Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Đi tìm lửa sử: Khúc tráng ca chiều muộn

Tôi luôn đam mê nhặt nhạnh những mảnh vỡ thời gian, gom góp câu chuyện của thế hệ cha anh để dệt nên cuốn sách cho riêng mình. Nhờ đó, tôi hiểu sâu sắc rằng cái giá của hòa bình chưa bao giờ dễ dàng. Nó được đánh đổi bằng máu, nước mắt và cả tuổi thanh xuân của bao thế hệ đi trước. Tôi không phải nhà văn chuyên nghiệp, những trang viết này được định hình hoàn toàn bằng sự chân thành, bằng đôi chân dấn thân thực tế và trái tim tràn ngập lòng biết ơn.

Chính sự mộc mạc ấy giúp tôi được nhiều nhân vật lịch sử hào hứng đón nhận. Niềm vui lộ rõ trên gương mặt họ khi biết thế hệ trẻ vẫn đau đáu với nguồn cội dân tộc. Trong chương này, tôi muốn kể về hai cuộc kết nối đặc biệt - một cuộc gặp gỡ bằng xương bằng thịt nơi đời thực và một cuộc chạm mặt thiêng liêng qua màn hình điện thoại. Cả hai nơi, tôi đều may mắn được chạm vào những ngọn lửa kiên trung bất khuất cả trong bom đạn lẫn ngay giữa thời bình.

Nụ cười của Mẹ và cánh tay gửi lại Đông Khê

Cơ duyên lớn lao dẫn lối cho tôi đến thăm Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân La Văn Cầu tại nhà riêng vào một buổi chiều tà. Trước đó, tôi đã đạp xe tìm kiếm qua nhiều nơi, quay lại cả khu nhà cũ của cụ tại khu tập thể cũ trên phố Tây Sơn, hỏi thăm những người hàng xóm năm xưa rồi nhờ đến sự giúp đỡ của các đồng chí công an phường mới tìm được địa chỉ hiện tại. Giữa lòng Thủ đô nhộn nhịp, căn hộ của gia đình cụ nằm bình yên trong một khu chung cư trên con phố Nguyễn Chí Thanh.

Khi đó, dù đã 93 tuổi và chỉ đón tiếp một người trẻ xa lạ, cụ Cầu vẫn chuẩn bị vô cùng chu đáo. Cụ khoác lên mình bộ trang phục chỉnh tề, phẳng phiu, toát lên trọn vẹn tác phong nghiêm túc của một người lính Bộ đội Cụ Hồ. Nắng chiều muộn nghiêng bóng qua ô cửa kính, hắt lên dáng người nhỏ thó nhưng hiên ngang, với một bên tay áo bên phải bỏ trống, buông thõng.

Bên cạnh cụ là người bạn đời son sắt - một cụ bà mang nét đẹp thanh tú, quý phái với mái tóc dài trắng phao như cước. Dù dòng thời gian trôi qua, người ta vẫn nhận ra cụ bà thời trẻ là một mỹ nhân xinh đẹp, mặn mà. Sự dịu dàng, tảo tần của cụ bà chính là bến đỗ bình yên cho người anh hùng suốt mấy chục năm qua. Nghe tôi chia sẻ về ý định viết sách, mắt hai cụ sáng lên đầy khích lệ. Cụ ông hồ hởi bắt chuyện, còn cụ bà và người con trai ân cần rót chén trà ấm thơm lừng mở đầu cho dòng hồi ức.

Giọng cụ trầm ấm, đưa tôi ngược dòng thời gian về cứ điểm Đông Khê trong Chiến dịch Biên giới năm 1950. Khi ấy, chàng thanh niên La Văn Cầu mới tròn 18 tuổi, mang dòng máu kiên cường của người con trai xứ Tày, đảm nhận vai trò tổ trưởng tổ bộc phá. Giữa làn mưa bom bão đạn dữ dội, một loạt đạn pháo nổ vang đã găm nát tay phải và đánh gãy xương cánh tay của anh. Anh ngã xuống, ngất đi trong khói bom mù mịt.

Khi tỉnh lại, người chiến sĩ trẻ không một chút sợ hãi, trong đầu cụ chỉ đau đáu một ý nghĩ duy nhất: Nhiệm vụ phá lô cốt chưa thành, trận đánh không thể vì mình mà dừng lại. Nhưng cánh tay gãy nát lúc này cứ lủng lẳng, vướng víu bước chân lao lên phía trước. Không một chút đắn đo, anh quay sang người đồng đội bên cạnh, ánh mắt kiên định ra lệnh: “Chặt hộ tôi cánh tay này đi để tôi ôm bộc phá!”.

