Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Dấu ấn Việt Nam giữa "kinh đô ánh sáng"

Giữ tiếng mẹ đẻ nơi đất khách

Gần hai mươi năm sống và làm việc tại Pháp, TS. Hoàng Thị Hồng Hà đã quen với việc đi giữa hai "thế giới". Một bên là cuộc sống nơi châu Âu hiện đại, nơi những nền văn hóa gặp gỡ và giao thoa mỗi ngày. Một bên là Việt Nam với những ký ức, những giá trị văn hóa và những sợi dây gắn bó chưa bao giờ phai nhạt trong tâm thức của người con xa xứ. Càng sống lâu ở nước ngoài, chị càng cảm nhận rõ hơn giá trị của những điều tưởng như rất đỗi bình thường ở quê hương.

Ít ai biết rằng hành trình ấy bắt đầu từ một cô gái Hải Phòng từng là thủ khoa Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Sau những năm giảng dạy và nghiên cứu trong nước, chị nhận học bổng sang Pháp học tập, rồi bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Dân tộc học tại Đại học Paris Nanterre. Công trình nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần đã giúp chị tiếp cận sâu hơn với những vấn đề về bản sắc văn hóa, ký ức tập thể và vai trò của di sản trong đời sống đương đại. Những chủ đề ấy cũng trở thành “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt trong các hoạt động học thuật và cộng đồng của chị sau này.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà nhận giấy khen đảng viên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ năm 2025. Ảnh: NVCC.

Những năm đầu tại Pháp không phải lúc nào cũng dễ dàng. Xa gia đình, vừa học tập vừa nghiên cứu trong môi trường hoàn toàn mới, chị cũng trải qua những cảm giác cô đơn quen thuộc của nhiều du học sinh và người nhập cư. Có những ngày nỗi nhớ quê hương ùa về từ một câu hát dân gian, một món ăn Việt hay đơn giản chỉ là tiếng trò chuyện bằng tiếng mẹ đẻ tình cờ nghe thấy trên tàu điện ngầm. Chính những trải nghiệm ấy khiến chị hiểu rằng đối với những người sống xa Tổ quốc, ngôn ngữ và văn hóa không chỉ là ký ức mà còn là nơi để tìm về bản sắc của chính mình.

Sau khi bảo vệ thành công luận án, chị làm việc tại Maison des Cultures du Monde, một thiết chế văn hóa uy tín của Pháp chuyên nghiên cứu và giới thiệu các nền văn hóa trên thế giới. Công việc đưa chị đi qua nhiều quốc gia, tiếp xúc với nhiều cộng đồng và nhiều loại hình di sản khác nhau. Nhưng càng đi xa, chị càng nhận ra rằng những giá trị văn hóa của Việt Nam vẫn còn rất nhiều điều cần được giới thiệu tới bạn bè quốc tế. Từ đó, mong muốn trở thành một “nhịp cầu” văn hóa giữa Việt Nam và thế giới ngày càng trở nên rõ nét hơn.

Khoảng hơn mười năm trước, chị từng tham gia giảng dạy tiếng Việt cho con em cộng đồng người Việt tại Pháp. Những lớp học cuối tuần khi ấy không đông học sinh, thậm chí có thời điểm chỉ còn vài em theo học. Nhiều phụ huynh băn khoăn liệu con mình sinh ra và lớn lên ở Pháp có thực sự cần học tiếng Việt hay không. Nhưng đối với chị, mỗi đứa trẻ biết thêm một câu tiếng Việt là thêm một “sợi dây” được nối với quê hương.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà (thứ 3 từ trái sang) nhận danh hiệu “Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài” năm 2025. Ảnh: NVCC.

