Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Hành trình đi tìm "ngọn lửa" Nước Trong và nụ cười của người anh hùng

Không muốn gói gọn niềm kính ngưỡng qua trang giấy, tôi quyết tâm tìm gặp ông. May mắn thay, một cựu chiến binh thông thuộc địa bàn đã chỉ lối, trao cho tôi số điện thoại của người anh hùng. Khi tôi bấm máy gọi lần đầu xin cuộc hẹn, đầu dây bên kia vang lên giọng nói trầm ấm nhưng đầy bận rộn. Ông cho biết mình đang chuẩn bị đi nói chuyện truyền thống cho học sinh một trường tiểu học theo lịch mời từ trước và niềm nở bảo: "Nếu cháu rảnh thì đến trường đó luôn cùng ông cho vui!". Tiếc thay, lúc ấy tôi kẹt lịch đột xuất nên chưa thể sắp xếp ngay. Nghe tôi bày tỏ sự tiếc nuối, ông cười xòa hiền hậu rồi chủ động hẹn tôi vào một ngày gần nhất.

Kỳ ngộ nơi con ngõ nhỏ phố Đông Thiên

Đến ngày hẹn, tôi rẽ vào con ngõ nhỏ nằm sâu trên phố Đông Thiên (phường Vĩnh Hưng, quận Hoàng Mai cũ, Hà Nội). Vừa chạm ngưỡng cửa, mọi khoảng cách thế hệ dường như tan biến. Hai ông cháu tay bắt mặt mừng, trò chuyện niềm nở tựa người thân thiết lâu ngày gặp lại.

Người anh hùng 79 tuổi bước ra từ bom đạn năm xưa đón tôi bằng nụ cười rạng rỡ, cái bắt tay ấm áp. Ông chậm rãi dẫn tôi lên các tầng trên – nơi được trân trọng biến thành một bảo tàng nghệ thuật thu nhỏ. Bước vào không gian ấy, tôi hoàn toàn bị choáng ngợp. Bốn bề phòng trưng bày tràn ngập tác phẩm điêu khắc, những bức tượng bộ đội, tượng Bác Hồ cùng rất nhiều hình tượng kiên trung do tay ông đục đẽo, gọt giũa trong bóng tối.

Ông dẫn tôi đi qua từng tác phẩm, đôi tay người nghệ sĩ khẽ vuốt ve đường nét thớ gỗ, đá tạc như thể chúng là những đứa con tinh thần. Phía dưới khung kính lưu niệm trang trọng, ông còn lưu giữ cả bức tranh phong cảnh mộc mạc do mình sáng tác. Dù đôi mắt không còn lành lặn, ông vẫn cho ra đời hàng ngàn bức tranh, tượng, tổ chức gần 50 cuộc triển lãm cá nhân và xuất sắc giành 9 giải thưởng mỹ thuật danh giá trong và ngoài nước.

Ngọn lửa trong bóng tối và lá bùa hộ mệnh nơi ngực trái

Nhìn nụ cười rạng rỡ của ông bên những tác phẩm nghệ thuật được nhào nặn bằng cả trái tim, qua từng hành động nâng niu, vuốt ve nhẹ nhàng lên thớ gỗ, lòng tôi thắt lại khi nghĩ về quá khứ khốc liệt. Không kiềm chế được xúc động, tôi khẽ hỏi: – "Ông ơi, con đọc sách báo thấy viết về trận đánh ở căn cứ Nước Trong ngày 28/4/1975, khi mắt ông bị thương rất nặng... Giữa lằn ranh sinh tử, trong vết thương đớn đau ấy, sao ông vẫn có thể dùng chính dòng máu của mình để vẽ chân dung Bác Hồ?"

Nghe tôi hỏi, ông lặng đi một nhịp, nụ cười vẫn đọng trên khuôn mặt hằn vệt thời gian. Ông bồi hồi đưa tôi ngược dòng lịch sử về buổi sáng ngày 28/4/1975 tại cửa ngõ Sài Gòn, khi căn cứ Nước Trong chìm trong bão lửa. Lúc bấy giờ, người họa sĩ chiến trường trẻ tuổi Lê Duy Ứng dũng cảm ôm máy ảnh, ngồi trên chiếc xe tăng cùng đồng đội lao thẳng vào trận chiến để ghi lại thước phim lịch sử. Bất ngờ, một quả đạn pháo địch nổ dữ dội ngay sát bên xe.

