Ám ảnh "mạch máu đen” ô nhiễm ở ngoại thành Hà Nội

LTS:

Sông Đáy, con sông hiền hòa gắn liền với văn hóa và đời sống của cư dân hai bên bờ sông, nhiều năm qua đang ô nhiễm nghiêm trọng. Màu nước xanh trong chỉ còn trong ký ức, thay vào đó là một dòng chảy đen kịt, đặc quánh.

Để tìm nguyên nhân, lời giải cho sự hồi sinh hay lụi tàn của dòng sông này, chúng tôi đã thực hiện một cuộc hành trình ngược dòng, thâm nhập vào những “điểm đen” nhức nhối nhất dọc hành lang sông Đáy.

Mời bạn đọc cùng Nhóm Phóng viên Báo điện tử Dân Việt đi tìm nguyên nhân sông Đáy bị đổi màu.

Cực chẳng đã, tưới rau bằng nước đen như mực (Bài 1)

Cứ đến hẹn lại lên, khi trời chuyển mình sang đông cũng là lúc dòng sông Đáy đổi màu. Từ tháng 11 năm trước đến tháng 4 năm sau, dòng sông như một rãnh nước khổng lồ đen đặc, hôi thối. Đó là nỗi ám ảnh thường trực lên bữa ăn, sức khỏe và cả văn hóa sông nước của hàng vạn người dân đôi bờ.

Dòng sông hiền hòa thành “suối nước đen”

Một ngày đầu tháng 12/2025, đứng trên bờ sông Đáy khu vực Trạm bơm Hòa Bình, tổ 14, phường Yên Nghĩa (Hà Nội), đập vào mắt chúng tôi là dòng nước đen ngòm, đặc quánh. Sông Đáy đã đổi màu.

Sát mép sông, sau những rặng tre, bụi chuối, tiếng máy bơm gầm rú hết công suất, đẩy dòng nước “máu đen” ồng ộc đổ lên mương, bọt trắng xóa cuộn lên, thỉnh thoảng bay vào không trung như những đám mây độc hại, tỏa mùi hôi thối nồng nặc cả một vùng.

Tại cánh đồng thuộc các tổ 9, 14 của phường Yên Nghĩa, hệ thống mương máng sau nhiều năm sử dụng đã xuống cấp. Nước thải đen kịt rò rỉ qua những lỗ thủng, ngấm qua nền đất vào ruộng vườn.

Để bảo vệ vườn rau, nhiều người dân ra sức đắp đất be bờ những không tài nào ngăn được dòng nước ô nhiễm.

Những thời điểm ít mưa, một số ít hộ dân trồng rau ven sông "cực chẳng đã" phải đưa dòng nước màu đen lên tưới rau. Nhiều ngày không mưa, thiếu nước tưới tiêu, người nông dân rơi vào cảnh “tiến thoái lưỡng nan”. Họ buộc phải tưới theo cách để tự ngấm hoặc múc đổ lên cây.

Người dân dùng muôi múc thứ nước ấy tưới thẳng lên những lá xà lách, ngọn bí, củ xu hào. Ở những chân ruộng thấp, nước ngập quá ngọn rau. Chưa rõ, xen lẫn dòng nước đen ấy có chứa những hoạt chất độc hại nào. Vậy nhưng, ở những nơi có dòng nước đen chảy đến, giun đất chui lên thoát thân tới đó, cá nhỏ chết nổi trắng bụng trong các rãnh nước.

Một người đàn ông đang loay hoay khơi rãnh nước chia sẻ trong sự lưỡng lự:“Nói thật là không an toàn đâu. Hôm qua nước thối quá bác không dám lấy, hôm nay thấy đỡ hơn mới dám dẫn vào. Vừa tưới vừa nghĩ đấy, nhưng không có nước thì rau chết cháy hết. Rau này để ăn chứ không phải để bán, nên mình cũng lo lắm”.

Trái ngược với sự cẩn trọng ấy, một người phụ nữ khác lại tặc lưỡi: “Nước sông Đáy người ta bơm lên thì mình dùng thôi. Rau này mới cấy, hai tháng nữa mới thu hoạch nên chắc không sao. Ở đây cuối nguồn còn đỡ, phía trên kia còn thối nữa”.

Ngày 26/12/2025, Nhóm phóng viên trở lại khu vực cánh đồng ven tổ 9 và tổ 14 phường Yên Nghĩa, chứng kiến những luống rau hôm trước còn xanh mơn mởn, khi bị ngập trong dòng nước đen chảy từ kênh mương, các rãnh khiến chúng rũ rượi, khô héo dần.

Dọc tuyến đường chính từ tổ 10 vào tổ 14 phường Yên Nghĩa, nhiều người dân không kịp trở tay đành nhìn luống rau bao công chăm bón bị ngập úng trong nước đen, có dấu hiệu thối gốc, chết, thiệt hại về kinh tế.

