Ai được coi là “tổng công trình sư” đặt nền móng xây dựng cảng Hải Phòng hiện đại như ngày nay?

Danh nhân Bùi Viện (1839 - 1878) quê làng Trình Phố, tổng An Bồi, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (sau là xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Tuy không sinh ra tại đất Hải Phòng, nhưng ông chính là người chọn bến Ninh Hải thuộc đất Hải Dương xưa xây dựng thành thương cảng Ninh Hải, tiền thân của Cảng Hải Phòng.

Bến Ninh Hải xưa, Cảng Hải Phòng hôm nay

Danh nhân văn hóa Bùi Viện (1839 - 1878) quê làng Trình Phố, tổng An Bồi, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (sau là xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Sinh ra trong một gia đình nho học nền nếp, ông sớm đỗ tú tài, rồi cử nhân.

Theo cuốn “Nhân vật lịch sử Hải Phòng” (Tập 1, Ngô Đăng Lợi - Trịnh Minh Hiền chủ biên) khoảng năm 1871, ông được quan Doanh Điền sứ tỉnh Nam Định là Doãn Khuê mời về giúp việc khẩn hoang tại tỉnh này. Sau đó, ông lại giúp Phạm Phú Thứ, Tổng đốc Hải - Yên (Hải Dương - Yên Quảng) trong việc bố phòng ven biển Hải Dương. Còn theo Từ điển “Nhân vật lịch sử Việt Nam” do Nguyễn Quang Thắng, Nguyễn Bá Thế chủ biên, phát hành năm 2013 (NXB Văn hóa thông tin), Bùi Viện chính là người góp công lớn trong việc mở mang bến Ninh Hải thành cửa bể Hải Phòng. Hậu thế nhớ đến ông là người Việt đầu tiên hai lần vượt đại dương tới Hoa Kỳ cầu viện chống thực dân Pháp. Ông cũng được coi như “tổng công trình sư” biến bến Ninh Hải xưa thành thương cảng Hải Phòng sầm uất hiện nay.

Theo cuốn “Bùi Viện - Sứ giả Việt Nam đầu tiên đến Hoa Kỳ” (Quang Khải biên soạn, NXB Lao động, 2006), khoảng giữa thế kỷ XIX, trước sức ép xâm lược ngày càng lớn của thực dân Pháp, triều đình nhà Nguyễn buộc phải tính đến việc mở cửa giao thương để tăng nguồn lực quốc gia. Quan Doanh điền sứ Nam Định được giao trọng trách xây dựng một thương cảng ở Bắc Kỳ có thể làm cửa ngõ cho cả xứ Bắc Kỳ thông thương với bên ngoài. Với tài năng của mình, Bùi Viện được chọn để thực hiện nhiệm vụ khó khăn này.

Qua thị sát, Bùi Viện chọn Ninh Hải - một xóm chài nhỏ ven cửa sông Cấm. Khi ấy, Ninh Hải chỉ là bãi bùn lầy, lác đác vài lều tranh của dân chài, lại là nơi cướp biển thường xuyên quấy phá. Ông cùng khoảng hơn 200 binh sĩ và dân phu bắt tay vào việc: đào sông tháo nước, vượt thổ làm nền, mở đường, dựng đồn lũy, lập nha Hải Phòng, đặt trạm thuế quan ở ngã ba sông Cấm - Tam Bạc. Ban ngày, ông chỉ huy đào kênh, tháo nước, đắp nền; ban đêm phải đối phó giặc biển và thổ phỉ. Tư duy của ông không chỉ là xây một bến thuyền, mà kiến tạo một “thương cảng kiêm quân cảng” - nơi kinh tế gắn với quốc phòng.

Cuốn “Du lịch văn hóa Hải Phòng” của tác giả Trần Phương cho biết, chính những công trình đầu tiên ấy đã đặt nền móng cho sự ra đời của đô thị và cảng biển Hải Phòng sau này. Giáo sư sử học Lê Văn Lan cũng từng nhận định: nhờ tầm nhìn của Bùi Viện mà cảng Hải Phòng hình thành và nhanh chóng trở thành thương cảng lớn.

Điểm đáng chú ý, khi được giao nhiệm vụ, Bùi Viện không chọn cửa Trà Lý hay Ba Lạt - những vị trí thuận lợi hơn ở quê nhà Sơn Nam Hạ - mà đề xuất Ninh Hải. Hơn một thế kỷ sau, diễn biến phù sa và luồng lạch vùng cửa Cấm chứng minh lựa chọn ấy có tầm nhìn dài hạn. Nhà sử học Lê Văn Lan khẳng định, không bị chi phối bởi lợi ích cục bộ, Bùi Viện đặt lợi ích quốc gia lên trên địa phương. Lịch sử có thể ghi nhận nhiều người góp công, nhưng Bùi Viện xứng đáng được xem như “tổng công trình sư” của đô thị cảng biển đầu tiên ở Bắc Kỳ.

Tư tưởng canh tân và khát vọng vượt đại dương

Trong tư duy của Bùi Viện, xây cảng không chỉ để buôn bán, mà còn để giữ biển. Đó là cách nhìn tích hợp kinh tế - quân sự rất hiện đại.

