Bắc Tống trước ngày diệt vong: Cha con tranh quyền, anh em đoạt ngôi giữa lúc quân Kim áp sát

Bắc Tống trước ngày diệt vong: Cha con tranh quyền, anh em đoạt ngôi giữa lúc quân Kim áp sát

Trong lịch sử Trung Quốc, “Tĩnh Khang chi biến” năm 1127 là một trong những thảm họa nhục nhã nhất đối với một vương triều. Kinh thành Khai Phong thất thủ, Tống Huy Tông, Tống Khâm Tông cùng hàng loạt hoàng thân, phi tần, quan lại bị quân Kim bắt đưa lên phương Bắc. Bắc Tống tồn tại hơn 160 năm từ đó diệt vong.

Nhưng đằng sau thảm họa ấy còn có một câu chuyện ít được chú ý hơn: khi kẻ thù đã ở ngay ngoài cửa, hoàng thất họ Triệu vẫn chìm trong nghi kỵ, tranh quyền và đấu đá. Từ cuộc cạnh tranh giữa Thái tử Triệu Hoàn và em trai Triệu Khải, mâu thuẫn dần biến thành cuộc đối đầu trực tiếp giữa Tống Huy Tông và chính con trai mình là Tống Khâm Tông.

Theo cách lý giải của sử gia Trương Bang Vĩ, cuộc “nội chiến Tĩnh Khang” thực chất là sự tiếp nối cuộc tranh giành quyền kế vị cuối đời Tống Huy Tông. Cốt lõi của nó là một câu hỏi rất đơn giản nhưng cực kỳ nguy hiểm: khi một bên là hoàng đế đang tại vị, một bên là Thái thượng hoàng chưa chịu từ bỏ ảnh hưởng, quyền lực tối cao phải thuộc về ai?

Nguồn cơn bắt đầu từ sự thiên vị của Tống Huy Tông.

Triệu Hoàn, tức Tống Khâm Tông sau này, là con trai trưởng do chính cung hoàng hậu sinh ra. Theo nguyên tắc kế vị truyền thống, ông có ưu thế gần như tuyệt đối và được lập làm Thái tử năm 1115.

Nhưng người con Tống Huy Tông yêu thích nhất lại là Triệu Khải, tức Vận vương.

Không khó hiểu vì sao. Tống Huy Tông là một hoàng đế nổi tiếng đam mê thư pháp, hội họa, âm nhạc và nghệ thuật. Triệu Khải lại có tính cách, sở thích rất giống cha, giỏi cầm kỳ thi họa, đặc biệt ham mê hội họa. Trong số các hoàng tử, ông nổi bật về tài năng văn nghệ, khiến Tống Huy Tông đặc biệt vừa mắt.

Sự thiên vị ấy không chỉ thể hiện trong tình cảm.

Tống Huy Tông từng để Triệu Khải tham dự kỳ thi tại Tập Anh điện. Các khảo quan hiểu ý hoàng đế, chấm Vận vương đứng đầu. Dù sau đó Tống Huy Tông ra vẻ khiêm nhường, không để con trai chiếm ngôi đầu bảng, bản thân việc một thân vương tham gia khoa cử và đạt thứ hạng cao đã là chuyện cực kỳ khác thường.

Trong các buổi yến tiệc với đại thần, Triệu Khải thường xuyên được Tống Huy Tông cho xuất hiện bên cạnh, trong khi Thái tử Triệu Hoàn nhiều lúc lại vắng mặt. Tống Huy Tông còn cho con trai yêu đảm nhiệm Hoàng Thành ty, một cơ quan quan trọng chịu trách nhiệm bảo vệ cung thành và dò xét động tĩnh của quan lại, dân chúng. Triệu Khải nắm cơ quan này khoảng 10 năm, trong tay có hàng nghìn cấm vệ và nhân viên trinh sát. Thậm chí Tống Huy Tông từng có ý định để Triệu Khải làm thống soái trong chiến dịch đánh Yên Vân.

