"Bách khoa toàn thư" của người Mường Hòa Bình, nay là tỉnh Phú Thọ đang được thực hành, bảo tồn như thế nào?

Trong tâm thức của người Mường, Mo không phải là thứ có thể cầm nắm hay đong đếm, nhưng lại hiện diện trong mọi nếp nhà, từ lúc đứa trẻ cất tiếng khóc chào đời đến khi con người trở về với tổ tiên.

Những ngày giáp Tết này, khi đồng bào Mường ở Phú Thọ, Hòa Bình đang chuẩn bị đón xuân mới, tiếng Mo lại vang vọng giữa đại ngàn như sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại.

Sau đợt sắp xếp địa giới hành chính, cộng đồng người Mường chiếm khoảng 27% dân số tỉnh Phú Thọ mới. Dù không gian sinh tồn có những đổi thay, nhưng hồn cốt dân tộc trong các áng Mo vẫn luôn là điểm tựa tinh thần vững chãi nhất.

Sử thi sống giữa đại ngàn

Mo Mường được ví như một "bộ bách khoa toàn thư" bằng lời của người Việt cổ. Kho tàng này đồ sộ đến mức kinh ngạc với hơn 44.000 câu thơ, hàng trăm chương hồi (gọi là roóng Mo, cát Mo).

Để ghi chép lại trọn vẹn một bộ Mo, các nhà sưu tầm có khi phải lắng nghe nghệ nhân diễn xướng liên tục suốt 23 ngày đêm.

Nội dung của Mo bao quát mọi lĩnh vực đời sống. Từ sử thi “Đẻ đất đẻ nước” giải thích về nguồn gốc vũ trụ, con người, đến những lời răn dạy về đạo lý làm người, cách đối nhân xử thế và ứng xử với thiên nhiên.

Ông Bùi Huy Vọng, một Nghệ nhân ưu tú am hiểu sâu sắc về văn hóa Mường, chia sẻ: “Với người Mường, mất Mo là mất đi sức đề kháng văn hóa. Mo giống như một loại "vắc-xin" tinh thần, giúp cộng đồng giữ mình trước những luồng văn hóa ngoại lai độc hại”.

Cốt lõi của di sản này nằm ở ba trụ cột: lời Mo gắn với diễn xướng, môi trường thực hành và người nghệ nhân (thầy Mo).

Thầy Mo chính là những trí thức dân gian, người giữ uy tín trong bản Mường. Trên vai họ luôn là chiếc túi khót – vật thiêng đựng chuông đồng, nanh thú, đá quý... vốn được xem là kỷ vật của tổ tiên truyền đời.

Khi hành lễ, thầy Mo trở thành nhịp cầu nối giữa hai thế giới, truyền đi thông điệp nhân văn: “Các con ở lại ngày sau/ Thương yêu nhau như nước chảy chung dòng”. Chính những bản “di chúc miệng” ấy đã nuôi dưỡng tâm hồn bao thế hệ người dân nơi đây.

Tuy nhiên, thực tế đáng lo ngại là đội ngũ nắm giữ di sản đang mỏng dần. Thống kê tại khu vực Hòa Bình cũ cho thấy, nếu năm 2012 có 284 nghệ nhân thì đến năm 2022 chỉ còn lại 212 người.

Phần lớn họ đã tuổi cao sức yếu, trong khi thế hệ trẻ gặp rào cản về ngôn ngữ cổ và những quy tắc khắt khe khi theo nghề. Nếu không có những giải pháp cấp bách, mỗi khi một thầy Mo nằm xuống, một kho tàng tri thức quý giá cũng sẽ theo đó mà mất đi.

Để di sản trở thành tài sản

Trước nguy cơ mai một, hành trình đưa Mo Mường vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp của UNESCO đang được đẩy mạnh. Điểm đáng mừng là từ năm 2025, khi cộng đồng người Mường hội tụ sâu rộng hơn trong không gian văn hóa tỉnh Phú Thọ, việc bảo tồn đã có những bước ngoặt mới.

Lần đầu tiên, tiếng nói và lời Mo của người Mường được số hóa và ghi lại bằng chữ viết chính thức của dân tộc mình, thay vì chỉ truyền khẩu như trước.

Tại xã Cao Phong, một dự án quy mô hơn 36ha nhằm bảo tồn không gian văn hóa Mo Mường gắn với du lịch đã được triển khai. Tại đây, những lớp truyền dạy Mo không còn là đặc quyền của nam giới mà đã mở rộng cho cả phụ nữ và thanh niên trẻ tham gia học tập.

Để Mo Mường thực sự "sống" trong đời sống hiện đại, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận: biến di sản thành tài nguyên. Những câu chuyện huyền ảo, hào sảng trong các bản Mo hoàn toàn có thể trở thành chất liệu cho điện ảnh, sân khấu kịch hoặc các sản phẩm du lịch trải nghiệm. Việc đưa Mo vào trường học và xây dựng thư viện số không chỉ giúp bảo tồn mà còn tạo ra giá trị kinh tế văn hóa bền vững cho bản làng.

Ông Bùi Văn Nỏm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Mo Mường Lạc Sơn, phấn khởi cho biết: "Dù địa giới có thay đổi nhưng tiếng Mo vẫn đều đặn như nhịp thở của núi rừng. Hiện nay, chúng tôi không đơn độc. Sự ra đời của các câu lạc bộ Mo Mường chính là những "pháo đài" văn hóa vững chắc để bảo vệ hồn thiêng dân tộc".

Tại tỉnh Phú Thọ, dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội Đảng bộ tỉnh nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định văn hóa là một trong bốn khâu đột phá chiến lược. Mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, biến Đất Tổ thành tâm điểm du lịch cội nguồn đang mở ra cơ hội lớn cho Mo Mường.

Khi di sản được trân trọng và khai thác đúng tầm, nó không chỉ là báu vật cất trong tủ kính mà sẽ trở thành nguồn lực quý giá, góp phần làm giàu cho quê hương và rạng danh văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế.

×