Sức ép khủng khiếp hất văng một đồng chí đi cùng xuống đường, hy sinh tại chỗ. Bản thân ông cũng bị trúng mảnh găm thẳng vào đầu, ngực; một bên mắt hỏng hoàn toàn, bên còn lại chấn thương nặng nề trong cơn đau xé ruột. Ông ngã xuống, thế giới xung quanh sụp đổ vào bóng tối.

Nhưng trong khoảnh khắc cận kề cái chết, điều đầu tiên người chiến sĩ ấy nghĩ đến chính là Bác Hồ kính yêu. Sợ mình sẽ hy sinh và không bao giờ còn cơ hội nhìn thấy ngày chiến thắng, ông đã dùng ngón tay làm cọ, chấm vào dòng máu nóng đang tuôn chảy từ đôi mắt, vẽ nên bức chân dung Bác Hồ trên nền cờ Tổ quốc, cờ Đảng với dòng chữ thiêng liêng: "Ánh sáng và niềm tin / Con nguyện dâng Người sự sống".

Sau khi vẽ xong bức tranh bằng máu ấy, ông cẩn thận gấp lại bỏ vào túi áo ngực rồi ngất lịm đi. Giữa trận chiến ác liệt, đồng đội tìm thấy ông nằm bất động, hơi thở dứt đoạn nên ngỡ người họa sĩ đã hy sinh, liền đưa ông nằm cùng các liệt sĩ chuẩn bị an táng.

Thế nhưng, một phép màu đã xảy ra. Khi chuẩn bị khâm liệm, đồng đội bỗng nhận thấy lồng ngực ông khẽ phập phồng. Ông vẫn còn sống! Ngay lập tức, ông được đưa đi cấp cứu khẩn cấp tại bệnh viện dã chiến. Lúc bác sĩ cắt bỏ lớp áo chiến trận đẫm máu để kiểm tra vết thương, họ bỗng sững sờ khi tìm thấy tấm giấy nhỏ giấu kỹ nơi túi áo ngực trái – nơi gần trái tim nhất. Đó chính là bức chân dung Bác Hồ vẽ bằng máu, dù đã khô lại nhưng sắc đỏ thiêng liêng ấy vẫn rực rỡ như một lá bùa hộ mệnh, như ngọn lửa tinh thần mãnh liệt đã níu giữ cuộc đời người chiến sĩ ở lại với nhân gian.

Hành trình giành giật lại ánh sáng của ông sau đó là chuỗi ngày đầy gian truân với hàng chục ca đại phẫu mắt ở cả trong và ngoài nước. Đó là những ngày tháng giằng xé tận cùng về tinh thần. Có những lần mổ xong, mắt vừa hé sáng nhìn thấy đường phố, nhìn thấy bức ký họa đồng đội thì chỉ vài ngày sau, phản ứng cơ thể hoặc giác mạc thoái hóa lại khiến mọi thứ mờ đặc, chìm vào bóng tối.

Cứ thế, lúc hy vọng bừng sáng rồi lại vụt tắt, nhưng chưa một lần người lính ấy đầu hàng số phận. Hiện tại, đôi mắt ông chỉ còn phân biệt được hai màu sáng - tối, nhưng thế giới nghệ thuật trong tâm tưởng ông chưa bao giờ tắt lửa. Trầm ngâm một lát, ông khẽ nghiêng đầu nhìn về khoảng không vô định trước mặt, giọng nói mang niềm kính ngưỡng tuyệt đối:

"Cháu biết không, sinh thời Bác Hồ không thích gọi những người chiến sĩ như ông là thương binh 'mù' đâu. Bác bảo phải gọi là thương binh 'hỏng mắt'. Từ 'mù' nghe như một số phận đã khép lại tăm tối, còn 'hỏng mắt' tức là chỉ có một bộ phận trên cơ thể bị tổn thương thôi, cái đầu và trái tim người lính thì vẫn luôn rực sáng, vẫn làm việc và cống hiến được cho cuộc đời!". Câu nói của Bác ngày ấy đã trở thành kim chỉ nam, bệ đỡ tinh thần vô giá để ông kiên cường sống, cống hiến suốt những năm tháng chìm trong bóng tối.

