Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Chàng trai Gen Z đưa "hồn" Tà Ôi vượt đại ngàn

Âm sắc núi rừng thấm sâu vào máu thịt

Sinh ra trong một gia đình có ba, mẹ làm nghề nông, quanh năm suốt tháng tất bật với nương rẫy, ngay từ nhỏ Ra Pát Ngọc Hà yêu thích tiếng sáo thiết tha khi nghe ông nội thổi; chăm chú lắng nghe những câu chuyện cổ từ các già làng; rồi bị thu hút bởi sắc màu của những tấm vải dèng của các bà, các chị trong những ngôi nhà đơn sơ bên chân núi. Cứ thế, tiếng dệt vải, âm thanh của các loại nhạc cụ như sáo, khèn, đàn; những giai điệu dân ca dân nhạc…vùng cao thấm tháp vào tâm hồn và lớn dần theo năm tháng.

Tuổi thơ của cậu bé Hà là những ngày cùng đám bạn đùa vui bên những triền đồi, con suối; những buổi trưa chạy lon ton đi xem những người phụ nữ Tà Ôi dệt dèng. Ở đâu trong thôn bản có tiếng khèn, tiếng sáo, có điệu dân ca cha châp, ri roi, kâr lơi…là ở đó có Ra Pát Ngọc Hà. Với Hà, sắc màu văn hóa dân gian của người Tà Ôi trở thành suối nguồn trong trẻo chảy trong huyết quản, thôi thúc chàng trai ấy phải làm điều gì đó bằng tất cả niềm tự hào, thái độ trân trọng để níu giữ, phát huy, lan tỏa nghề thủ công truyền thống, các loại hình âm nhạc dân gian mang đậm bản sắc của người Tà Ôi. Bằng nhiều cách khác nhau, chàng trai trẻ ấy muốn kể câu chuyện văn hóa có tự bao đời của vùng đất nắng gió bên dãy Trường Sơn huyền thoại - nơi mình được hít thở không khí, được lớn lên từng ngày cho mọi người nghe, cho bạn bè trong và ngoài nước, cho du khách gần xa.

Tốt nghiệp Trung học phổ thông năm 2018, Hà trúng tuyển vào khoa Báo chí, Trường Đại học Khoa học Huế. Nhưng rồi, năm đó, cũng vì quá đam mê dân ca dân nhạc Tà Ôi nên bỏ lỡ việc nhập học. Hà tâm sự: “Em nhớ, thời điểm đó, em đang cùng đội nghệ thuật quần chúng A Lưới tham gia Ngày hội văn hóa các dân tộc miền Trung ở Quảng Nam. Khi trở về, chần chừ rồi thời gian nhập học cũng trôi qua”. Tình yêu với các điệu dân ca Tà Ôi cứ quấn lấy để người con núi rừng ấy không nỡ rời xa làng bản.

Say mê giữ điệu hồn dân tộc

Người Tà Ôi ở miền núi phía Tây thành phố Huế sở hữu kho tàng văn hóa dân gian phong phú với nhiều phong tục, lễ hội, tín ngưỡng truyền thống và các loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. Nổi bật trong đó là nghề dệt dèng, nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục; hệ thống nhạc cụ truyền thống và các làn điệu dân ca gắn liền với đời sống cộng đồng.

Tự hào khi được là người con của vùng đất kết tinh các giá trị văn hóa truyền thống, 26 tuổi, Ra Pát Ngọc Hà luôn đau đáu, trăn trở và nghĩ nhiều về việc làm thế nào để giữ tiếng gọi hồn bản sắc dân tộc mình.

Trong một lần trò chuyện với tôi, chàng trai đó nói say sưa về nghề dệt dèng truyền thống của đồng bào Tà Ôi.

Dệt dèng là một loại hình sản xuất thủ công độc đáo của đồng bào dân tộc Tà Ôi, Pa Kô, Vân Kiều tại vùng cao A Lưới, thành phố Huế. Trong tiếng Tà Ôi, dệt thổ cẩm được gọi là dệt dèng. Mỗi sản phẩm dệt dèng kết tinh trong đó vẻ đẹp tâm hồn, trí tuệ cùng kĩ xảo tinh tế, điêu luyện từ đôi bàn tay khéo léo của người lao động nơi núi rừng vất vả. Trải qua hàng trăm năm, nghề dệt dèng được người dân địa phương gìn giữ và lưu truyền, dệt nên những tấm dèng đa màu sắc, họa tiết hoa văn độc đáo.