Trong cung đình, những tín hiệu như vậy đủ khiến mọi người hiểu rằng địa vị của Thái tử không hề chắc chắn.

Hàng loạt quyền thần lập tức chọn phe.

Vương Phủ, Đồng Quán, Dương Tiễn và nhiều người thân cận với Tống Huy Tông nghiêng về phía Triệu Khải. Vương Phủ thậm chí từng bí mật nói với Tống Huy Tông rằng ông đã cho thầy bói xem mệnh Thái tử và thấy Triệu Hoàn “không sống được lâu”. Ý đồ phía sau gần như không cần giải thích: nếu Thái tử đoản mệnh, sao không sớm thay bằng Vận vương?

Hoạn quan Lương Sư Thành còn được cho là tung ra những lời sấm ám chỉ chữ “Vận”, đồng âm với tước hiệu Vận vương, nhằm tạo dư luận có lợi cho Triệu Khải. Đến mức quần áo, đồ trang sức và nhiều vật dụng trong kinh thành cũng xuất hiện chữ có âm tương tự.

Trong khi đó, Triệu Hoàn sống hoàn toàn khác cha và em trai.

Tống Huy Tông hào hoa, thích hưởng thụ; Triệu Hoàn dè dặt, tiết kiệm. Tống Huy Tông mê Đạo giáo; Triệu Hoàn từng phản đối một số chính sách của cha. Tống Huy Tông tin dùng hoạn quan và những kẻ xu nịnh; Thái tử lại bất mãn với sự lộng quyền của họ.

Mối quan hệ cha con vì thế ngày càng lạnh nhạt.

Triệu Hoàn hiểu rằng chỉ cần sơ suất, ngôi Thái tử có thể mất. Ông sống cực kỳ thận trọng, ngoài thời gian đọc sách gần như không thể hiện ham muốn quyền lực. Có ghi chép kể rằng lúc rảnh ông chỉ nuôi cá trong chậu sơn rồi ngồi nhìn, dường như chẳng quan tâm chuyện gì khác.

Nhưng đó rất có thể chỉ là cách tự bảo vệ.

Nhiều năm sống trong cảnh lúc nào cũng lo bị phế khiến Triệu Hoàn hình thành tính cách do dự, thiếu quyết đoán. Tài liệu cho rằng điểm yếu này theo ông lên tận ngai vàng: cần kiệm có thừa nhưng quyết đoán lại thiếu.

Bước ngoặt xảy ra cuối năm 1125.

Quân Kim ồ ạt tiến xuống phía nam. Tống Huy Tông lúc này mới 44 tuổi nhưng kinh hoàng trước nguy cơ Khai Phong bị tấn công. Ông định chạy xuống vùng Hoài - Chiết, đồng thời giao Triệu Hoàn ở lại kinh thành.

Ban đầu, Tống Huy Tông dường như chỉ muốn Thái tử giám quốc. Nhưng Lý Cương và Ngô Mẫn cho rằng trong tình thế quốc gia sống còn, nếu Triệu Hoàn chỉ mang danh Thái tử thì không đủ uy quyền triệu tập thiên hạ chống giặc. Cuối cùng Tống Huy Tông phải tuyên bố nhường ngôi.

Triệu Hoàn trở thành Tống Khâm Tông.

Nhưng ngay trong thời khắc chuyển giao quyền lực, một màn tranh ngôi vẫn diễn ra.

Theo tài liệu, Triệu Khải được hàng chục hoạn quan hộ tống định xông vào cung. Tướng Hà Quán rút kiếm chặn lại và hỏi thẳng: “Đại sự đã định, vương nhận mệnh của ai mà tới đây?”. Triệu Khải không trả lời được, đành rút lui.

Bên trong cung, Đồng Quán và Lương Sư Thành cũng bị cho là có ý muốn thay đổi người kế vị. Chỉ đến khi việc Triệu Hoàn đăng cơ hoàn tất, những người này mới lập tức đổi thái độ.