Người vợ tình nguyện làm đôi mắt suốt cuộc đời

Điều kỳ diệu nhất giúp ông vượt qua giông bão chính là tình yêu thủy chung, son sắt của người vợ – bà Trần Thị Lê. Giọng người anh hùng chùng xuống, đưa tôi về ký ức năm 1973 tại bến vượt Nhan Biều bên dòng sông Thạch Hãn (Quảng Trị) – nơi diễn ra các đợt trao trả tù binh theo Hiệp định Paris. Ngày ấy, chàng họa sĩ chiến trường gặp cô gái Trần Thị Lê, nữ nhân viên dịu dàng của Đoàn đón tiếp T72. Đứng trước vẻ đẹp trong trẻo ấy, tâm hồn nghệ sĩ rung động mãnh liệt, ông vẽ tặng bà bức chân dung khởi nguồn cho tình yêu sắt son qua khói lửa. Bước ngoặt lớn diễn ra sau trận chiến Nước Trong Xuân 1975, ông trở về với tư cách thương binh nặng hạng 1/4, đôi mắt hỏng hoàn toàn, tương lai mờ mịt tại bệnh viện dã chiến.

Hay tin ông gặp nạn, bà Lê vượt mọi rào cản gia đình tìm đến tận giường bệnh. Chứng kiến người thương mang đầy thương tích với đôi mắt băng kín, bà ôm lấy ông khóc nghẹn rồi dũng cảm tỏ tình, chủ động đòi gắn bó cuộc đời khiến người lính trẻ sững sờ.

Lời nói năm xưa của bà tại phòng bệnh như một lời thề ước thiêng liêng còn vọng mãi: "Nếu chúng ta không lấy nhau, sau anh sẽ lấy được vợ và em cũng lấy được chồng. Nhưng người vợ anh cưới anh không biết mặt. Nếu em là vợ anh, con anh sinh ra giống em, anh sẽ tưởng tượng ra gương mặt con. Anh hỏng mắt, nhưng anh đã vẽ em, đã có hình bóng của em trong tâm khảm rồi. Bây giờ, em sẽ là đôi mắt của anh suốt cuộc đời này!"

Sự dấn thân đầy cao thượng ấy đã cứu rỗi tâm hồn người họa sĩ thương binh, xua tan đám mây đen bủa vây tâm trí. Bà tình nguyện làm chỗ dựa, làm ánh sáng cuộc đời, cùng ông đi qua đắng cay ngọt bùi. Tình yêu vĩ đại của bà chính là điểm tựa vững chắc nhất để người họa sĩ tiếp tục cầm đục, cầm cọ, tạc nên tác phẩm bộ đội, những tượng đài bất tử để đời cho nhân gian.

Lúc bấy giờ, đối diện với người anh hùng bằng xương bằng thịt, lòng tôi trào dâng cảm xúc khó tả. Tôi khẽ thưa với ông rằng, để ghi nhớ những mốc son hào hùng của dân tộc, tôi thường đọc sử bằng cách chép lại toàn bộ các sự kiện dưới dạng văn vần cho dễ thuộc, dễ thấm. Nghe vậy, đôi mắt ông sáng lên niềm vui. Tôi liền lấy cuốn sổ tay, chậm rãi đọc cho ông nghe những dòng chữ mình đã viết khi tìm hiểu về cuộc đời ông. Suốt quá trình đọc bản thảo, người anh hùng khẽ gật đầu theo từng nhịp điệu. Khuôn mặt hằn vệt thời gian bừng lên sự phấn khởi. Ông cười rất tươi rồi tấm tắc khen: "Cháu viết thế này dễ nhớ, dễ hiểu, và rất chính xác; lịch sử rất cần chính xác cháu nhé!".

Bản hùng ca đối lập hai bên chiến tuyến

Không chỉ có bức tranh bằng máu huyền thoại, khi nhìn quanh không gian lưu niệm đầy ắp kỷ vật vô giá, tôi lại một lần nữa sững sờ khi bắt gặp bức thư tay của Đại tá Nguyễn Văn Thọ – Lữ đoàn trưởng Lữ đoàn 3 Nhảy dù thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Chứng tích lịch sử viết ngày 25/2/1971 trong Chiến dịch Lam Sơn 719 tại Đồi 31 này do một người đồng đội trân trọng trao lại sau này, gửi gắm ông lưu giữ tại bảo tàng tư gia. Đây chính là văn bản được viết ngay khi vị đại tá này cùng ban tham mưu bị quân ta vây ép, bắt sống và phải xin ra hàng tại trận.

