Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Bảo tàng của A Biu neo giữ hồn thiêng đại ngàn

Trong suối nguồn Ba Na

Hơn 70 tuổi, đã ở cái tuổi trời nhưng A Biu vẫn minh mẫn và tráng kiện như thể cả Ba Na vẫn đang cuồn cuộn chảy trong huyết quản. Ngày ngày, A Biu vẫn nuôi dưỡng văn hóa Ba Na ở đó cho người làng, cho thế hệ sau như suối nguồn chảy mãi. Những nỗ lực thầm lặng của ông không chỉ giúp di sản Ba Na không bị quên lãng mà còn gieo vào lòng thế hệ sau trách nhiệm bảo vệ di sản của cha ông.

Nghệ nhân A Biu hơn nửa thế kỷ giữ gìn và phát triển văn hóa Ba Na.

Ngôi nhà của A Biu ở làng Plei Klếch (xã Ngọc Bay, tỉnh Quảng Ngãi) bây giờ như một bảo tàng Ba Na thu nhỏ, hội tụ đầy đủ những nét đặc trưng đậm văn hóa như nhà sàn truyền thống, cây nêu, máng nước, nhà sàn, cồng, chiêng, chóe, cung tên, giáo mác. Ngôi nhà sàn Barna với hàng cột hiên trang trí hoa văn đậm màu, song cửa sổ đẽo gọt cầu kỳ theo đường dích dắc. Gầm sàn tận dụng bày đồ dệt thổ cẩm, măng khô, mật ong rừng. Phía trước nhà treo ở đó một dàn chiêng như chiếc chuông cửa, gõ vào đó và báo hiệu cho mọi người biết họ sắp bước vào một thế giới của văn hóa Ba Na được gìn giữ gần như nguyên bản.

Khoảng sân trước nhà được cải tạo thành sân khấu biểu diễn cồng chiêng, múa xoang, đốt lửa trại. Từ trong nhà ra đến vườn, mỗi góc đều bố trí những loại nhạc cụ, đồ dùng sinh hoạt truyền thống. Ở gian giữa của ngôi nhà là nơi tập trung của các loại ghè, ché đựng rượu có tuổi đời lên đến trăm năm và một vài loại dụng cụ lao động. Ngoài sân là mô hình nhà Rông, cây nêu, thuyền độc mộc, cối giã gạo… Đồng thời, ẩm thực truyền thống của người Ba Na do chính người trong gia đình A Biu chế biến mang hương vị đặc trưng như gà nướng, cơm lam, măng chua, cà đắng trộn… khiến nhiều người thích thú.

Ngôi nhà của A Biu trở thành một bảo tàng mini, là điểm tham quan thú vị.

Khắp Ngọk Bay này, khắp cả vùng Ba Na này ai cũng biết nghệ nhân ưu tú đa tài A Biu. Hơn nửa thế kỷ rồi giữa nhịp sống hối hả, ông vẫn lặng lẽ giữ lửa. Lão nghệ nhân già không chỉ giỏi đánh cồng chiêng, chỉnh chiêng, thuộc và kể rất nhiều bài sử thi, truyện cổ dân gian Ba Na… mà còn hát rất hay và chơi được nhiều loại nhạc cụ hiện đại. Mái tóc dài bạc trắng, chiếc khăn thổ cẩm quấn trên đầu với nước da nâu sạm nắng gió cao nguyên, đôi mắt tinh anh càng khiến lão như người sống nhiều ở rừng cùng nụ cười chúm chím. Với A Biu, văn hóa Ba Na không phải là cái gì mông lung xa vời. Văn hóa ấy là cái tiếng của tiếng Ba Na, cách sống Ba Na, cái tay đánh chiêng, cái tay cầm dùi đàn t’rưng, cái chân đi khắp vùng, cái mắt cái bụng tìm về nhạc cụ, tất cả đều là Ba Na hết.

Gần nửa thế kỷ rồi, A Biu chưa một lần ngơi nghỉ để gìn giữ, dựng lại một bảo tàng Ba Na ngay trong khuôn viên 2.000 mét vuông nhà mình. A Biu cũng chẳng còn nhớ bước chân đã đi lang thang những đâu để tìm chinh chiêng, đàn, trống, tượng gỗ… rải rác trong cộng đồng. Khi chạm đến di sản chinh chiêng, ngôn ngữ và đời người Ba Na, A Biu như vụt trở thành con người khác. A Biu chỉ vào ngực trái của mình, nơi có trái tim và bảo: “Cả văn hóa cội nguồn đều cháy bỏng ở trong này!”.

Cũng phải, bởi hơn một nửa thế kỷ lão nghệ nhân già đã cống hiến, nuôi dưỡng và bảo tồn văn hóa Ba Na bằng những việc làm cụ thể. Ai dám bán trâu bán bò để giữ lại những bộ chiêng quý, abiu từng có tới 12 bộ chiêng cổ, một tài sản “khủng khiếp” đối với người Ba Na lúc bấy giờ. Nhưng rồi, có những bộ chiêng ông tặng cho bảo tàng, dù có người trả ông tới cả trăm triệu mỗi bộ. Giờ A Biu còn bảy bộ chiêng, tất cả đều là chiêng quý có tuổi đời hàng trăm năm. Có những chiếc chiêng đổi bằng vài con bò, vài con trâu. Trong đó có bộ chiêng quý có tên là Klang Brông (còn gọi là chiêng Đại Bàng). Đây là một trong “tứ đại kỳ chiêng” vô cùng quý của người Ba Na. Và lão nghệ nhân này còn là một tay chỉnh chiêng cự phách hiếm có ở đất này.