Tống Khâm Tông hiểu quá rõ mình vừa thoát một cuộc phế lập trong gang tấc. Vì thế sau khi lên ngôi, ông nhanh chóng tước bỏ quyền lực của phe em trai: Triệu Khải mất quyền ở Hoàng Thành ty; binh quyền được chuyển sang người Tống Khâm Tông tin cậy; Tống Huy Tông phải rời khỏi khu vực trung tâm hoàng cung, chuyển sang Long Đức cung.

Bề ngoài, Tống Huy Tông nói mình đã chán việc triều chính, chỉ muốn tu đạo, bế cháu, hưởng thú thanh nhàn.

Nhưng diễn biến sau đó cho thấy sự việc không đơn giản như vậy.

Tống Huy Tông trở thành Thái thượng hoàng đầu tiên trong lịch sử hai triều Tống. Vấn đề là chế độ quân chủ chỉ có chỗ cho một người nắm quyền tối cao. Khi một hoàng đế đang trị vì sống bên cạnh một cựu hoàng vẫn còn phe cánh, tiền bạc, quan hệ và uy tín, xung đột rất khó tránh khỏi.

Sau khi quân Kim áp sát, Tống Huy Tông bỏ Khai Phong chạy về đông nam. Đi theo ông có hoàng hậu, hoàng tử, công chúa và nhiều nhân vật thuộc phe cũ như Thái Du, Đồng Quán cùng một bộ phận quân tinh nhuệ.

Điều khiến Tống Khâm Tông sợ hãi là hàng loạt quan lại cũng bỏ kinh thành chạy theo Thái thượng hoàng.

Có ghi chép mô tả rằng số quan viên rời triều đình lên tới ba, bốn phần mười. Gia đình Thái Kinh và nhiều nhân vật quyền thế cũng tìm đường xuống Giang Nam. Trong lúc Khai Phong đang đối mặt quân Kim, quanh hành cung của Tống Huy Tông tại đông nam lại xuất hiện một trung tâm quyền lực khác.

Nghi ngờ lớn nhất từ đó nảy sinh: Tống Huy Tông có định dựng một triều đình thứ hai ở đông nam hay không?

Nhiều dấu hiệu khiến Tống Khâm Tông không thể không đề phòng. Tống Huy Tông tiếp tục ban “thánh chỉ”, điều động nhân sự, can thiệp tiền bạc, quân đội và công việc địa phương. Tại Khai Phong bắt đầu lan truyền tin đồn rằng Thái thượng hoàng muốn phục vị ở Trấn Giang.

Tống Khâm Tông mất ăn mất ngủ.

Người vốn nổi tiếng nhu nhược này lại tỏ ra cực kỳ cứng rắn khi đụng tới ngai vàng. Ông lập tức ra lệnh các địa phương phải tuân theo quy định trước đó: Tống Huy Tông sau khi thoái vị ngoài chuyện Đạo giáo thì “mọi việc khác đều không quản”.

Nói cách khác, triều đình công khai tuyên bố: thiên hạ chỉ có một hoàng đế.

Lệnh của Tống Huy Tông bắt đầu bị các quan địa phương khước từ. Ông muốn lấy tiền, địa phương báo về triều đình. Ông muốn giữ quân, Tống Khâm Tông tìm cách điều đi. Chính Tống Huy Tông nhiều lần uất ức đến rơi nước mắt vì nhận ra “thánh chỉ” của mình không còn hiệu lực như trước.

Tống Huy Tông cũng không có được sự ủng hộ rộng rãi tại đông nam.

Đây từng là khu vực chịu nhiều đau khổ bởi Hoa Thạch cương và các chính sách thời Tống Huy Tông. Đồng Quán, Chu Miện cùng phe cũ bị dân chúng căm ghét. Đoàn người của Thái thượng hoàng đi tới đâu cũng tiêu tốn rất nhiều tiền bạc, lương thực. Riêng hành cung tại Trấn Giang được cho là tốn tới hàng nghìn quan tiền mỗi ngày, khiến quan địa phương lo dân chúng sẽ nổi loạn.