Nói về nghề truyền thống này, Ra Pát Ngọc Hà tỏ ra am hiểu tường tận: “Ở A Lưới quê em, nghề dệt dèng vẫn còn nhưng ít nhiều bị mai một. Hà trăn trở: “Kỹ thuật dệt và nhuộm không còn như trước. Các hạt cườm được đính trực tiếp lên mặt vải và hoa văn hình học tinh xảo chủ yếu được nấu từ thiết nguyên bản – biểu hiện của nền văn minh Tà Ôi. Còn nay, chủ yếu được mua từ nguyên liệu có sẵn”. Rất thật lòng, chàng trai Tà Ôi ấy mong muốn bà con phải trồng nhiều cây bông để lấy làm nguyên liệu dệt dèng, chứ không nên thay bằng chất liệu sợi len, chỉ cotton có sẵn.

Dù bận rộn thế nào, mỗi lần có triển lãm hay các kỳ Festival Nghề truyền thống Huế, Hà đều tham gia để cùng với bà con giới thiệu sản phẩm dệt thổ cẩm đến bạn bè gần xa. Mỗi lần có du khách đến tham quan, trải nghiệm tại làng du lịch cộng đồng A Roàng, Hợp tác xã dệt dèng A Đớt, Ra Pát Ngọc Hà lại trở thành một hướng dẫn viên du lịch, say sưa giới thiệu nghề thủ công truyền thống, sản phẩm dèng thổ cẩm với những nét hoa văn mang vẻ đẹp tự nhiên, hoang sơ mà tinh tế của người Tà Ôi đến với mọi người. Cuối năm 2018, Ra Pát Ngọc Hà tham gia Ngày hội thổ cẩm các Dân tộc Việt Nam ở Đăk Nông đạt được giải A cho phần trình diễn trang phục thổ cẩm của người Tà Ôi.

Điều đặc biệt là, trong vườn nhà của bố mẹ, Hà tự tay mình trồng bông, lấy nguyên liệu dệt dèng, vì chàng trai ấy muốn giữ nguyên cách làm truyền thống. Từ chất liệu trong thiên nhiên, Ngọc Hà miệt mài khôi phục các sản phẩm vốn là những mặt hàng thổ cẩm nguyên bản xa xưa của người Tà Ôi như khố, khăn choàng, chân váy… Lợi thế là người trẻ trong thời hiện đại, chàng trai ấy đã đưa các sản phẩm của nghề thủ công truyền thống quê hương lên các nền tảng mạng xã hội để giới thiệu, để giữ gìn, để lan tỏa, để những sắc màu thổ cẩm Tà Ôi được bạn bè khắp nơi biết đến.

Ngoài tình yêu dành cho trang phục đậm sắc màu dân tộc, Ra Pát Ngọc Hà còn được biết đến là một nghệ nhân gen z say mê và có tài năng âm nhạc của núi rừng. Không qua trường lớp cụ thể, vốn có năng khiếu văn nghệ cộng với niềm say mê âm nhạc dân tộc Tà Ôi, Hà đã tìm đến các nghệ nhân sáo, cồng chiêng, dân ca để nghe, để thả hồn mình vào từng giai điệu. Dù các già làng, các nghệ nhân Tà Ôi không hẳn là người thầy của mình nhưng Ra Pát Ngọc Hà thật sự biết ơn họ bởi chính họ đã ít nhiều tác động, góp phần nuôi dưỡng tài năng để dòng suối âm nhạc Tà Ôi tưới mát trong tâm hồn chàng trai này ngày một đơm hoa, kết trái. Đó chính là nghệ nhân các loại sáo Quynh Nho; nghệ nhân dân ca Lê Văn Trinh; nghệ nhân cồng chiêng Kê Un; nghệ nhân khèn bè Quynh Thay…

