ nhân tạo.

Vấn đề đặt ra với chúng ta là có chấp nhận sự can dự của trí tuệ nhân tạo vào sáng tạo thơ ca hay không và chấp nhận ở chừng mực nào, chấp nhận tất quy phục tất hay không. Và nếu chúng ta chấp nhận sự can dự của trí tuệ nhân tạo vào sáng tạo thơ ca, chúng ta sẽ được gì và sẽ tổn thất gì? Cũng như nếu như chúng ta quyết liệt khước từ sự can dự của trí tuệ nhân tạo vào sáng tạo thơ ca thì chúng ta có bỏ lỡ sự hỗ trợ gì không?”.

AI có thể làm ra hàng triệu bài thơ trong vài phút nhưng đó là thơ không có tâm hồn

Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm phát biểu rằng, trong tương lai, sẽ có một ngày robot đi lại ngoài đường, nói bằng đủ thứ ngôn ngữ, vận hành với nhiều tiêu chuẩn đạo đức. Lúc đó, nhiều câu hỏi sẽ phải được đặt ra. Con người sẽ sống ra sao? Con người có giữ được chính mình không? Giữ được bằng cách nào? Và đó là điều phải nghĩ khi bàn về phẩm giá và số phận của thơ ca.

Từ luận đề đó, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm khẳng định, ngay cả khi AI có thể làm ra hàng triệu bài thơ trong vòng vài phút thì đó vẫn chỉ là dạng thơ không có tâm hồn, không qua trải nghiệm sống.

“Ngay cả hiện tại và tương lai lâu dài, thơ vẫn là người bạn, là phần sinh tồn không mất được của con người, đánh thức con người giữ vững chí hướng tốt đẹp của họ. Thơ cần gánh vác, phụng sự nhưng không hề là phương tiện. Thơ là tâm hồn tự chủ, có mục đích của con người. Con người yêu mến thơ ca vì lẽ đó”, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm bày tỏ.

Theo nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm, yếu tính của thơ ca hôm nay chính là khả năng đóng góp cho việc xây dựng tâm hồn Việt - một việc cực kỳ khó khăn nhưng hết sức cần thiết trước vận hạn mới của đời sống đất nước. Đối diện với tâm hồn chỉ có thể là một tâm hồn bè bạn giàu sức cảm thông, chia sẻ và gánh vác. Thơ ca sinh ra để làm việc ấy.

Vì vậy, thơ ca luôn có chỗ đứng trong tâm hồn mỗi người cho dù hôm nay nhiều người có phần nguội lạnh với thơ, họ dành tâm trí cho đời sống vật chất, cho thay đổi công nghệ. Nhưng một khi đời sống tinh thần bị thương tổn, bị thách thức… thơ ca lại được con người tìm đọc sau những căng thẳng, tẻ nhạt. Thơ ca là nơi nương tựa của con người để cùng cộng đồng hướng tới điều tốt đẹp.

“Đối với tôi, thơ ca luôn mang dáng dấp “chồng chập lượng tử” của vật lí hiện đại: đa nghĩa, sâu kín, ẩn mình như bóng mờ không rành mạch. Con người có quyền xem xét, phân giải cái “chồng chập” đó nhưng phải cẩn thận: con dao duy lý đơn giản của bạn có thể “lật trắng” ra một vẻ đẹp vốn đã hoàn chỉnh của một hồn thơ và nhiều khi cái bạn thu được chỉ còn là một thứ xã hội học tầm thường, đẩy bài thơ vào trạng thái vô vị.

Phẩm giá thơ ca đòi hỏi một xã hội, một thời đại tự ý thức mạnh mẽ về danh phận của thơ ca… Tôi tin rằng phẩm giá của thơ ca chính là phẩm giá đời sống con người, vốn luôn khao khát hướng tới sự phát triển nhân bản và bền vững”, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm nhấn mạnh thêm.

Phẩm giá của thơ ca là hành xử, thái độ và trách nhiệm của người viết với thời cuộc

Bàn về “Phẩm giá của thơ ca”, nhà thơ Đặng Huy Giang cũng nói rằng: “Một bài thơ được coi là có phẩm giá khi không xu nịnh đám đông, không cố làm duyên để được khen, không dùng kỹ xảo để che giấu sự rỗng, không vay mượn cảm xúc mà mình chưa thực sống, chưa thực sự trải nghiệm.

Thơ có phẩm giá là thơ dám đứng một mình và không phản bội tiếng nói bên trong, trung thực với sự thật nội tâm cũng như sự thật tồn tại. Một khi thơ không còn phải chứng minh cho bất cứ điều gì, nó bắt đầu có phẩm giá. Khi ấy, thơ chuyển hỗn loạn thành hình hài, chuyển câm lặng thành tiếng nói, chuyển cô đơn thành sự được chia sẻ”.

Theo nhà thơ Đặng Huy Giang, phẩm giá của thơ ca cũng là sự hòa quyện, gặp gỡ giữa cảm xúc chân thành, nghệ thuật biểu hiện cao đẹp, làm cho tâm hồn hồn con người trở nên phong phú, cao thượng. Lúc ấy, thơ ca là thứ ánh sáng nhiệm màu soi rọi vào những góc khuất của tâm hồn con người và có khả năng chạm đến những giá trị vĩnh hằng vượt thời gian.

Trong thơ, phẩm giá đối với người viết là giảm bớt vọng tưởng, giảm bớt cái tôi phô trương, giảm bớt nhu cầu được tán thưởng… Bởi vì thơ không chỉ là sản phẩm của năng khiếu, mà còn là sản phẩm của mức độ tỉnh thức.

Thơ phải trả lời được những câu hỏi: Có tự do nội tâm hay không? Có tỉnh thức trước vô thường hay không? Có thành thật với nỗi đau hay không? Mặt khác, thơ phải thuyết phục bằng độc giả từ sự cộng hưởng. Nếu người đọc phải “bị dạy” thì họ sẽ kháng cự, nếu họ tự nhận ra đó là sự thức tỉnh. Thơ không cần chiều chuộng nhưng cũng không nên coi thường người đọc.

“Phẩm giá của thơ ca, suy cho đến cùng là sự hành xử, thái độ và trách nhiệm của người viết với thời cuộc, người viết với chính mình, người viết với đứa con tinh thần của mình, người viết với bạn đọc. Trong đó, người viết không xu thời, không a dua, không hám lợi, không nịnh hót, không ru ngủ… là những đòi hỏi và thách thức không nhỏ. Nhân cách đòi hỏi người cầm bút phải hành xử nghiêm cẩn, đúng mực với bạn bè và những tác phẩm của họ”, nhà thơ Đặng Huy Giang nói thêm.

×