Chia sẻ kinh nghiệm về việc sử dụng nước chăm sóc rau, ông Hoàng Văn Thám, HTX rau sạch Chúc Sơn cho biết: "Chúng tôi dùng nước giếng khoan 100%, chứ dùng nước sông Đáy có màu đen như vậy có khi trong nước chứa nhiều kim loại nặng, các chất aldehyde của nước thải từ chế biến sắn, rong riềng, rồi vi khuẩn ảnh hưởng đến đường ruột cũng như các chất hữu cơ gây hại".

Theo ông Thám, cần có những nghiên cứu của cơ quan chuyên môn, nhà khoa học mới biết được chính xác nước đen đó gây hại như thế nào, ban đầu thì khi tiếp xúc với nước gây ngứa, nếu xả thẳng nước đen vào là rau chết, cá chết, có thể do PH có vấn đề. "Như vậy chỉ khổ người nông dân", ông Hoàng Văn Thám cảm thán.

Nhóm Phóng viên Báo điện tử Dân Việt đã đến UBND phường Yên Nghĩa gửi giấy giới thiệu, nội dung làm việc liên quan đến các hoạt động của người dân địa phương sử dụng nước sông Đáy có dấu hiệu ô nhiễm tưới rau và các nguồn thải chưa qua xử lý xả ra sông. Tuy nhiên, hơn một tháng sau vẫn chưa nhận được phản hồi từ UBND phường Yên Nghĩa dù Phóng viên đã nhiều lần liên hệ làm việc.

Những hệ lụy từ dòng sông đen

Đứng từ cầu Mai Lĩnh trên con đường Quốc lộ 6 huyết mạch về phía Tây Hà Nội, hướng ánh mắt sang hai bên, dòng sông Đáy những ngày cuối năm 2025 và đầu năm 2026 không khác những chiếc ao tù nước đọng, vài bè rau muống như cố khép mặt sông, nhưng không thể che đi màu đen của ô nhiễm.

Ông N.V V., một cư dân sống lâu năm tại phường Yên Nghĩa, bồi hồi nhớ lại: “Ngày xưa dòng sông to, nước trong veo. Hồi bé tôi còn lội bắt hến, bắt trai về ăn. Người dân còn thả rau muống bè trên sông để hái. Giờ thì rau muống cũng chết chứ đừng nói là cá tôm. Nước thối đến mức đứng trên bờ còn không chịu nổi, nói gì đến chuyện xuống tắm hay đánh bắt”.

Sự thay đổi của dòng sông đã kéo theo sự “biến mất” về văn hóa sông nước ở nơi đây. Những sinh hoạt cộng đồng gắn liền với bến nước, con đò đã lùi vào dĩ vãng. Thay vào đó là những cánh cửa đóng kín để ngăn mùi thối, là những đôi ủng cao su, những bộ đồ bảo hộ mỗi khi ra đồng vì “nước này chạm vào là ngứa kinh lắm”.

Cách phường Yên Nghĩa khoảng 10km về phía thượng nguồn, một người dân tại thôn 2, xã Hưng Đạo than thở: “Nhà tôi có giếng khoan nhưng nước ngầm cũng bị ảnh hưởng, có mùi lạ. Nước sông giờ chỉ dành cho cây công nghiệp hay cây ăn quả, chứ tưới rau ăn thì độc chết. Mùa mưa thì nước sạch thật đấy, nhưng lúc ấy chúng tôi lại chẳng cần nước tưới”.

Còn chị H.T.H sinh sống lâu năm ven sông Đáy ở xã Dương Hòa, chị nhiều năm chứng kiến mỗi mùa khô đến, mùa chế biến nông sản từ các làng nghề trong xã xả nước thải chưa qua xử lý chảy ào ào như thác đổ xuống sông ngay bên hông nhà mình.

“Đầu mùa còn đỡ, chứ chỉ vài tuần sau đó, nước thải, hòa với bùn đất ở đáy sông bốc lên mùi hôi khó chịu. Tôi luôn phải bế con đi ra xa nơi mình ở để trú tránh. Ngày nắng lên đúng là cực hình” – chị H kể. Ngay bên cạnh nhà chị H là nơi dòng nước thải chưa qua xử lý chảy từ khu dân cư ra sông Đáy.

Dòng sông Đáy chảy qua nhiều địa phương của Hà Nội rồi đổ về Ninh Bình. "Mạch máu đen” ấy vẫn hàng ngày, hàng giờ rỉ chảy, bào mòn sức khỏe của người dân và ảnh hưởng đến diện mạo của những vùng quê trù phú.

Rau xanh được tưới bằng nước có dấu hiệu ô nhiễm tại Yên Nghĩa hằng ngày vẫn theo các chuyến xe thồ đổ về các chợ đầu mối vào rạng sáng. Liệu có bao nhiêu kim loại nặng, vi khuẩn có hại hay hóa chất từ làng nghề nhuộm, chế biến nông sản đang hiện diện trong bữa ăn của người dân Thủ đô?

Đón đọc bài 2: Ngược dòng vào "thủ phủ” xả thải ra sông Đáy

×