Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": "Hành trình kết nối di sản miền Trung" - cung đường sắt đẹp nhất Việt Nam trong tôi

Trong tôi vẫn còn lưu giữ tiếng còi tàu của thời thanh xuân sôi nổi. Có lẽ, đấy cũng là thời nhiều xao xuyến nhất của tôi dù cuộc sống chồng chất thiếu thốn và cực kỳ khó khăn. Đi bộ đội rồi mà vẫn ăn hạt bo bo, sắn độn trong thời đất nước khủng hoảng kinh tế sau chiến tranh chống Mỹ. Tuy vậy, lòng tôi vẫn tràn đầy ấm áp khi biết đường sắt Việt Nam đang được khôi phục xây dựng lại sau hai mươi mốt năm kháng chiến chống Mỹ cứu nước trường kỳ. Và, ngày vui đã đến khi con tàu Thống Nhất lăn bánh trên đường sắt Thống Nhất nối liền Hà Nội - Sài Gòn.

Tiếng còi tàu âm âm vang lên trong tôi như sự gợi nhắc về những chuyến đi tới các miền đất xa ngái mình chưa hề được đặt chân tới. Rồi, thi thoảng tôi được chen chúc trên một chuyến “tàu chợ” chật chội và hầm hập mùi người, mùi hàng hoá trong những lần về phép hoặc đi công tác. Thú vị nhất là trên chuyến tàu lộn xộn, chen chúc ấy mình được đứng hay ngồi gần một em gái nào đó, rủ rỉ làm quen, rủ rỉ trò chuyện trong tiếng tàu chạy xình xịch và khi con tàu rung lắc lại có dịp chạm khẽ vào nhau. Cái mùi thanh nữ “bật” ra rõ hơn, đậm hơn rất dễ dàng “gây nghiện”.

Có gì đó hơi lan man rồi, nhưng cũng xin phép mọi người cho tôi được “câu giờ” thêm tí nữa khi vào câu chuyện chính về ngành “thiết lộ” Việt Nam. Đầu năm 1997, tôi được Bộ Quốc phòng quyết định về nhận công tác ở Tạp chí Văn nghệ Quân đội. Vợ con tôi lúc ấy ở Quảng Trị, cách Thủ đô khoảng chừng 600 cây số. Nhớ nhà, mặc nhiên là thế rồi, cứ hai tháng một lần tôi lại xin phép Tổng Biên tập tranh thủ về thăm gia đình. Vẫn còn lưu giữ kỹ càng trong tâm trí tôi hình ảnh người vợ tiễn chồng khi lên tàu ra Bắc. Mùa hè, nắng gắt, mùa đông mưa dầm, vợ tôi đứng im lặng trên sân ga Đông Hà, đôi mắt bồ câu đăm đăm dõi theo con tàu đang từ từ chuyển bánh. Nhìn vợ qua ô cửa sổ con tàu, như cái dấu chấm than lặng im trên sân ga xép lòng tôi nao nao quá. Cảm giác ấy vẫn con nguyên vẹn cho đến hôm nay.

Vâng, nó lại hiện rõ trong buổi sáng tháng 5 năm 2026 này. Chưa đến 7 giờ mà bầu trời Quảng Trị đã chói chang nắng và gió Lào cũng kịp hừng hực ào về mang theo cái nóng rong róc rất đặc trưng của vùng đất hẹp nhất nước. Tôi từng viết về quê hương: "Thóc gầy trông mãi cũng quen/ Gió Lào thổi lắm thành tem bảo hành…". Còn ba mươi phút nữa, tàu SE 19 mới đến ga Đông Hà. Tôi nóng lòng được bước lên tàu để bắt đầu một chuyến đi thực tế sáng tác do Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam mời.

Trên chuyến tàu đó có mười lăm nhà văn và nghệ sĩ nhiếp ảnh do nhà thơ, nhà báo Lữ Thị Mai (công tác ở báo Nhân Dân) phụ trách đang vào miền Trung. Đọc danh sách thì biết đoàn văn nghệ sĩ được lãnh đạo Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam mời đi thực tế lần này ngoài nhà thơ, nhà báo Lữ Thị Mai như đã kể có những người khá quen thuộc với tôi như các nhà văn, nhà thơ: Thái Chí Thanh, Vũ Ngọc Thư, Nguyễn Quang Hưng, Nguyễn Văn Học, Nguyễn Xuân Thuỷ, Đậu Hoài Thanh, Lê Thuý Bắc, Phùng Hương Ly, Nguyễn Thuỵ Anh… và có hai nghệ sĩ nhiếp ảnh nữa là Trần Thành và Quang Tuấn. Không sai lệch với giờ in trên vé, SE 19 đến ga Đông Hà rất đúng hẹn để tôi có những phút gặp gỡ vui vẻ với bạn viết trên tàu trong chuyến đi có nhiều kỷ niệm mà điểm nhấn không gì khác là được trải nghiệm trên đoàn tàu du lịch mang tên Hành trình di sản nối hai thành phố nổi tiếng của Việt Nam là Huế với Đà Nẵng.