Giọt nước mắt của người đồng đội rơi xuống cùng lưỡi mác sắc lạnh, vĩnh viễn cắt lìa cánh tay gãy. Anh gượng dậy, dùng cánh tay trái duy nhất còn lại ôm chặt khối thuốc nổ nặng 12kg, băng qua lửa đạn lao thẳng vào lô cốt đầu cầu. Tiếng nổ long trời lở đất vang lên, lô cốt địch vỡ tan tành, mở toang cánh cửa cho đại quân ta tiến lên giành chiến thắng. Cánh tay ấy đã gửi lại Đông Khê, nhưng ý chí của người lính thì đã trở thành một tượng đài bất tử.

Ngồi bên tôi giữa thời bình, ánh mắt cụ La Văn Cầu chợt sáng bừng lên nét tinh anh. Cụ quay lại, khẽ gật đầu đầy tâm đắc, giọng hào sảng: "Cháu hỏi rất đúng tầm vóc! Người ta thường nhớ đến Đông Khê qua xương máu, qua tiếng bộc phá. Nhưng cái giá trị lớn nhất của Chiến dịch Biên giới Thu - Đông năm 1950 chính là ở hai chữ: "Mở cửa". Trước năm 1950, quân ta bị bao vây bốn bề trong vòng kiềm tỏa của thực dân Pháp. Trận Đông Khê nổ súng vào ngày 16 tháng 9 và thắng lợi vào ngày 18 tháng 9 năm 1950 chính là phát súng đập tan bức tường thành phong tỏa biên giới của địch. Khi cửa biên giới mở, "mạch máu" ngoại giao xương sống Trung - Việt chính thức được khơi thông. Từ hành lang chiến lược ấy, con đường ngoại giao và làn sóng viện trợ quốc tế từ Trung Quốc, rồi tiếp đến là Liên Xô cũng đã đổ về tiếp sức cho quân đội Cụ Hồ đánh giặc".

Lời cụ giảng giải như thắp sáng cả căn phòng chiều muộn. Cánh tay phải cụ gửi lại nơi cứ điểm Đông Khê năm ấy không chỉ đổi lấy một đồn bốt, mà đã góp phần mở toang cánh cửa đưa cách mạng Việt Nam hòa vào dòng chảy của lịch sử thế giới. Tôi nhìn cụ, lòng đầy khâm phục và tò mò: "Cụ ơi, lúc đó mới là chàng trai 18 tuổi, sao cụ lại gan dạ đến thế?". Tôi nhìn ngắm dáng vẻ hiện tại của cụ rồi hỏi tiếp: "Cụ ơi, giờ dáng người cụ vẫn gầy gò, nhỏ bé thế, ngày đó cụ có to lớn không ạ? Lúc đó bộ đội mình thiếu ăn, ai cũng còm nhom, còn lính Pháp thì toàn to lớn gấp mấy lần lính mình cụ nhỉ? Họ được ăn uống đầy đủ bơ sữa, còn quân mình mới giành chính quyền nên thiếu thốn trăm bề, da các cụ chắc ai cũng xanh mướt vì thiếu ăn...".

Cụ lại cười rất tươi, ánh mắt như ngược dòng ký ức về thời thanh xuân oanh liệt: "Đúng thế cháu ạ! Ngày đó cụ cũng gầy gò nhỏ thó thế này thôi, tạng người mình nó thế, lại thêm đói nghèo, thiếu thốn đủ đường. Ngày đi trận, chắc cân cả quần áo thì cụ được hơn bốn chục ký là cùng! Lính Pháp to lớn xấp xỉ gấp đôi, gấp ba mình là chuyện thường, có khi mình chỉ to bằng cái đùi lính Pháp ấy chứ. Nhưng cái bụng mình đói chứ cái gan mình không nhỏ. Lúc ra trận, chẳng ai màng đến sự sống hay cái chết, tinh thần yêu nước đã thấm sâu vào từng mạch máu, từng huyết quản trong tim rồi. Cứ nhìn thấy giặc là lao lên thôi!".

Nụ cười vừa dứt, cụ khẽ quay sang nhìn tôi, giọng trầm xuống đầy tâm sự. Cụ bảo cụ giờ già rồi, sức yếu nên rất ít khi tiếp khách vì sức khỏe không cho phép. Nhưng cụ lại rất thích những người trẻ như chúng tôi tìm đến để ôn lại lịch sử dân tộc, để hiểu được thế hệ cha ông đã làm gì và hy sinh ra sao.

Ngồi bên tôi giữa thời bình, ánh mắt cụ chợt rạng rỡ khi nhắc về người mẹ Tày tần tảo nơi quê nhà Cao Bằng. Cụ kể, ngày cụ trở về sau chiến thắng oanh liệt ấy, mẹ nhìn thấy đứa con trai độc nhất vĩnh viễn mất đi một cánh tay. Người mẹ ấy đã khóc thương cho nỗi đau da thịt của con. Nhưng rồi, những giọt nước mắt đau xót nhanh chóng hóa thành niềm tự hào, hạnh phúc vỡ òa khi biết con mình vẫn sống sót trở về. Cái ôm siết chặt của người mẹ trong ngày hòa bình chính là phần thưởng lớn lao nhất, đi theo cụ suốt cuộc đời.

