Ai là người cai trị đầu tiên tại khu vực Tân Cương ngày nay: người Turk hay người Trung Quốc?

Ai là người cai trị đầu tiên tại khu vực Tân Cương ngày nay: người Turk hay người Trung Quốc?

Trong lịch sử, nếu đặt câu hỏi ai là thế lực đầu tiên cai trị khu vực Tân Cương ngày nay: người Turk hay người Trung Hoa, câu trả lời không đơn giản như việc chọn một trong hai. Bởi trước khi người Turk xuất hiện rõ ràng trong sử sách, vùng đất được gọi là Tây Vực đã tồn tại một thế giới dân cư vô cùng phức tạp, với nhiều vương quốc và cộng đồng bản địa. Trong số đó có người Tocharia, một nhóm cư dân Ấn-Âu cổ đại từng để lại dấu tích quan trọng ở khu vực này. Còn người Turk chỉ bước lên sân khấu lịch sử nhiều thế kỷ sau.

Nếu nhìn từ góc độ lịch sử Trung Hoa, triều Hán là một trong những chính quyền đầu tiên thiết lập các cơ cấu hành chính và thực hiện sự kiểm soát đáng kể tại Tây Vực, tức phần lớn khu vực tương ứng với Tân Cương ngày nay. Đáng chú ý là vào thời điểm ấy, người Turk vẫn chưa xuất hiện như một lực lượng chính trị độc lập.

Vào thời kỳ cực thịnh của nhà Hán, đặc biệt dưới thời Hán Tuyên Đế, ảnh hưởng của triều đình Trung Hoa đã vươn sâu về phía tây. Những điểm đánh dấu trên bản đồ các cơ sở cai trị của nhà Hán cho thấy triều đình không chỉ đưa quân đội tới đây mà còn thiết lập các cơ quan quản lý, duy trì đồn trú và kiểm soát những tuyến đường chiến lược.

Một địa danh đáng chú ý là Luân Đài ngày nay. Trong thời Hán, nơi này được gọi là Ô Bảo, có nghĩa là “pháo đài đen”. Tại nhiều khu vực thuộc Tây Vực, quân Hán được bố trí với số lượng lớn, đồng thời có cơ quan của quan lại phụ trách việc quản lý. Xung quanh những trung tâm này là hàng loạt thành bang của người Tocharia.

Những thành bang ấy từng có quan hệ trực tiếp với nhà Hán. Theo nội dung nguồn tư liệu, sự quy phục của họ được thúc đẩy mạnh mẽ sau khi chứng kiến sức mạnh quân sự khủng khiếp của Hán Vũ Đế trong cuộc chinh phạt Đại Uyển. Đại Uyển nằm ở cực tây trong phạm vi ảnh hưởng của nhà Hán trên bản đồ được đề cập.

Nói rằng các thành bang Tocharia “tự nguyện” thần phục nhà Hán có lẽ chưa hoàn toàn chính xác. Họ có thể đã lựa chọn một cách thực dụng hơn: chứng kiến đại quân nhà Hán đi qua lãnh thổ của mình với lực lượng khổng lồ, sau đó đánh bại một vương quốc ở tận phía tây, họ hiểu rằng chống lại thế lực ấy có thể là một lựa chọn đầy rủi ro. Vì vậy, thay vì đối đầu, họ lựa chọn chấp nhận sự chi phối của nhà Hán.

Điều này cho thấy một sự thật quan trọng: Tân Cương chưa bao giờ là một vùng đất chỉ thuộc về một cộng đồng duy nhất. Trước khi người Turk xuất hiện, nơi đây đã là giao điểm của nhiều dân tộc, ngôn ngữ, vương quốc và nền văn hóa.

Trong cách lý giải của nguồn tư liệu, người Tocharia được mô tả như một cộng đồng có quan hệ lâu dài với người Hán cổ đại, thậm chí từng chiến đấu bên cạnh nhà Hán trong nhiều cuộc chiến kéo dài hàng thế kỷ. Người Tocharia cũng được cho là nổi tiếng về thương mại và nghệ thuật. Các thương nhân của họ có thể xuất hiện ở nhiều thành phố trên các tuyến giao thương rộng lớn của đế chế.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng những nhận định về nguồn gốc, vai trò và số phận của người Tocharia trong nguồn tư liệu này là một cách diễn giải lịch sử và không phải mọi chi tiết đều đã được giới sử học hiện đại đồng thuận. Đặc biệt, việc nói người Tocharia hoàn toàn bị “xóa sổ” trong các cuộc chiến tranh Hồi giáo về sau là một cách khái quát hóa quá mức. Lịch sử cư dân Tân Cương phức tạp hơn nhiều, với sự pha trộn, di cư và biến đổi văn hóa diễn ra qua nhiều thế kỷ.

Nhưng nếu quay trở lại câu hỏi về người Turk, câu chuyện còn thú vị hơn.