Đứng trước hiện vật này, lòng tôi dâng lên niềm xúc động nghẹn ngào bởi một mối duyên kỳ ngộ của lịch sử. Trong bộ sách lịch sử của tôi trước đó, tôi đã dồn hết tâm huyết để viết về Anh hùng Khuất Duy Tiến – người chỉ huy Trung đoàn 64 năm xưa mưu trí, dũng cảm đánh sập tập đoàn cứ điểm Đồi 31, trực tiếp bắt sống viên đại tá này. Để rồi ngày hôm nay, tại căn nhà của người họa sĩ chiến trường Lê Duy Ứng, tôi lại được chạm tay vào chứng tích hàng binh năm ấy.

Bút tích năm xưa hiện lên rõ nét dưới ánh đèn phòng với tiêu đề mộc mạc: "Thân gửi các chiến hữu trong Q.L.V.N.CH". Từng dòng chữ viết tay thừa nhận sự thật phũ phàng: "Trước nguy cơ này tôi và toàn bộ sĩ quan tham mưu Lữ Đoàn đã xin hàng quân giải phóng...". Đọc những lời thú nhận về sự thất bại dù có "Không quân, pháo binh, cơ giới và bộ binh Hoa Kỳ yểm trợ", tôi càng thấm thía bản lĩnh của quân đội ta – một đối phương mà kẻ địch phải thừa nhận là có "sức mạnh tinh thần, tài nghệ chiến đấu, binh pháp và hỏa lực khủng khiếp". Lời kêu gọi chiến hữu của vị đại tá lữ đoàn trưởng năm xưa chính là một chứng tích đắt giá cho ngày toàn thắng.

Sự đối lập vĩ đại đến nghẹt thở

Đứng trước các mảnh ghép lịch sử trong căn phòng của ông, tôi sững sờ trước một sự tương phản đầy kiêu hãnh. Một bên là bức thư đầu hàng đầy rã rời, bất lực của viên đại tá đối phương sở hữu đầy đủ vũ khí, xe tăng, đại bác tối tân cùng sự yểm trợ của siêu cường, nhưng cuối cùng vẫn phải khuất phục trước sức mạnh chính nghĩa. Và đối lập hoàn toàn với sự gãy đổ từ phía bên kia chiến tuyến là bức huyết họa Bác Hồ cùng những pho tượng bộ đội kiên trung được tạc nên hoàn toàn trong bóng tối. Đó là những pho tượng gỗ, tượng đá mọc lên từ bóng tối của đôi mắt hỏng, nhưng lại tràn đầy ánh sáng của lòng yêu nước và ý chí tự cường.

Từng nét đục thô ráp trên những thớ gỗ, những pho tượng người chiến sĩ giải phóng quân bừng lên như thắp lại ngọn lửa oanh liệt, kiên trung của một thời hoa lửa. Sự tài hoa từ đôi bàn tay người nghệ sĩ hỏng mắt đục đẽo nên những khối hình sống động về tình đồng đội, về thế hệ anh hùng Quân đội nhân dân Việt Nam chính là câu trả lời đanh thép nhất cho sức mạnh tinh thần bất diệt vượt qua mọi ranh giới của bóng tối thể xác.

Khi hai thế hệ chạm nhau

In đậm trong không gian tràn ngập ký ức ấy, tôi bồi hồi tâm sự với ông về hành trình mà mình đang bền bỉ theo đuổi. Tôi kể rằng mình đã tìm tòi, tập hợp được câu chuyện của nhiều anh hùng cùng các trận đánh oanh liệt của họ trên khắp các mặt trận. Lắng nghe tôi nói, ông khẽ mỉm cười ấm áp rồi thâm trầm bảo: "Ông rất thích lớp trẻ hiểu được lịch sử. Thế hệ các ông theo quy luật tự nhiên rồi cũng già hết, không còn lại mấy đâu cháu...".

Tôi xúc động chia sẻ: "Ông ạ, càng đọc lịch sử, cháu càng thấy yêu nước, yêu dân tộc mình hơn. Đọc để hiểu lịch sử không chỉ là để biết về quá khứ, mà đôi khi còn giúp con người ta biết trân trọng cuộc sống hiện tại. Biết nhìn nhận những sai lầm để sửa chữa, và quan trọng nhất là biết tự đứng lên bằng chính đôi bàn chân của mình sau mọi giông bão, giống như thế hệ các ông năm xưa vậy..."

Trước khi tôi xin phép ra về, người anh hùng bỗng mở ngăn kéo tủ, chậm rãi lấy ra một cuốn sổ tay nhỏ đã cũ nhưng được ông giữ gìn rất cẩn thận. Ông đặt cuốn sổ ngay ngắn lên bàn, đưa chiếc bút bi về phía tôi rồi ân cần dặn: "Cháu ký vào cuốn sổ kỷ niệm này cho ông nhé. Để sau này ông mở ra, các em cháu đọc lại cho ông nghe, ông sẽ luôn nhớ về cuộc gặp gỡ của hai ông cháu mình hôm nay!".