Cụ dẫn tôi vào trong phòng riêng, nơi treo bức ảnh của người mẹ Tày kính yêu. Gian phòng nhỏ giản dị, thoang thoảng mùi thuốc men và bông băng. Căn phòng có chiếc giường kiểu y tế dành cho người già, đương nhiên không thể thiếu chiếc bô nhựa cùng những dụng cụ y tế cần thiết cho tuổi cao sức yếu. Đó là quy luật vô tình của thời gian, khi một người anh hùng từng lay chuyển chiến trường giờ đây cũng phải thu mình lại trong những sinh hoạt giản đơn của tuổi xế chiều.

Bức ảnh chân dung người mẹ được treo ở vị trí trang trọng nhất, lồng trong chiếc khung hằn in vết thời gian. Cụ đứng lặng trước tấm hình, bờ vai gầy khẽ rung lên. Bằng cánh tay trái duy nhất còn lại, cụ nhẹ nhàng vuốt ve lên tấm kính, như thể đang chạm vào khuôn mặt tần tảo của mẹ năm nào. Ánh mắt người lính già dịu lại, tràn ngập nỗi nhớ nhung da diết của một đứa con thơ. Cụ khẽ thầm thì, giọng nghẹn lại: "Mẹ tôi đấy... Cả đời mẹ lam lũ vì tôi, khóc vì tôi, và cũng tự hào vì tôi...".

Tôi ngồi lặng đi, thấm thía từng lời cụ nói. Hóa ra, cội nguồn của mọi kỳ tích anh hùng không nằm ở tầm vóc hình hài, mà kết tinh từ một đức tin sắt đá vào ngày độc lập của non sông.

Ý chí thép nơi địa ngục trần gian

Tạm biệt cụ Cầu với nụ cười ấm áp, tôi tiếp tục chạm đến một câu chuyện bi tráng khác qua không gian số. Trong một chương trình kết nối trực tuyến kết hợp chia sẻ tư liệu lịch sử, tôi may mắn gặp được bác Mai Hùng Thu, em trai của Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Mai Thanh Minh. Khi nghe tôi trò chuyện về những năm tháng chiến tranh, bác xúc động nhắn lại: "Cô Huyền ơi! Anh đã rơi nước mắt khi nghe em kể chuyện về bác Minh. Bác ấy chính là anh trai của anh".

Khi biết tâm nguyện của tôi muốn ghi lại những trang sử vàng của người anh hùng nhằm nhắc nhở thế hệ sau, người em trai ở đầu dây bên kia lặng đi, giọng run run vì xúc động. Sự đồng cảm sâu sắc ấy chính là chiếc cầu nối đưa tôi đến gần hơn với gia đình bác.

Thế nhưng, người làm tôi nghẹn lòng hơn cả lại là con trai của bác Minh. Qua những lời tâm sự chân thật, đầy xót xa của người con đang chăm bố bạo bệnh, một thực tế nghiệt ngã giữa thời bình hiện ra trước mắt tôi. Anh nói, giọng nghẹn lại: "Bố em giờ yếu lắm rồi chị ạ, ông phải đi viện suốt thôi. Đau lòng nhất là đợt này cả bố cả mẹ đều đổ bệnh nặng. Nhà neo người mà mỗi người lại nằm một nơi, bố một viện, mẹ một viện. Gia đình cứ phải chạy đôn đáo để lo cho hai thân già...".

Lời tâm sự ấy cứ ám ảnh tôi mãi trước khi anh giúp tôi kết nối máy để được trò chuyện trực tiếp với bác Minh. Khi màn hình điện thoại sáng lên, tim tôi như thắt lại. Người anh hùng kiên trung đứng đầu trận tuyến mổ bụng năm nào, giờ đây hiện ra trước mắt tôi với thân hình gầy gộc, lọt thỏm giữa bốn bề ga trải giường trắng xóa của bệnh viện. Giọng bác phát ra qua loa điện thoại cực kỳ yếu ớt, thều thào và đứt quãng. Bác không thể nói chuyện được nhiều, mỗi câu thốt ra đều như phải vắt kiệt chút sức tàn còn sót lại trong lồng ngực. Sức khỏe của bác đã giảm sút nghiêm trọng do di chứng từ những đòn tra tấn năm xưa, cộng hưởng với căn bệnh phổi. Nhiều lúc hơi thở hụt đi, bác lại phải dừng lại để thở ô-xy từ chiếc máy đặt ở đầu giường.