Huế - thành phố di sản văn hoá thế giới từ lâu đã nổi tiếng với du khách trong và ngoài nước. Quần thể di tích cố đô Huế (18 hạng mục) luôn là nơi thu hút nhất người đến thăm thành phố có sông Hương, núi Ngự này. Bởi đó là di sản văn hoá thế giới được UNESCO công nhận, lưu giữ các giá trị kiến trúc và lịch sử của triều đại nhà Nguyễn (1802 - 1945). Ở đôi bờ sông Hương về mùa khô vốn êm đềm như một dải lụa mềm mại, quần thể di tích Cố đô Huế vô cùng nổi bật bởi sự kết hợp đan kết hài hoà giữa cảnh vật thiên nhiên và kiến trúc cung đình độc đáo. Có thể kể đến các cụm di tích tiêu biểu như Kinh thành: Trung tâm hành chính, quân sự với hệ thống phòng thủ vững chắc có 10 cửa thành; Hoàng thành và Tử Cấm thành: Nơi thiết triều, sinh hoạt của Hoàng gia và cũng là nơi thờ tự các vua nhà Nguyễn; lăng tẩm: Nơi an nghỉ của các vị vua nhà Nguyễn mang đậm dấu ấn cá nhân và triết lý Đông phương; ngoài ra còn có các di tích ngoại vi như Đàn Nam Giao, Văn Miếu, Võ Miếu, Hổ Quyền, Điện Hòn Chén, Cung An Định… Thành phố còn sở hữu một Di sản văn hoá phi vật thể được thế giới công nhận là Nhã nhạc cung đình Huế.

Đà Nẵng - thành phố được ca tụng là “nơi đáng sống” ở Việt Nam, có người không ngần ngại gọi đó là “Thiên đường du lịch” bởi hội tụ đầu biển, núi, sông và có nhiều món ăn uống đặc sắc. Nhắc đến thành phố này, du khách nhớ ngay tới các điểm nhấn như Bà Nà Hills, biển Mỹ Khê, bán đảo Sơn Trà hay cầu Rồng nổi tiếng. Từ khi Đà Nẵng sáp nhập thêm Quảng Nam thì sức hút du lịch càng tăng thêm đáng kể nhờ hai di sản thế giới là Phố cổ Hội An và Thánh địa Mỹ Sơn.

Hội An từng là một thương cảng sầm uất, gồm những di sản kiến trúc có từ hàng trăm năm trước được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá thế giới từ năm 1999, nay được gắn nhiều biệt danh đáng tự hào như: Đô thị cổ Faifo; Venice thu nhỏ của châu Á; Thành phố đèn lồng; Thành phố Di sản văn hoá sống; Thành phố mộng mơ bên sông Hoài… Thánh địa Mỹ Sơn bao gồm nhiều đền đài Chămpa quần tụ trong một thung lũng có đường kính khoảng 2 cây số cách thành phố Đà Nẵng khoảng 40km. Đây từng là nơi tổ chức cúng tế của vương triều Chămpa. Thánh địa Mỹ Sơn được coi là một trong những trung tâm đền đài chính của Ấn Độ giáo ở khu vực Đông Nam Á và là di sản duy nhất của thể loại này tại Việt Nam.

Những gì tôi vừa viết chắc không xa lạ gì với nhiều người. Hai thành phố này của miền Trung đã và đang có sức hấp dẫn lớn với du khách nhiều nơi. Người ta có thể đến với Huế và Đà Nẵng bằng đường không, đường thuỷ, đường bộ, đường sắt, nhưng để tạo ra một gói sản phẩm như đoàn tàu mang tên Hành trình di sản nối Huế với Đà Nẵng xứng đáng được gọi là độc đáo. Đoàn tàu du lịch này như là một chiếc gạch nối lộng lẫy liên kết hai thành phố nổi tiếng của miền Trung.