Trong cuốn “Bùi Viện - Sứ giả Việt Nam đầu tiên đến Hoa Kỳ” (Quang Khải biên soạn, NXB Lao động, 2006), cho đoạn viết, trước những biến động thời cuộc, ông nhận ra chính sách “bế quan tỏa cảng” đã lỗi thời. Năm 1873, được vua Tự Đức cử đi Hoa Kỳ với sứ mệnh tìm kiếm sự ủng hộ và học hỏi mô hình phát triển, Bùi Viện lên đường. Nhờ thư giới thiệu, ông được tiếp kiến Tổng thống Mỹ. Tuy nhiên, vì không có quốc thư chính thức, chuyến đi chỉ dừng lại ở tiếp xúc không chính thức. Lần thứ hai sang Mỹ, ông vẫn không đạt được thỏa thuận ngoại giao mong muốn. Hai chuyến đi Hoa Kỳ tuy không đạt được thỏa thuận ngoại giao chính thức, nhưng lại trở thành bước đột phá: lần đầu tiên một người Việt Nam đi xa đến thế với tư cách sứ giả, chủ động tìm kiếm đối tác chiến lược ngoài quỹ đạo truyền thống Á Đông.

Trở về nước, ông tiếp tục dâng sớ đề nghị xây dựng đội tuần dương và phát triển thương mại. Bùi Viện là người tổ chức đội Tuần dương quân đầu tiên của triều Nguyễn. Được phong Tuần hải Nha chánh Quản đốc, ông tổ chức lực lượng Thanh đoàn và Thủy dũng, đóng hàng trăm chiến thuyền tuần tiễu dọc duyên hải nhằm quét sạch cướp biển, mở mang buôn bán giao lưu giữa các miền và nước ngoài bằng đường biển.

Ông cũng đề xuất thành lập Chiêu thương Cục - cơ quan chuyên trách buôn bán với nước ngoài của triều đình nhà Nguyễn và được cử làm Thanh biện thương chánh; đồng thời mở chi điếm tại Ninh Hải. Khu phố Chiêu Thương sau này trở nên sầm uất, thu hút thương nhân Việt, Hoa, Tây phương. Thóc gạo, lâm - thổ - thủy - hải sản tấp nập “trên bến dưới thuyền”. Một đô thị cảng đã hình thành từ chính tầm nhìn kết hợp kinh tế với quốc phòng…

Lịch sử lưu danh

Đánh giá cao công trạng của ông, năm 1989, Nhà nước công nhận và cấp bằng di tích lịch sử, văn hóa cho Từ đường Bùi tộc tại xã An Ninh. Năm 2021, địa phương quê hương ông (huyện Tiền Hải, Thái Bình cũ), cùng sự chung tay của nhiều cá nhân, tập thể từ Hải Phòng, đồng hương Tiền Hải tại Hải Phòng đồng lòng góp sức, góp công xây dựng Nhà tưởng niệm danh nhân văn hóa Bùi Viện khang trang trên nền từ đường cũ - di tích cấp Quốc gia tại quê hương ông ở xã An Ninh. Ngày 7/3/2021, công trình được khánh thành. Công trình rộng gần 900m2, có tượng đồng Bùi Viện đặt trang trọng, không chỉ là niềm vinh dự, tự hào của con cháu họ Bùi, của quê hương, trở thành địa chỉ tri ân và giáo dục truyền thống cho mai sau.

Tại Hải Phòng, ngày 22/7/2020, HĐND thành phố Hải Phòng ban hành Nghị quyết số 01/2020/NQ-HĐND về việc đặt tên đường và công trình công cộng trên địa bàn thành phố. Đường Bùi Viện dài 11,6 km, rộng 40 m, điểm đầu tiếp giáp khu vực Hải An, điểm cuối tại cầu Lãm Khê vượt đường Trường Chinh. Con đường dài, hiện đại này đi qua nhiều khu vực đô thị mới và không gian kinh tế năng động, như một nhắc nhớ về người đã chọn cửa Sông Cấm cho tương lai. Trên tuyến đường ấy có cầu Bùi Viện (tên cũ là Cầu Niệm 2), bắc qua Sông Lạch Tray. Công trình dài khoảng 700 m, rộng 50 m, góp phần hoàn thiện hạ tầng giao thông cửa ngõ phía Nam và tạo động lực phát triển không gian đô thị mới của thành phố.

Theo các văn bản nghiên cứu, Mom Thủy Đội tại ngã ba Ninh Hải xưa trên dòng sông Cấm - vẫn hiện diện và trở thành một trong những địa điểm lịch sử trong không gian đô thị trung tâm Hải Phòng. Từ một nơi kiểm soát tàu thuyền ra vào cửa Cấm thế kỷ XIX, nơi đây nay nằm trong khu vực cảng truyền thống, kết nối trực tiếp với hệ thống cảng biển hiện đại vươn ra Đình Vũ - Lạch Huyện. Không còn là “mom” phòng thủ, nhưng vẫn là điểm nút của luồng hàng hải và logistics - minh chứng sinh động cho tầm nhìn “thương cảng kiêm quân cảng” mà Bùi Viện từng đặt nền móng hơn 150 năm trước.

Nhiều ý kiến cho rằng, thành phố Hải Phòng đã có những công trình xứng tầm để ghi dấu công lao của Bùi Viện với công trình đường Bùi Viện, cầu Bùi Viện. Việc hợp nhất Hải Phòng - Hải Dương càng cho thấy rõ vai trò của Bùi Viện trong việc mở mang đất đai Hải Dương xưa. Vì vậy, rất cần một công trình lưu niệm đặt tại mom Thủy Đội, cửa Cấm, nơi ghi dấu những ngày đầu mở bến Ninh Hải xưa, đặt nền móng cho Cảng Hải Phòng rộng dài, rực sáng hôm nay, nơi Thành phố Cảng Anh hùng - Xứ Đông Văn hiến.

×