Tuy nhiên, ngay khi nghe đến hai chữ "lịch sử", đôi mắt mờ đục vì bạo bệnh của bác Minh chợt lóe lên một tia sáng kỳ lạ. Bác khẽ gật đầu, đưa bàn tay run rẩy lên như muốn chào tôi. Trong giọng nói yếu ớt, đứt quãng vì những cơn đau thể xác ấy, tinh thần kiên trung năm xưa chưa bao giờ nhạt phai theo thời gian.

Bác bồi hồi đưa tôi ngược dòng thời gian về một chương lịch sử đen tối nhưng đầy oanh liệt tại Nhà tù Đà Lạt - nơi từng bị địch mượn cái danh mỹ miều là "Trung tâm cải huấn thiếu nhi", nhưng thực chất là một địa ngục trần gian dùng để giam giữ và bẻ gãy ý chí của những chiến sĩ cách mạng tuổi thiếu niên.

Ngày ấy, bác Mai Thanh Minh và các đồng đội mới chỉ là những chàng thiếu niên mười bốn, mười lăm tuổi. Trước những đòn roi bạo tàn, những màn tra tấn bằng điện giật, biệt giam và chế độ lao dịch khắc nghiệt của bầy cai ngục, các chiến sĩ nhỏ tuổi đã chọn một cách đối đầu trực diện, dũng cảm đến mức không tưởng: Mổ bụng tập thể để phản đối chế độ ngục tù độc tài.

Đỉnh điểm là vào khoảng cuối tháng 11 năm 1971, giữa trại giam lạnh lẽo, trước họng súng của lũ cai ngục sừng sỏ, những bàn tay thiếu niên gầy gò vì đói khát và đòn roi nhưng ánh mắt rực lửa căm hờn, đã tự rạch bụng mình. Trên các bức tường biệt giam, những dòng chữ viết bằng máu vang lên đanh thép: "Chết đứng còn hơn sống quỳ!". Tiếng thét đòi quyền sống, đòi trả tự do đã xé toạc bầu không khí ngột ngạt của nhà tù Đà Lạt.

Nghẹn ngào trước sự khốc liệt tận cùng ấy, tôi lấy hết can đảm hỏi bác qua màn hình điện thoại: "Bác ơi, ngày ấy mổ bụng sống như vậy... các bác có sợ không? Lúc ấy mình có thuốc men hay kháng sinh gì để cầm cự không bác?". Bác Minh khẽ lắc đầu, khóe mắt mờ đục rưng rưng. Giọng bác thều thào nhưng dứt khoát: "Không... không làm gì có kháng sinh đâu cháu, vì lúc đó các bác còn bị biệt giam và cách ly nữa. Sợ thì ai mà không sợ, nhưng lòng căm thù giặc lớn hơn sự sợ hãi gấp vạn lần. Khi vết mổ bị nhiễm trùng, vết thương của nhiều người còn lúc nhúc cả ruồi bọ. Tụi bác chỉ biết dùng nước muối, dầu gió, thậm chí là dùng cả nước giải của chính mình để rửa, sát trùng rồi nén đau, chịu đựng đòn tra tấn qua ngày... Nhưng dù có đau đớn đến thế nào, các bác luôn luôn nhìn thẳng vào mắt kẻ thù!".

Lời kể mộc mạc, trần trụi đến gai người của bác khiến tim tôi nhói buốt. Hóa ra, đằng sau bốn chữ "ý chí sắt đá" mà thế hệ sau vẫn thường ca ngợi, là những cơ thể bằng xương bằng thịt phải tự chữa lành vết thương chí mạng bằng thứ "y tế" nguyên thủy và cay đắng đến thế. Sự hy sinh oanh liệt, khí tiết kiên trung xả thân của những người lính tuổi thiếu niên năm ấy đã làm rúng động cả bộ máy ngụy quyền, buộc kẻ thù phải run sợ và nhượng bộ. Họ đã dùng chính xương máu của mình để thắp lên ngọn lửa bất khuất, khẳng định lòng kiên trung tuyệt đối với Tổ quốc.

Khi đất nước hòa bình thống nhất, người thiếu niên gan dạ năm xưa tiếp tục cống hiến cho nước nhà và từng giữ vững ngọn lửa trách nhiệm trên cương vị Phó Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Lâm Đồng. Giờ đây, khi mái đầu đã bạc, những di chứng từ trận đòn tra tấn năm xưa đang ngày đêm tàn phá cơ thể ông. Thế nhưng, giữa bốn bề ga giường trắng xóa và tiếng máy thở cơ học, người ta không thấy sự bi lụy, mà chỉ thấy cốt cách cao đẹp của một người lính kiên trung, một trí tuệ từng cống hiến hết mình cho đất nước.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×