"Ăn cắp" chất xám trên không gian mạng: Khi người dùng vẫn tiếc nuối... web lậu

Một bộ phim vừa ra rạp đã xuất hiện tràn lan trên các website lậu, một ca khúc mới phát hành bị đăng tải trái phép chỉ sau vài giờ, hay các chương trình truyền hình, trò chơi điện tử liên tục bị sao chép và phát tán vô tội vạ trên môi trường số - câu chuyện vi phạm quyền sở hữu trí tuệ từ lâu không còn là vấn đề riêng của giới sáng tạo. Đó là bài toán lớn cần sớm đưa ra lời giải, nhằm thúc đẩy nền công nghiệp văn hóa tại Việt Nam phát triển bền vững.

Mới đây, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg yêu cầu tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo yêu cầu của Chính phủ, số vụ xử lý vi phạm phải tăng tối thiểu 20% so với cùng kỳ tháng 5/2025. Bộ Công an được giao nhiệm vụ triệt phá các website phim lậu, nhạc lậu, game lậu và các nền tảng vi phạm bản quyền có lượng truy cập lớn, kể cả những website sử dụng tiếng Anh để hoạt động xuyên biên giới.

Động thái này cho thấy cuộc chiến chống xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tại Việt Nam đang bước vào một thời kỳ mới, đặc biệt trong bối cảnh nội dung số phát triển bùng nổ nhưng cơ chế bảo vệ quyền lợi cho người sáng tạo vẫn còn nhiều lỗ hổng.

Sự tiếc nuối dành cho…web lậu

N.T.H (28 tuổi, Cầu Giấy, Hà Nội) cho biết cô bất ngờ khi nhiều website xem phim, xem gameshow miễn phí đồng loạt không thể truy cập sau khi cơ quan chức năng tăng cường rà soát, xử lý vi phạm bản quyền theo Công điện mới của Chính phủ. "Trước đây gần như ngày nào tôi cũng xem phim trên các web này vì nhanh, nhiều nội dung và không mất phí. Giờ nhiều trang bị chặn, thú thật tôi cũng thấy tiếc vì đã thành thói quen”, H. nói.

Không chỉ riêng H, trên nhiều diễn đàn và mạng xã hội, không ít khán giả bày tỏ sự tiếc nuối khi các website phim lậu, nhạc lậu dần biến mất hoặc hoạt động chập chờn. Một số người than phiền việc phải đăng ký nhiều nền tảng trả phí cùng lúc để theo dõi các bộ phim, chương trình yêu thích khiến chi phí giải trí tăng lên đáng kể. Có người còn chia sẻ cảm giác “mất đi kho lưu trữ quen thuộc” sau nhiều năm sử dụng các website miễn phí.

Tâm lý này phản ánh thực tế rằng trong nhiều năm, việc tiếp cận nội dung vi phạm bản quyền đã trở nên quá dễ dàng với một bộ phận người dùng internet Việt Nam. Chỉ với vài cú nhấp chuột, khán giả có thể xem phim mới chiếu rạp, nghe album vừa phát hành hay tải trò chơi điện tử mà gần như không phải trả bất kỳ khoản phí nào. Dần dần, thói quen sử dụng nội dung “miễn phí” hình thành và khiến không ít người xem các website lậu như một lựa chọn hiển nhiên.

Thói quen ấy đương nhiên khiến những nhà sản xuất phim không khỏi “đau đầu”. Tháng 2/2026, Trấn Thành từng phải lên tiếng khi nội dung phim “Thỏ ơi” xuất hiện đầy rẫy trên TikTok. Anh viết: “Mọi người ơi! Em năn nỉ đó! Nghề làm phim luôn gặp rất nhiều khó khăn và phải tốn biết bao công sức của cả một tập thể mới có thể cho ra đời một bộ phim may mắn được khán giả yêu thương. Vì vậy, em xin mọi người đừng đăng tải cái kết phim, những tình tiết quan trọng hay quay lén trong rạp rồi đưa lên các nền tảng mạng xã hội. Làm như vậy tội cho tụi em lắm!