Khi các bạn trẻ cùng trang lứa chạy theo các dòng nhạc hiện đại thì Ra Pát Ngọc Hà lại một lòng một dạ gắn bó, theo đuổi các dụng cụ nghệ thuật, dân ca dân nhạc truyền thống của người Tà Ôi. Điều đáng trân trọng và khâm phục là chàng trai trẻ này không chỉ thuộc lòng, hát điêu luyện các điệu dân ca, chơi thành thạo các loại nhạc cụ truyền thống mà còn biết chế tác, đưa vào sử dụng các loại nhạc cụ đó. Dù ở đâu, hay đang làm gì, trên những sân khấu liên hoan, ngày hội văn hóa hay khi đang lao động trên nương rẫy, trong phòng trọ học… Hà cũng cất lời hát say sưa giai điệu quê hương mình. Chàng trai ấy có khả năng nhớ, thuộc và cảm âm hiếm có. Ra Pát Ngọc Hà hát rành rọt các điệu dân ca như Ba booch, Pâr nooch - Kâr lớiq, Nha nhim, Si sí - Ri roi, Kăn tieal, Hát ru, Cha chấp, Nxuôr - Ntóiq, Bẩq – Dăn…; các điệu dân vũ như Ajưt, Răm, Pon, Sa Saihây…; các điệu dân nhạc thuộc các bộ gõ, dây, hơi như chiêng, trống, tù và, khèn, sáo, đàn…

Bên ly cà phê nơi quán nhỏ thành phố, trong một lần xuống núi nhận lời mời của Ban biên tập chương trình ở Báo và Phát thanh truyền hình Huế trò chuyện về đề tài bạn trẻ với di sản, Hà kể cho tôi nghe về cái hay cái đẹp của dân ca người Tà Ôi mình. Hà chia sẻ: “Dân ca Tà Ôi mang đậm tính dân gian với hình thức lưu truyền chủ yếu bằng truyền miệng và có tính ứng tác cao. Ngôn ngữ lời ca mộc mạc, giàu hình ảnh, sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa và phóng đại; lấy thiên nhiên, núi rừng, sông suối, cây cỏ và các sản vật truyền thống làm hình tượng biểu đạt cảm xúc. Hình thức diễn xướng đa dạng như hát đơn, hát đối đáp và hát tập thể, được trình diễn trong nhiều không gian khác nhau. Tùy từng làn điệu, dân ca có thể hát mộc hoặc kết hợp với các nhạc cụ truyền thống như A Bel, A Kâr, Khèn, Ri Riu, Ti reel a hel, Ti reel ka kăl… góp phần tạo nên nét độc đáo và giá trị nghệ thuật đặc sắc của dân ca Tà Ôi”.

Rồi Hà phân tích cho tôi nghe ý nghĩa của một số điệu dân ca, dân nhạc đặc trưng. Hà nói: “Ba booch là một làn điệu dân ca cổ truyền của người Tà Ôi ở xã A Lưới 4. Đây là hình thức hát giao duyên dưới gốc cây hoặc bên bờ suối, các nhóm từ 4–5 người cùng tham gia hát đối đáp, thường được cất lên trong quá trình lao động sản xuất như đi nương, đi rẫy, đi suối. Trong sinh hoạt cộng đồng, Ba booch chủ yếu do phụ nữ thể hiện với những giai điệu mềm mại, uyển chuyển và giàu tính ngẫu hứng. Nội dung lời hát thường mượn hình ảnh thiên nhiên, núi rừng, sông suối và các địa danh quen thuộc để bày tỏ tình cảm, tâm tư đối với người mình yêu hoặc những suy nghĩ về tình yêu đôi lứa… Còn Koong Mut và Koong Rung là những loại chiêng quý của người Tà Ôi xưa, thường được đúc bằng đồng đen và được xem là tài sản có giá trị lớn của gia đình. Trong phong tục hôn nhân truyền thống, những chiếc chiêng này thường được nhà trai dùng làm sính lễ để mang đến nhà gái trong quá trình cưới hỏi. Vì vậy, chiêng Mut và chiêng Rung không chỉ là nhạc cụ mà còn tượng trưng cho sự giàu có, địa vị và thành ý của nhà trai”.

Ra Pát Ngọc Hà là một người trẻ rất hiếm hoi có năng khiếu đặc biệt của đồng bào Tà Ôi. Trên sân khấu của các hội thi, hội diễn, chàng trai ấy trở thành nghệ nhân núi rừng thực thụ thả hồn vào tiếng đàn môi bằng tre, thiết tha theo tiếng sáo vi vu; từng ngón tay điêu luyện trên cây đàn Ta lư… Có mặt đều đặn trong các hội thi, hội diễn khu vực, quốc gia, quốc tế về âm nhạc truyền thống, Hà đã gặt hái được những giải thưởng cao quý: Giải A cho tiết mục hòa tấu nhạc cụ tại Ngày hội diễn xướng dân gian các dân tộc Việt Nam khu vực Trường Sơn – Tây Nguyên ở Lâm Đồng; giải A tiết mục Vũ hội Aza koonh trong Ngày hội giao lưu văn hóa thể thao du lịch các dân tộc thiểu số các tỉnh vùng biên giới Việt Nam - Lào tại Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế); giải B ở các tiết mục Đệm sáo hát ru, Múa hát cha châp…