Ngay trong đội ngũ của Tống Huy Tông cũng xảy ra đấu đá. Đồng Quán và Cao Cầu xung đột đến mức quân lính bắn nhau, có người rơi xuống sông chết. Binh sĩ quê tây bắc ngày càng bất mãn vì bị kéo xuống phía nam.

Một “triều đình thứ hai” vì thế khó có thể tồn tại lâu.

Sau khi quân Kim tạm rút khỏi Khai Phong, Tống Khâm Tông quyết tâm giải quyết vấn đề với cha. Có lúc triều đình định phái người xuống bắt hoặc giết những đại thần thân cận với Tống Huy Tông, nhưng Lý Cương can rằng làm quá mạnh có thể khiến Thái thượng hoàng phản ứng, thậm chí giữ một vùng đất phía nam để đối đầu triều đình.

Cuối cùng, Tống Khâm Tông chuyển sang mềm mỏng: xử nhẹ một số thân tín của cha, đồng thời cử người thương lượng, mời Tống Huy Tông trở về.

Tống Huy Tông cũng hiểu rằng ông khó đứng vững ở đông nam nên bắt đầu quay lại phía bắc. Nhưng đến Ứng Thiên phủ, ông lại do dự.

Nguyên nhân là một câu chuyện lịch sử đáng sợ.

Đường Huyền Tông sau loạn An Sử từng trở về Trường An và bị con là Đường Túc Tông cô lập, gần như giam lỏng trong cung. Tống Huy Tông sợ mình sẽ trở thành “Đường Huyền Tông thứ hai”.

Còn Tống Khâm Tông lại sợ điều ngược lại: mình sẽ giống Đường Duệ Tông, đã lên ngôi rồi vẫn có nguy cơ bị thay thế.

Hai cha con cùng sợ nhau.

Tống Khâm Tông cuối cùng phải cử Lý Cương tới thuyết phục. Tống Huy Tông nói với ông rằng nếu có thể hóa giải nghi kỵ giữa cha con thì tên tuổi Lý Cương đáng được ghi vào sử xanh.

Ngày 3/4/1126, Tống Khâm Tông đích thân ra ngoài thành đón cha. Người dân Khai Phong đứng hai bên đường, vui mừng trước cảnh hai cung đoàn tụ. Sử sách thậm chí có câu rằng “hai cung rất vui, không một lời hiềm khích”.

Nhưng đó chỉ là bề ngoài.

Tống Huy Tông vừa trở về Long Đức cung đã bị đặt dưới chế độ giám sát cực kỳ nghiêm ngặt.

Mười hoạn quan thân cận với ông bị đuổi đi, có lệnh ai dám ở lại có thể bị xử chém. Những người khác tiếp tục bị điều tra hoặc cách chức. Tống Khâm Tông bố trí người của mình bên cạnh cha, yêu cầu hằng ngày báo cáo tình trạng và hoạt động của Thái thượng hoàng.

Ngay cả việc Tống Huy Tông lấy tiền bạc thưởng cho người bên cạnh cũng bị kiểm soát.

Danh nghĩa vẫn là phụng dưỡng cha. Thực chất là giam lỏng.

Tống Huy Tông hiểu rất rõ hoàn cảnh của mình. Ông nhiều lần muốn rời Khai Phong, xin tới Lạc Dương “chỉnh quân”, vì dự đoán quân Kim chắc chắn sẽ trở lại. Tống Khâm Tông nhất quyết không cho.

Sau đó Tống Huy Tông lại đề nghị hai cha con cùng rời kinh thành, cũng bị từ chối.

Mâu thuẫn thậm chí xuất hiện trong một bữa tiệc sinh nhật.

Ngày sinh của Tống Huy Tông, Tống Khâm Tông tới Long Đức cung chúc thọ. Tống Huy Tông uống một chén rồi tự rót chén khác mời con. Một đại thần bí mật giẫm vào chân Tống Khâm Tông, hàm ý cảnh báo có thể có độc. Tống Khâm Tông nhất quyết không uống rồi bỏ về. Tống Huy Tông bật khóc.