Trong cuộc toạ đàm Viết về những ký ức, kỷ niệm sâu sắc của ngành Đường sắt Việt Nam tại Huế, anh Trần Anh Tuấn - Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Đường sắt Việt Nam tâm sự rằng: “Chúng tôi và cả chúng ta nữa không thể không thừa nhận một thực tế rằng Đường sắt Việt Nam đang chưa xứng tầm với đất nước mình. Đương nhiên, với các nước tiên tiến thì đường sắt nước ta đang còn bộc lộ nhiều lạc hậu. Chúng ta vẫn còn chạy trên những con đường sắt cũ kỹ nhất và đôi khi vẫn còn phải dùng những con tàu đáng lẽ ra phải đưa vào bảo tàng rồi. Có những đầu máy tuổi đã tám, chín chục năm. Tuy nhiên, không thể cứ vin vào điều ấy để tự buông xuôi và không chịu dám nghĩ, dám làm nhằm tạo ra những giá trị mới đáp ứng nhu cầu xã hội. Du lịch đang lên ngôi, chả lẽ đường sắt đứng yên. Bắt đầu từ ý tưởng mới mẻ và sự quyết tâm của lãnh đạo công nhân ngành, một chặng đường sắt đẹp nhất Việt Nam nối hai thành phố di sản thế giới là Huế và Đà Nẵng ra đời".

Hành trình di chuyển bằng đường sắt từ Huế vào Đà Nẵng trong thời gian 3 tiếng đồng hồ trên một đoàn tàu có 12 toa bên ngoài nổi bật với gam màu tím và màu ghi sáng là một cuộc du lịch lý thú khi qua đèo Hải Vân trùng điệp và ngắm vịnh Lăng Cô xôn xao, nên thơ, lãng mạn. Qua ô cửa sổ, du khách thả hồn vào những dải mây bay trên đỉnh đèo hùng vĩ hay miên man ngắm biển xanh nhấp nhô sóng biếc xa xa. Đoàn chúng tôi, từ các nhà văn cao tuổi từng là lính thời đánh Mỹ như các anh Thái Chí Thanh, Vũ Ngọc Thư... đến thế hệ trẻ hơn như Nguyễn Quang Hưng, Nguyễn Xuân Thuỷ, Nguyễn Văn Học, Đậu Hoài Thanh, Lê Thị Bắc, Lữ Thị Mai và cả cô em út Phùng Hương Ly đến từ Bắc Kạn cùng các nghệ sĩ nhiếp ảnh Quang Tuấn, Trần Thành ai cũng xuýt xoa hài lòng. Hai bên đường lại có một loài hoa gì nở trắng như những bông tuyết ở xứ lạnh. Màu xanh của lá, màu trắng của hoa đồng hành cùng con tàu đẹp nối liền hai thành phố di sản thật ấn tượng. Cảm xúc về giang sơn tươi đẹp, về đất nước rộng dài cứ thế dâng lên man mác, rạo rực. Cuộc di chuyển trên thiết lộ không còn đơn điệu tẻ nhạt nữa mà thay vào đó là những rung động mới mẻ.

Sẽ rất thiếu sót nếu tôi không nhắc tới toa cộng đồng trên đoàn tàu Hành trình di sản. Những làn điệu dân ca miền Trung quen thuộc, những ca khúc hay về Huế, về Đà Nẵng, về dải đất này được các nghệ sĩ biểu diễn cho du khách nghe. Chúng tôi nghe ngọt ngào điệu lý Mười thương khi con tàu sắp sửa vào ga Lang Cô qua giọng ca của một nghệ sĩ trẻ đẹp dịu dàng trong chiếc áo dài màu tím sông Hương: Một thương tóc xoã ngang vai/ Hai thương, hai thương đi đứng (ố tang ố tang tình tang, tình tang tình; ố tang tình tang)/ Vẻ người thật là đoan trang (ố tang ố tang tình tang, tình tang tình; ố tang tình tang)/ Ba thương ăn nói có duyên/ Bốn thương, bốn thương mơ mộng (ố tang ố tang tình tang, tình tang tình; ố tang tình tang…). Đến giờ thì du khách không thể ngồi yên được nữa rồi với nhịp điệu "ố tang tình tang", may mà còn có những khoảng trống trong toa cho các bà, các cô xúng xính váy áo phụ hoạ theo bằng mấy điệu dân vũ đã thuần thục mang từ nhà đi. Chỉ có thể nói là vui, là hay, là hồn nhiên. Các bạn phương Tây có mặt trong toa cũng vỗ tay tán thưởng “Việt Nam, Việt Nam, OK!”.