Cầm cây bút từ tay ông, tôi ký tên mình bằng tất cả niềm xúc động và lòng kính ngưỡng nghẹn ngào. Rời ngôi nhà nhỏ đầy ắp những pho tượng bộ đội và kỷ vật chiến trường của người nghệ sĩ thương binh, trong tai tôi vẫn văng vẳng tiếng nói trầm ấm cùng nụ cười rạng rỡ của ông. Lửa sử hào hùng không nằm lại ở quá khứ, nó vẫn đang cháy rực trong những căn phòng như thế, và truyền lại vẹn nguyên cho thế hệ mai sau.

Vĩ thanh

Hôm qua, khi những dòng chữ cuối cùng của bản thảo này chuẩn bị hoàn thành, chiếc điện thoại trên bàn của tôi bỗng rung lên. Đầu dây bên kia là anh Hùng Thu – em trai của Anh hùng Mai Thanh Minh, nhân chứng lịch sử trong bài ký sự trước của tôi.

Giọng anh nghẹn ngào: "Anh đã đọc bài viết của em về anh Minh rồi. Anh minh giờ yếu lắm em à... mà xót xa quá, vợ anh ấy giờ lại đang bị thận giai đoạn cuối, đôi mắt cũng đã không còn nhìn thấy ánh sáng nữa rồi. Mấy hôm nay anh thức trắng đêm, không tài nào chợp mắt nổi. Tâm trí cứ hướng về cuộc tìm kiếm các chiến sĩ ở công viên Lê Thị Riêng, mong ngóng từng ngày em ạ. Giờ đây, chỉ mong mỗi một hài cốt trở về là niềm hạnh phúc vô bờ bến rồi. Xúc động lắm em ơi, Chính phủ đứng ra làm được điều này là việc mà ai ai cũng mong đợi từ bấy lâu nay..."

Nghe anh nói, lồng ngực tôi thắt lại. Anh Thu bùi ngùi kể thêm về những người đồng đội năm xưa của bác Minh. Những người lính kiên trung từng nếm trải biết bao trận đòn tra tấn dã man trong ngục tù đế quốc, có những lúc kẻ thù tàn độc dùng cả bóng đèn điện rực nóng dí thẳng vào da thịt... Giờ đây, sau hòa bình lập lại, tất cả họ đều đã già yếu, mang trên mình đầy thương tật và đang phải chống chọi với bệnh tật hiểm nghèo từng ngày.

Trùng hợp thay, ngay trong buổi tối hôm ấy, khi bật màn hình ti vi lên, tôi lại lặng người đi trước buổi phát sóng truyền hình trực tiếp của đài VTV. Những thước phim tư liệu quý giá, những giọt nước mắt nghẹn ngào của các thân nhân và hình ảnh những cán bộ, chiến sĩ đang lật tìm từng thớ đất tại công viên Lê Thị Riêng đã làm lay động triệu triệu trái tim người Việt Nam, trong đó có tôi. Ánh sáng từ trường quay VTV như chiếu rọi vào góc tối của nỗi đau, biến niềm mong mỏi của gia đình anh Hùng Thu thành nỗi thổn thức chung của cả dân tộc. Nhìn những ngọn nến tri ân được thắp lên rực rỡ, tôi thấy sống mũi mình cay xè trước dòng chảy nhân văn ngập tràn tình đồng bào, đồng chí.

Cuộc điện thoại ngắt quãng và những dư âm từ buổi trực tiếp của VTV để lại trong tôi một khoảng lặng lớn. Thêm một lần nữa, tôi nhận ra hành trình "đi tìm lửa sử" của mình đang chạy đua khốc liệt với thời gian. Những nhân chứng bằng xương bằng thịt của một thời hoa lửa đang dần thưa vắng theo quy luật nghiệt ngã của tạo hóa.

Hành trình này đòi hỏi tôi phải đi, đọc, học và viết liên tục nhằm giữ lại vẹn nguyên các ngọn lửa kiên trung trước khi bóng tối thời gian phủ mờ tất cả. Vì hiểu lịch sử chính là để trân trọng hơn cái giá của hòa bình, và biết ơn những cuộc đời đã hiến dâng trọn vẹn cho đất nước hôm nay.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 8/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 28/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

×