Trong tâm trí, chị vẫn nhớ một buổi biểu diễn nhỏ của các em thiếu nhi trong dịp Tết cộng đồng tại Paris. Có em phát âm chưa tròn tiếng Việt nhưng vẫn cố hát hết bài “Quê hương”. Một cậu bé đứng trên sân khấu nói bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Pháp rằng em muốn sau này được về thăm Việt Nam để “nhìn thấy quê của bà ngoại”. Trong khoảnh khắc ấy, chị hiểu rằng tiếng Việt đôi khi không chỉ là ngôn ngữ mà còn giúp những đứa trẻ sinh ra nơi đất khách biết rằng mình vẫn thuộc về một quê hương nào đó.

Từ những trải nghiệm thực tế ấy, chị dần nhận ra rằng việc gìn giữ tiếng Việt không thể chỉ đặt lên vai những giáo viên hay các lớp học cộng đồng. Điều cần thiết hơn là tạo ra một môi trường văn hóa để ngôn ngữ có thể sống cùng đời sống của cộng đồng. Chính vì vậy, những năm sau này, thay vì trực tiếp đứng lớp, chị tập trung nhiều hơn vào các hoạt động kết nối, hỗ trợ các sáng kiến giáo dục và thúc đẩy những chương trình văn hóa dành cho cộng đồng người Việt ở nước ngoài.

Đưa hồn cốt Việt Nam ra thế giới

Bên cạnh công việc nghiên cứu, TS. Hoàng Thị Hồng Hà còn được biết đến như một người miệt mài quảng bá văn hóa Việt Nam tại Pháp. Năm 2015, chị bắt đầu triển khai dự án nghiên cứu và giới thiệu nghệ thuật Then của đồng bào Tày, Nùng, Thái. Thời điểm đó, loại hình di sản này còn rất xa lạ đối với công chúng châu Âu. Thay vì lựa chọn những loại hình đã nổi tiếng, chị quyết định dành thời gian và tâm huyết cho một di sản mà chị tin rằng chứa đựng chiều sâu văn hóa đặc biệt của Việt Nam. Năm 2016, chị là người Việt đầu tiên giành giải thưởng duy nhất của Maison des Cultures du Monde với dự án “Le Then des Tày et des Nùng”, “Hát Then của người Tày, Nùng”.

Để thực hiện dự án, chị nhiều lần trở về các tỉnh miền núi phía Bắc. Những chuyến điền dã đưa chị đến các bản làng vùng cao của Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn (nay là Thái Nguyên) và Thái Nguyên. Chị gặp gỡ nghệ nhân, tham dự các nghi lễ Then, ghi chép tư liệu và tìm hiểu đời sống văn hóa gắn liền với di sản. Có những đêm thức cùng nghệ nhân đến sáng để theo dõi một nghi lễ kéo dài nhiều giờ đồng hồ, nhưng chưa bao giờ chị cảm thấy mệt mỏi với công việc ấy.

Từ những tư liệu thu thập được, chị xây dựng chương trình giới thiệu nghệ thuật Then tại Pháp trong khuôn khổ Festival de l’Imaginaire năm 2017. Lần đầu tiên, tiếng đàn tính và những làn điệu Then nguyên bản vang lên giữa lòng Paris. Nhiều khán giả Pháp dù không hiểu tiếng Việt vẫn chăm chú theo dõi từ đầu đến cuối chương trình. Sau buổi biểu diễn, không ít người nán lại để hỏi thêm về lịch sử, ý nghĩa và đời sống văn hóa của cộng đồng đã sáng tạo nên loại hình nghệ thuật đặc sắc này.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà (hàng dưới, thứ 3 từ trái sang) cùng các nghệ nhân Then trong chuyến biểu diễn tại Pháp. Ảnh: NVCC.

Năm 2024, chị tiếp tục kết nối để đưa các nghệ nhân Then sang Pháp biểu diễn và giao lưu với công chúng. Đó không chỉ là chương trình nghệ thuật đơn thuần mà còn là cơ hội để bạn bè quốc tế hiểu thêm về sự đa dạng văn hóa của Việt Nam. Với chị, mỗi cuộc gặp gỡ như vậy đều là cơ hội để xây dựng những nhịp cầu hiểu biết giữa các dân tộc. Văn hóa, theo chị, luôn là ngôn ngữ dễ chạm tới trái tim con người nhất.