Không ai có thể chứng minh chén rượu ấy có độc hay không. Nhưng chỉ riêng việc hoàng đế có thể nghi cha mình đầu độc cũng đủ cho thấy quan hệ hai cung đã xuống tới mức nào.

Ngày hôm sau, Tống Khâm Tông treo bảng thưởng lớn cho người tố cáo kẻ truyền tin giữa hai cung. Từ đó, theo tài liệu, “tình cảm hai cung không còn thông nhau nữa”.

Trong lúc hoàng gia chìm trong nghi kỵ, bên ngoài quân Kim vẫn không ngừng chuẩn bị.

Cuối năm 1126, quân Kim lần thứ hai vây Khai Phong. Tống Khâm Tông thậm chí phong tỏa tin tức, không cho cha biết tình hình. Khi ngoại thành bị phá, Tống Huy Tông bị quân lính ép chuyển vào khu vực cung cấm để dễ kiểm soát hơn.

Người Kim yêu cầu đưa Tống Huy Tông ra làm con tin. Tống Khâm Tông từ chối với lý do: “Ta là con, sao có thể dùng cha làm con tin?”, rồi tự mình tới doanh trại quân Kim.

Nhưng tài liệu cho rằng phía sau chữ hiếu vẫn có một nỗi sợ chính trị: Tống Khâm Tông lo nếu Tống Huy Tông ra ngoài, quân Kim có thể lợi dụng Thái thượng hoàng để lập lại ông làm vua.

Đến lúc phải lần nữa vào doanh trại Kim, Tống Khâm Tông giao quyền giám quốc cho con trai chưa đầy 10 tuổi là Thái tử Triệu Kham, chứ tuyệt đối không trao quyền cho người cha dày dạn kinh nghiệm.

Ngay giữa lúc vương triều sắp diệt vong, nỗi lo phục vị vẫn lớn đến vậy.

Tống Khâm Tông còn bí mật căn dặn Tôn Phó rằng nếu mình gặp bất trắc, hãy tuyển vài trăm tử sĩ, hộ tống cả Tống Huy Tông và Thái tử phá vòng vây chạy xuống nam. Nhưng đã quá muộn.

Khai Phong bị vây kín. Tống Khâm Tông, Tống Huy Tông, Thái tử Triệu Kham và hầu hết hoàng thất lần lượt rơi vào tay quân Kim. Hai cha con cuối cùng gặp nhau trong doanh trại của kẻ thù.

Câu đầu tiên Tống Huy Tông nói với con được ghi lại đầy cay đắng: “Nếu ngươi nghe lời cha, đã không gặp họa ngày hôm nay”.

Trên đường bị áp giải về phương Bắc, Tống Huy Tông tiếp tục oán trách việc Tống Khâm Tông không chịu rút khỏi Khai Phong và không cho mình xây dựng một căn cứ khác để tập hợp lực lượng cần vương. Theo lập luận của Zhihu, nếu cha con có thể gạt bỏ nghi kỵ, cho Tống Huy Tông ra ngoài tổ chức quân đội và tạo hậu phương thì Bắc Tống chưa chắc đã sụp đổ nhanh đến vậy.

Nhưng bi kịch của Bắc Tống không chỉ nằm trong hậu cung.

Ngay cả khi quân Kim đã áp sát, triều đình vẫn chìm trong cuộc thanh toán chính trị kéo dài từ những đời trước.

Sau khi lên ngôi, Tống Khâm Tông tiếp quản một bộ máy quan liêu đã bị Thái Kinh, Vương Phủ và các phe phái thao túng nhiều năm. Đáng lẽ nhiệm vụ trước mắt phải là chỉnh quân, tích lương và thống nhất chính sách chống Kim, nhưng triều đình lại tranh cãi dữ dội xem Vương An Thạch đúng hay sai, Tân pháp nên giữ hay bỏ, phe Nguyên Hựu hay phe Hy Phong mới chính thống.