Trên bản đồ thời Hán, khu vực được cho là nơi tổ tiên xa xưa của người Turk sinh sống nằm ở phía bắc. Nhưng vào thời điểm ấy, người Turk vẫn chưa xuất hiện như một dân tộc hay đế chế độc lập trong lịch sử Trung Hoa.

Theo cách giải thích của nguồn tư liệu, tổ tiên của người Turk có thể từng là một bộ phận nhỏ trong các nhóm Đinh Linh, vốn nằm dưới quyền kiểm soát của đế chế Hung Nô. Sau khi Hung Nô suy yếu, những nhóm này tiếp tục tồn tại dưới tên gọi Thiết Lặc. Đáng chú ý, Đinh Linh và Thiết Lặc trong các cách phiên âm và phân loại khác nhau có mối quan hệ rất phức tạp, vì vậy không thể đơn giản coi tất cả các nhóm này là một dân tộc duy nhất theo nghĩa hiện đại.

Chỉ sau khi các liên minh và thế lực Thiết Lặc suy yếu, các bộ lạc Turk mới thực sự nổi lên thành một lực lượng chính trị quan trọng. Và thời điểm đó cách thời kỳ cực thịnh của nhà Hán nhiều thế kỷ.

Nếu câu chuyện dừng ở đây, có lẽ mọi thứ vẫn khá đơn giản: nhà Hán xuất hiện trước, kiểm soát một phần Tây Vực; người Turk xuất hiện sau. Nhưng lịch sử lại có một bước ngoặt đầy kịch tính.

Năm 546, các bộ lạc Turk được ghi nhận đã rời bỏ hoặc phản lại thế lực mà họ từng phụ thuộc, đồng thời gia nhập Hãn quốc Nhu Nhiên, một thế lực có nguồn gốc Tiên Ti đang thống trị vùng thảo nguyên. Người đứng đầu các bộ lạc Turk khi ấy là A Sử Na Thổ Môn, nhân vật sau này trở thành một trong những nhân vật quan trọng nhất trong lịch sử hình thành đế chế Turk.

Trong cuộc chiến giữa các nhóm Đinh Linh và Nhu Nhiên, Thổ Môn dẫn quân đánh chặn và đánh bại lực lượng Đinh Linh. Các bộ lạc Turk đóng vai trò đáng kể trong cuộc chiến này, giúp Nhu Nhiên củng cố quyền lực.

Nhưng trớ trêu thay, chính chiến thắng ấy lại khiến người Turk bị nhìn bằng ánh mắt khinh miệt từ tầng lớp thống trị Nhu Nhiên.

Theo ghi chép được nguồn tư liệu dẫn lại, người Nhu Nhiên coi người Turk như những kẻ thấp kém, thậm chí gắn họ với nghề rèn sắt. Thái độ ấy sau này trở thành một trong những nguyên nhân khiến quan hệ giữa hai bên nhanh chóng rạn nứt.

Một câu chuyện đặc biệt nổi tiếng được sử sách kể lại đã làm thay đổi số phận của cả vùng thảo nguyên.

Sau chiến thắng năm 546, Thổ Môn gửi thư tới Khả hãn Nhu Nhiên, đề nghị được kết hôn với con gái của vị Khả hãn. Nhưng lời đề nghị ấy bị từ chối một cách nhục nhã. Theo ghi chép được dẫn trong nguồn, Khả hãn Nhu Nhiên đáp rằng Thổ Môn chỉ là kẻ rèn sắt phục vụ mình, không có tư cách đưa ra một yêu cầu như vậy.

Đối với Thổ Môn, đó không đơn thuần là một lời từ chối hôn nhân.

Nó là một sự sỉ nhục.

Và trong thế giới chính trị của các đế chế du mục, đôi khi một lời sỉ nhục có thể trở thành mồi lửa cho một cuộc chiến làm thay đổi cả bản đồ.

Thổ Môn bắt đầu chuẩn bị cho cuộc nổi dậy.

Năm 552, ông một lần nữa quay lưng với Nhu Nhiên. Nhưng lần này, người Turk không còn là một nhóm bộ lạc nhỏ bé đứng bên cạnh một đế chế khác. Họ đã đủ mạnh để thách thức chính chủ nhân cũ của mình.

Trong trận chiến tại Hoài Hoang trấn, lực lượng của Thổ Môn đánh bại quân chủ lực Nhu Nhiên. Sau đó, Hãn quốc Nhu Nhiên nhanh chóng sụp đổ, mở đường cho Thổ Môn thành lập Hãn quốc Turk đầu tiên.

Đây chính là bước ngoặt lớn.

Từ một lực lượng chưa có vị trí độc lập rõ ràng trong các bản đồ thời Hán, người Turk vươn lên thành một thế lực đế quốc hùng mạnh trên thảo nguyên Trung Á. Và từ đây, họ bắt đầu xuất hiện với vai trò ngày càng quan trọng trong lịch sử Trung Hoa và lịch sử toàn bộ khu vực Trung Á.

×