Cùng với các hoạt động bảo tồn di sản, chị còn tham gia nhiều dự án kết nối cộng đồng Việt Nam tại Pháp. Thông qua Hội Parfums du Vietnam, các chương trình giao lưu văn hóa, triển lãm, tọa đàm và biểu diễn nghệ thuật thường xuyên được tổ chức nhằm giới thiệu hình ảnh đất nước, con người Việt Nam tới công chúng sở tại. Từ nghệ thuật Then, khèn Mông, múa Dao đến các hoạt động dành cho thế hệ trẻ, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung là giữ gìn và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Là người 2 lần tham gia đoàn nghệ nhân sang Pháp biểu diễn, nghệ sĩ Nguyễn Xuân Bách, giảng viên Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc cho biết: “Điều đáng quý nhất ở TS. Hoàng Thị Hồng Hà là chị không chỉ giữ văn hóa Việt cho cộng đồng người Việt, mà còn khiến người Pháp yêu và hiểu hơn về Việt Nam. Sau mỗi chuyến biểu diễn, tôi đều nhận được nhiều lời nhắn, lời hỏi thăm từ những người bạn Pháp muốn tìm hiểu thêm về hát Then, về văn hóa các dân tộc Việt Nam, thậm chí có người bày tỏ mong muốn được đến Việt Nam để trải nghiệm thực tế. Điều đó cho thấy những gì chị Hà làm không chỉ là tổ chức một chương trình nghệ thuật mà còn góp phần lan tỏa hình ảnh đất nước, con người Việt Nam tới bạn bè quốc tế”.

Một dấu ấn đặc biệt trong những năm gần đây là cuốn sách song ngữ Việt - Pháp “Việt Nam - Hành trình ký ức”, được chị thực hiện cùng nghệ sĩ nhiếp ảnh Dominique de Miscault. Cuốn sách tập hợp những bức ảnh được chụp tại Việt Nam trong suốt hơn ba thập niên, ghi lại những khoảnh khắc đời thường, những biến chuyển của xã hội và những lát cắt ký ức của một đất nước đang đổi thay. Thông qua phần lời bình bằng tiếng Việt và tiếng Pháp, chị mong muốn giúp độc giả quốc tế tiếp cận một Việt Nam chân thực, gần gũi và giàu chiều sâu văn hóa.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà và nghệ sĩ nhiếp ảnh Dominique de Miscault - đồng tác giả cuốn sách song ngữ Việt - Pháp “Việt Nam - Hành trình ký ức”. Ảnh: NVCC.

Không chỉ hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, chị còn tích cực tham gia các diễn đàn, hội thảo và mạng lưới quốc tế liên quan đến giáo dục và tiếng Việt. Với vai trò Phó Chủ tịch Mạng lưới Giảng dạy tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam toàn cầu, chị góp phần kết nối các giáo viên, nhà nghiên cứu và những người yêu tiếng Việt tại nhiều quốc gia. Những cuộc gặp gỡ ấy không chỉ nhằm trao đổi chuyên môn mà còn tạo nên một cộng đồng cùng chia sẻ trách nhiệm gìn giữ ngôn ngữ và văn hóa dân tộc cho các thế hệ mai sau.

Năm 2025, những đóng góp bền bỉ ấy được ghi nhận khi Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài vinh danh chị là “Sứ giả tiếng Việt ở nước ngoài”. Danh hiệu này là sự ghi nhận đối với một hành trình dài của lòng kiên trì và sự tận tâm. Nhưng với chị, điều đáng quý nhất vẫn không nằm ở những giải thưởng hay sự tôn vinh. Điều quan trọng hơn là ngày càng có nhiều người Việt xa quê vẫn giữ được tình yêu đối với tiếng nói, lịch sử và văn hóa của dân tộc mình.