Xin hãy giữ trọn sự tinh khôi cho những khán giả chưa vào rạp để họ có được trải nghiệm trọn vẹn nhất với bộ phim. Mong mọi người thương và trân trọng công sức lao động của rất nhiều con người đã góp phần tạo nên tác phẩm này".

Trước đó, vào năm 2023, đạo diễn Lý Hải cũng từng lên tiếng trước nạn quay lén, livestream trên mạng xã hội khi phát hành phim “Lật mặt 6”. Chia sẻ với Dân Việt, anh cho biết: “Chúng tôi phải xử lý gần 100 trường hợp video bị quay lén và đăng tải trên Facebook, TikTok chỉ trong một ngày. Có người còn livestream với thời lượng hơn tiếng đồng hồ. Khi phát hiện, đoạn video này đã được chia sẻ và thu hút rất đông người xem”.

Đạo diễn Bảo Nhân, phim "Gái già lắm chiêu V" chia sẻ dù rất bức xúc với nạn quay lén nhưng ê-kíp chỉ có thể kêu gọi mọi người và xin gỡ bỏ chứ không truy đến cùng được. “Trong lúc phim đang phát hành mọi người đều bận rộn. Chúng tôi dựa vào sự ủng hộ và kêu gọi mọi người chứ cũng không muốn dùng biện pháp mạnh vì cũng thấy rằng đa phần các bạn đều còn nhỏ và chưa hiểu hết sự việc nghiêm trọng này" – anh nói.

“Vấn nạn vi phạm bản quyền trên không gian mạng đang diễn biến hết sức phức tạp và tinh vi”

Song hành với đà tăng trưởng mạnh mẽ của thị trường âm nhạc số tại Việt Nam, tình trạng vi phạm bản quyền cũng trở thành vấn đề nhức nhối. Trao đổi với Dân Việt về vấn đề này, ông Nguyễn Hồ Hải Long - Giám đốc điều hành đơn vị phát hành và bảo về bản quyền âm nhạc VIEENT nhận định: “Vấn nạn vi phạm bản quyền trên không gian mạng đang diễn biến hết sức phức tạp và tinh vi. Với tư cách là đơn vị phát hành và quản lý, chúng tôi đối mặt với các hành vi xâm phạm gần như mỗi ngày.

Một thủ đoạn phổ biến hiện nay là các đối tượng lợi dụng kẽ hở trong quy trình kiểm duyệt của các nền tảng trung gian quốc tế để thay đổi thông tin bài hát, tên nghệ sĩ, sau đó tái phát hành các bản ghi đang có độ phủ sóng (viral). Mục tiêu của hành vi này là đánh tráo danh tính sản phẩm nhằm chiếm đoạt bất chính doanh thu từ những chủ sở hữu hợp pháp”.

Ông Hải Long đánh giá các nền tảng có lượng người dùng lớn như TikTok, Facebook và YouTube hiện là "điểm nóng" của các hoạt động vi phạm. Hình thức phổ biến nhất là lợi dụng tính năng ẩn danh và cơ chế so khớp nội dung (Content ID) để đăng tải trái phép. Các đối tượng cố tình sai lệch hóa dữ liệu metadata (tên ca khúc, ca sĩ) nhằm gây khó khăn cho chủ sở hữu bản quyền. Đồng thời, việc lựa chọn các nền tảng phân phối nước ngoài có chính sách kiểm duyệt lỏng lẻo giúp chúng dễ dàng trục lợi tài chính từ tài sản trí tuệ của người khác mà không bị phát hiện ngay lập tức.

Trong khi đó, tình trạng reup MV, sử dụng nhạc trái phép hiện có dấu hiệu thuyên giảm so với giai đoạn trước. “Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc các nền tảng xuyên biên giới đã thắt chặt chính sách bản quyền và minh bạch hóa thông tin về các đơn vị phát hành. Việc công khai danh tính các bên đứng sau các bản ghi giúp cơ quan chức năng và chủ sở hữu dễ dàng nhận diện, ngăn chặn các hành vi phát hành bất hợp pháp một cách hiệu quả hơn” – ông Hải Long cho biết.

Vấn đề bản quyền trong lĩnh vực âm nhạc cũng xuất hiện một thách thức mới khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phát triển.