Không chỉ ching chiêng, A Biu còn miệt mài với dân ca, những khan, những thổ cẩm, những nhạc cụ khác như đàn T’rưng, trống… để giữ gìn nguyên vẹn hồn cốt Ba Na. Nơi đây còn có hơn 100 chiếc ché mà trong số đó có nhiều chiếc có tuổi đời hơn 1 thế kỷ. Miệt mài và đằm thắm, A Biu bảo giữ không chỉ cho mình, cho làng, mà cho con cháu đời sau, cho cả người Ba Na ở khắp vùng cao nguyên.

Mang di sản nuôi lấy đời người

A Biu đứng giữa sân nhà, mang cái chiêng quý nhất ra chơi, mang cái bụng mình ra giãi bày bằng những ting tong của T’rưng. Tiếng chiêng nghe như núi rừng rì rào, dòng suối, thác nước Tây Nguyên chảy rào rào qua các viền đá. Tiếng đàn nhẹ nhàng mà thanh thoát, không cầu kỳ phức tạp mà lại tinh tế, từng âm bậc hòa tấu như mang cả hơi thở, nhịp sống hoang sơ của vạn vật trở về. Tiếng của nứa tre như tiếng ông bà linh hiển, của rừng thiêng màu nhiệm. Nhịp chinh chiêng hay T’rưng có lúc chậm rãi róc rách như suối chảy, có lúc dập dồn phóng túng như bước chân hàng trăm chiến binh trên bazan rầm rập thắng trận trở về, có lúc khoan thai thư thả như ngọn gió tự do đầy kiêu hãnh của người Ba Na trên mảnh đất này...

A Biu được ví như một “bảo tàng sống” về văn hóa của người Ba Na.

A Biu chơi nhạc cụ truyền thống và hát say đắm mê mẩn, rưng rưng như lá như gió đại ngàn réo rắt. Lũ làng và nhiều du khách từ phương xa cứ ngồi yên lặng nghe như thấm từng chút một lời bài hát, giọng người hát. Không chỉ thế, A Biu còn có tài “mê hoặc” người nghe bằng những bài sử thi Ba Na hùng tráng, những câu chuyện cổ Ba Na hấp dẫn.

Ông Nguyễn Hải An, Chủ tịch UBND xã Ngọk Bay cho biết, nghệ nhân ưu tú A Biu là một trong số những nghệ nhân có nhiều đóng góp nhất trong Ðề án “Bảo tồn, phát huy di sản không gian văn hóa cồng chiêng giai đoạn 2021 – 2025” của địa phương. Không quá khi ví ông như một “bảo tàng sống” về văn hóa của người Ba Na.

Nhưng làm sao để di sản cha ông nuôi sống được đời người, và từ đó giữ lại được văn hóa. Câu hỏi ấy khiến lão nghệ nhân già đau đáu mãi không thôi. Từ ngày bắt nhịp hiện đại, được sự động viên và hỗ trợ của người làng và chính quyền địa phương, A Biu mở homestay ngay chính ngôi nhà sàn của mình, như một cách bảo tồn và lưu truyền hồn cốt dân tộc Ba Na cho con cháu đời sau.

Khuôn viên của ông biến thành một làng Ba Na thu nhỏ với đầy đủ những cung bậc cảm xúc, đầy đủ những chiêng, trống, tượng, thổ cẩm và ẩm thực dân tộc, trở thành điểm du lịch không thể bỏ qua của du khách trong và ngoài nước khi đến với xứ này. Nhiều du khách cả trong và ngoài nước đến đây rất thích thú với những vật dụng A Biu sưu tầm được như ché, chiêng cổ,… Họ cùng ngắm cổ vật, thưởng thức những điệu múa xoang, những bài hát hát dân ca tha thiết hòa cùng âm thanh rộn ràng của cồng chiêng, thưởng thức những ngụm rượu cần nồng nàn giữa núi rừng Tây Nguyên vang vọng.

Điểm du lịch A Biu là một trong nơi đến hấp dẫn với các nhà nghiên cứu, thực tập sinh ngành văn hóa. Nơi đây cũng là sản phẩm thuộc nhóm dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch được công nhận đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh. Việc được công nhận là sản phẩm OCOP đã góp phần thu hút du khách, bảo tồn và phát huy nét văn hóa truyền thống địa phương. Đồng thời, cũng tạo động lực để người dân nâng cao ý thức bảo vệ tài nguyên, môi trường, góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương. Nhờ phát triển du lịch, “bảo tàng” của A Biu đã góp phần tạo thêm việc làm cho hơn 30 người dân trong làng, trở thành một điểm sáng trong việc thực hiện Chương trình quốc gia 1719 của địa phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm xem nghệ nhân A Biu biểu diễu cùng đoàn nghệ nhân tại Làng Văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Giờ thì ở chỗ của A Biu có một đội chiêng hàng chục người, với những màn biểu diễn hàng tuần hàng tháng ở khắp nơi. Những buổi xế chiều, nghệ nhân A Biu lại tập cho người trẻ đánh cồng chiêng, múa xoang. Ông còn nhiệt tình đến tận các trường học để chỉ bảo từng cách cầm dùi, đánh nhịp với mong muốn tiếng chiêng không bị quên lãng.

Sự tận tâm ấy đã biến ông trở thành nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp lớp trẻ hiểu và trân trọng hơn giá trị truyền thống của dân tộc mình. A Biu mang trong mình cả một nền văn hóa Ba Na với những sắc ẩn của đại ngàn, âm thầm đi giữa bazan nhuộm đỏ dấu chân người trong hành trình văn hóa. Và trong ánh mắt A Biu có những niềm tin chắc nịch như cây rừng, dữ dội tựa con nước Đăk Bla vậy.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 8/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 28/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

×