Viết báo để nối gần khoảng cách quê hương

Không chỉ quảng bá văn hóa bằng các dự án nghiên cứu, TS. Hoàng Thị Hồng Hà còn lựa chọn báo chí như “cây cầu” kết nối quê hương với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Những bài viết của chị (cả bằng tiếng Việt và tiếng Pháp) luôn mang góc nhìn của một người sống xa Tổ quốc nhưng đau đáu hướng về đất nước, phản ánh đời sống kiều bào, những nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa Việt nơi xứ người cũng như tình cảm của cộng đồng người Việt dành cho quê hương.

Dù công việc nghiên cứu, hoạt động cộng đồng và tổ chức các chương trình văn hóa chiếm nhiều thời gian, chị vẫn duy trì thói quen viết báo như một cách giữ nhịp kết nối với quê hương. Có những đêm Paris đã chìm vào tĩnh lặng, khi chồng và các con đã chìm sâu trong giấc ngủ, ngoài cửa sổ chỉ còn ánh đèn vàng hắt xuống những con phố vắng. Trong căn hộ nhỏ, chị vẫn lặng lẽ ngồi trước màn hình máy tính, chỉnh sửa từng câu chữ cho một bài viết về cộng đồng người Việt xa quê. Chị bảo rằng nhiều câu chuyện của kiều bào nếu không được ghi lại sẽ rất dễ trôi đi theo thời gian, trong khi đó đều là những lát cắt đáng quý về tình yêu quê hương của những người Việt sống xa Tổ quốc.

Những trang viết đầy tâm huyết không chỉ mang về cho chị các giải thưởng nghề nghiệp đáng trân trọng mà còn trở thành nguồn cảm hứng cho thế hệ kế tiếp trong gia đình. Năm 2025, chị đoạt Giải Nhất Giải Báo chí “Vì một Hải Phòng phát triển”; năm 2026, chị giành giải Khuyến khích Cuộc thi chính luận bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng do Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam tổ chức. Điều thú vị là con gái chị cũng đã giành giải chuyên đề dành cho tác giả trẻ tuổi có tác phẩm xuất sắc nhất tại Lễ trao giải Búa liềm vàng năm 2025. Đó không chỉ là thành tích của riêng hai mẹ con mà còn là minh chứng cho một gia đình cùng chung tình yêu với văn hóa, với trách nhiệm lan tỏa giá trị tốt đẹp tới cộng đồng.

TS. Hoàng Thị Hồng Hà về Việt Nam nhận giải Búa liềm vàng thay con gái. Ảnh: NVCC.

Nhìn lại gần hai mươi năm sống và làm việc tại Pháp, hành trình của TS. Hoàng Thị Hồng Hà có thể được đong đếm bằng những công trình nghiên cứu, những dự án văn hóa, những bài báo, những cuộc hội thảo hay những cuốn sách đã xuất bản. Nhưng giá trị lớn nhất lại nằm ở những điều khó có thể đo đếm bằng con số. Đó là những mối liên kết được tạo dựng giữa con người với con người, giữa cộng đồng với cội nguồn và giữa Việt Nam với bạn bè quốc tế.

Giữa lòng Paris hoa lệ, nơi hàng trăm nền văn hóa cùng hiện diện và đối thoại mỗi ngày, chị vẫn tiếp tục công việc mà mình đã theo đuổi suốt nhiều năm qua: Kể câu chuyện Việt Nam bằng nghiên cứu, bằng văn hóa, bằng những dự án cộng đồng và bằng tình yêu dành cho quê hương. Một công việc âm thầm nhưng bền bỉ như cách những hạt giống được gieo xuống đất để rồi lặng lẽ nảy mầm theo thời gian.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×