Giỏi biểu diễn, giỏi về chế tác, hơn 10 năm qua, chàng trai Tà Ôi ấy đã lặng lẽ phục dựng, sửa chữa, chế tác hàng chục loại nhạc cụ truyền thống khác nhau của dân tộc mình với khao khát tìm lại, gìn giữ hồn nhạc cụ. Đến nay, Hà đã chế tác được các loại sáo làm từ nguyên liệu tre và nứa như Areng, Tireel kakăl, Toh âl loh…; các loại đàn như Ntrưl, Tappreh Alui, Abel, Pung pang, Nkrao, Nkoaiq, Tapplưng và các loại nhạc làm bằng sừng gồm tù và, karyok ayol…

TS. Nguyễn Thị Sửu (Kê Sửu) – nguyên Bí thư Huyện ủy A Lưới, nhà nghiên cứu văn hóa ngôn ngữ người Tà Ôi đã đánh giá rất cao tài năng, sự đóng góp của Ra Pát Ngọc Hà đối với việc gìn giữ, lan tỏa các giá trị văn hóa của đồng bào mình. Bà Sửu nhận xét: “Ngọc Hà là chàng trai có tài năng nghệ thuật, đam mê văn hóa dân gian dân tộc Tà Ôi. Em rất chịu khó quan sát, tìm tòi, nghiên cứu chế tác các loại nhạc cụ. Chúng tôi hy vọng, Hà sẽ tiếp tục phát huy tất cả những gì mình có để tiếp tục lan tỏa các giá trị văn hóa cội nguồn quê hương dân tộc”.

Ước mơ cháy bỏng

Năm 2024, khi đã bước qua tuổi 24, Ra Pát Ngọc Hà vẫn đăng ký thi vào đại học. Hà chia sẻ: “Em muốn xuống phố để học tập, để mở mang thêm tri thức. Hơn nữa, khi mình có kiến thức được trang bị thì mới có cơ hội để thực hiện niềm khao khát làm gì để bảo tồn và phát triển các giá trị văn hóa dân tộc Tà Ôi. Học xong, em sẽ trở lại quê hương của mình”. Chàng trai ấy đang theo học chuyên ngành Quản lý văn hóa, Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Huế, vừa kết thúc năm học thứ 2.

Xuống núi, Hà vẫn đau đáu từng gốc cây, thung lũng; sắc màu thổ cẩm phơi trên mõm đá; lòng cứ vương vấn điệu Ba booch, Pâr nooch - Kâr lớiq, Nha nhim, Kăn tieal, Hát ru, Nxuôr - Ntóiq, Bẩq – Dăn… Đêm đêm, trong phòng trọ giữa lòng thành phố, tiếng đàn Ta lư, tiếng khèn vang lên. Rồi chàng trai ấy lại tranh thủ dệt dèng, làm các sản phẩm từ thổ cẩm để đỡ nhớ quê, để giới thiệu đến bạn bè…. Rồi, mỗi lần bản làng có hoạt động, lễ hội, hay có liên hoan, hội thi, hội diễn âm nhạc dân gian, chàng sinh viên ấy lại sắp xếp để lên núi tham gia…

Nói về dự định sắp tới, Ra Pát Ngọc Hà tâm niệm: “Em mơ ước sau này có điều kiện, em sẽ xây dựng, đầu tư một không gian trưng bày các loại nhạc cụ, các hiện vật, sản phẩm mang đậm bản sắc văn hóa dân gian của người Tà Ôi để du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm”.

Ước mơ của chàng trai vùng cao đó thật đẹp, thật ý nghĩa. Những gì Ngọc Hà đã làm được là minh chứng sống động cho tình yêu văn hóa, cội nguồn dân tộc, đúng như lời nhận xét của Nghệ nhân ưu tú Ta Dưr Tư: “Ngọc Hà được xem là cầu nối giữa người trẻ và di sản, góp phần không nhỏ vào việc gìn giữ, phát huy, lan tỏa bản sắc văn hóa vùng cao”.

Tôi tin rằng Ra Pát Ngọc Hà sẽ tiếp tục là người kể câu chuyện Việt Nam hấp dẫn du khách gần xa, miệt mài giữ hồn dân tộc.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×