Cuộc tranh luận học thuật thậm chí lan tới Thái học. Quan viên chửi nhau bên trên, học sinh đánh nhau phía dưới chỉ vì đứng về những trường phái khác nhau.

Trong vấn đề nhân sự cũng vậy.

Những người từng được Thái Kinh, Vương Phủ hay Đồng Quán tiến cử dễ dàng bị quy thành “phe gian thần”, bất kể thực tế có năng lực hay không. Lý Cương, một trong những nhân vật quan trọng trong việc phòng thủ Khai Phong, cũng bị công kích rồi mất chức. Nhiều quan viên có kinh nghiệm bị gạt bỏ đơn giản vì từng có quan hệ với phe cũ.

Chỉ trong ba tháng đầu triều Tống Khâm Tông, triều đình đã thay tới bốn tể tướng, chín chấp chính và hơn mười quan viên cao cấp. Chính sách thay đổi liên tục: hôm nay người này nói nên làm thì thi hành, ngày mai người khác bảo sai lại hủy.

Trong lúc đó, chiến tranh không chờ những cuộc tranh luận ấy kết thúc.

Một câu thơ châm biếm lưu truyền ở Thái học đã lột tả sự trớ trêu của triều đình Tĩnh Khang: không lo cứu Túc vương đang bị Kim giữ mà lo phế địa vị thờ tự của “Thư vương” Vương An Thạch; không lo chống nước Đại Kim mà bận cấm đồ trang sức dát vàng; không bàn chuyện phòng thủ mùa thu mà chăm chăm nghiên cứu sách Xuân Thu.

Đến tháng 9/1126, khi trong triều vẫn đang tranh cãi Vương An Thạch hay Tư Mã Quang đúng hơn, quân Kim đã đánh chiếm Thái Nguyên.

Một cựu thần Bắc Tống sau này nhớ lại đầy cay đắng: quân Kim vừa rút khỏi Khai Phong lần đầu, triều đình không tranh luận biên phòng hư thực mà tranh pháp mới hay pháp cũ; không bàn quân đội mạnh yếu mà bàn phe nào chính, phe nào tà.

Vì vậy, thảm họa Tĩnh Khang không thể chỉ giải thích bằng sức mạnh của quân Kim.

Trước khi kỵ binh Kim phá được thành Khai Phong, Bắc Tống đã tự chia rẽ từ bên trong.

Một hoàng đế sợ cha phục vị. Một Thái thượng hoàng không cam chịu mất quyền. Một người em từng suýt đoạt ngôi của anh. Hoạn quan, quyền thần lựa chọn phe phái. Quan lại bỏ kinh thành chạy theo cựu hoàng. Triều đình mới thanh toán triều đình cũ. Văn thần vẫn tranh cãi học thuyết trong khi quân địch liên tục tiến xuống phía nam.

Đến cuối cùng, điều đáng sợ nhất không phải là Tống Huy Tông hay Tống Khâm Tông hoàn toàn không nhìn thấy nguy cơ. Họ đều nhìn thấy.

Tống Huy Tông biết quân Kim sẽ quay lại. Tống Khâm Tông biết Bắc Tống đang đứng trước họa diệt vong. Các đại thần cũng hiểu rằng phải đoàn kết, chỉnh quân và chuẩn bị phòng thủ. Nhưng quyền lực, nghi kỵ và thù hận phe phái đã khiến họ không thể cùng hành động. Đó có lẽ là phần bi thảm nhất của câu chuyện.

Khi cha con họ Triệu cuối cùng không còn phải tranh nhau quyền lực nữa, thì quyền lực ấy cũng không còn tồn tại. Cả Tống Huy Tông lẫn Tống Khâm Tông đều trở thành tù binh, bị áp giải về phương Bắc; kinh thành rơi vào tay quân Kim, Bắc Tống diệt vong.

Cuộc tranh giành tưởng nhằm bảo vệ ngai vàng cuối cùng lại góp phần khiến chính ngai vàng ấy sụp đổ.

×