Hiện nay, nhiều công cụ AI có thể dễ dàng tạo ra các bản nhạc mới dựa trên dữ liệu học từ hàng triệu ca khúc có sẵn trên internet. Điều này làm dấy lên tranh cãi lớn về việc các sản phẩm âm nhạc gốc đã bị khai thác như thế nào trong quá trình huấn luyện AI, quyền lợi của nhạc sĩ, ca sĩ và nhà sản xuất âm nhạc có đang bị xâm phạm hay không.

Bên cạnh đó, việc giả giọng ca sĩ và sao chép phong cách sáng tạo đang được xem là vấn nạn của làng nhạc trên toàn thế giới. Tháng 2/2024, nghệ sĩ cải lương Lệ Thủy bức xúc vì bị chỉnh giọng bằng công nghệ AI khiến nhiều người nhầm tưởng bà hát nhạc Hàn, Thái Lan. Các video được đăng tải đầy rẫy trên mạng xã hội tiêu đề “Lệ Thủy hát Ngược dòng thời gian để yêu anh” (nhạc phim Thái), “Lệ Thủy hát Kill this love” (bài hát của nhóm nhạc Hàn Quốc Blackpink).

Nhiều video do AI tạo dựng cũng được phát hành, có thể kể tới việc ca sĩ Sơn Tùng M-TP hát À Lôi (của Double2T và Masew), ca sĩ Đen Vâu hát Sóng gió (của Jack - K-ICM), ca sĩ Phan Mạnh Quỳnh hát Thuỷ triều (của Quang Hùng MasterD)…

Trao đổi với Dân Việt, nhạc sĩ Đức Thịnh khẳng định đây là hành vi vi phạm rõ rệt quyền cá nhân và quyền tác giả: “Vấn nạn lớn nhất của AI hiện tại đó là giả giọng ca sỹ, copy phong cách sáng tạo gốc của nghệ sỹ. Đây là vi phạm rõ rệt cần phải loại bỏ vì xâm phạm quyền cá nhân, quyền tác giả”.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung khẳng định, hiện nay chưa có cơ chế để bảo vệ quyền tác giả, bảo vệ quyền cá nhân trước sự xâm phạm từ các tác phẩm phái sinh do AI tạo ra: “Khi AI có thể giả giọng ca sĩ, hoặc hòa trộn phong cách của mình như nhạc sĩ, để tạo ra sản phẩm mới, thì ranh giới giữa sáng tạo và xâm phạm bản quyền, tác quyền rất là mờ mịt. Mọi cái mới chỉ dừng ở mức độ là cảm thấy, cảm nhận chứ chưa thể chứng minh được”.

Trong bối cảnh ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ, câu chuyện bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không còn là vấn đề của riêng nghệ sĩ hay nhà sản xuất, mà đã trở thành bài toán liên quan trực tiếp tới sự phát triển bền vững của thị trường sáng tạo

Những động thái quyết liệt từ cơ quan quản lý cho thấy Việt Nam đang bước đầu siết chặt “vùng xám” bản quyền trên không gian số. Tuy nhiên, để cuộc chiến này thực sự hiệu quả, bên cạnh các biện pháp kỹ thuật và chế tài pháp lý, điều quan trọng không kém là thay đổi nhận thức của người dùng. Bởi chỉ khi khán giả sẵn sàng nói không với nội dung vi phạm bản quyền, tôn trọng giá trị của lao động sáng tạo và chấp nhận trả phí cho các sản phẩm hợp pháp, môi trường sáng tạo mới có thể phát triển lành mạnh và bền vững trong kỷ nguyên số.

Tại hội thảo “Xây dựng nền kinh tế sáng tạo: Thúc đẩy thực thi quyền sao chép” do Vietrro tổ chức ngày 22/10/2025, ông Hoàng Trọng Quang (Chủ tịch Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam) đưa ra con số thống kê cho biết: Khoảng 59% người dùng từng truy cập nội dung "chùa", với tỉ lệ vi phạm trong lĩnh vực sách, báo, băng đĩa lên tới 85-90%. Việt Nam hiện nằm trong top 5 châu Á về vi phạm bản quyền.

×