Cảnh thiên nhiên trữ tình, con tàu tươi đẹp và niềm vui con người như đã quyện hoà vào nhau, cộng hưởng vào nhau trong một hành trình trải nghiệm ấn tượng và thật nhẹ nhàng trên cung đường sắt đẹp nhất Việt Nam trong tôi. Dường như, ai cũng được trẻ lại bởi cái vui yên bình, nhẹ nhõm. Ngắm những bông sen cắm bình toả hương và nhấp chén trà móc câu ủ sen, sen được trao từ cô gái có khuôn mặt hiền lành và giọng nói nhỏ nhẻ “rất Huế”, tôi có cảm giác thanh thản lạ lùng. Không gian đậm đà tính Việt, từ cách bài trí nội thất đến chọn lựa âm sắc hương vị cho mỗi bình hoa, món ăn. Chuyến đi trở thành cuộc trải nghiệm du lịch nhẹ nhàng và thú vị khi con tàu đẹp như một “cung điện di động” đưa ta qua đèo Hải Vân (có tên khác là đèo Ải Vân hoặc đèo Mây) vốn được mệnh danh Thiên hạ đệ nhất hùng quan, một bên là núi cao một bên là biển rộng. Ta cảm nhận được cái hùng vĩ của Tổ quốc mình khi chiêm ngắm thiên nhiên và các di sản văn hoá lịch sử mang tầm vóc nhân loại ở hai thành phố lớn của miền Trung.

Bỗng dưng nhớ tới một "người Đường sắt" rất mê thơ. Bạn tôi, nhà thơ Đặng Hiếu Dân, hiện nay công tác tại Phân hiệu Đường sắt Đà Nẵng. Công việc quản lý, dạy học bề bộn cũng không làm cho "người Đường sắt" ấy quên thơ. Đặng Hiếu Dân đã có hai tập thơ, và nhờ đọc thơ của bạn mà tôi cũng hình dung ra được phần nào cung đường sắt đẹp nhất Việt Nam này. Đấy là một cung thiết lộ đầy hoa. Mai, phượng, bằng lăng nở trong thơ anh cùng với trập trùng đèo núi, mênh mang biển cả, bãng lãng mây trời. Đây nhé, thơ Dân: Hải Vân mây núi cheo leo/ Cung đường tàu lượn qua đèo như thơ/ Tiếng còi reo thức sương mờ/ Cành mai đơm nụ hé chờ ban mai… và: Cung đèo nở cội bằng lăng/ Vừa khi mùa phượng tháng Năm gọi hè/ Khung trời ắp tiếng đàn ve/ Tuổi hồng xưa vụt hiện về như mơ…

Thi ca là tiếng nói của trái tim, khi tình yêu tràn dâng thơ cất tiếng. Trong các cuộc gặp gỡ toạ đàm với đại diện cán bộ, công nhân Đường sắt ở Huế và Đà Nẵng, các nhà văn, nghệ sĩ nhiếp ảnh đã được nghe những câu chuyện cảm động về công việc của họ: Thầm lặng và hy sinh. Gian khổ và chịu đựng. Bền bỉ và sáng tạo. Anh hùng và lãng mạn. Nói như anh Nguyễn Hảo - một công nhân đường sắt vào nghề từ năm 1980 thì đấy là sự hy sinh vì sự sống của con đường, con tàu. Tôi không thể kể ra hết được những câu chuyện của các "chiến sĩ Đường sắt", xin được gọi như thế dẫu các anh chị không thuộc lực lượng vũ trang nhân dân. Đấy là những chiến sĩ tuần đường, chiến sĩ lái tàu, chiến sĩ gác chắn, chiến sĩ sửa chữa…

Chị Đào Thị Thắng từng bám trụ ở cung đường đèo Khe Nét (miền tây Quảng Bình) có độ dốc 17%. Đây là cung đường heo hút còn sót lại nhiều bom đạn máy bay Mỹ ném xuống trong chiến tranh phá hoại miền Bắc. Khi tăng gia có công nhân còn bị thương vong vì cuốc phải bom bi nổ chậm. Công việc bề bộn, cực nhọc có khi mệt quá phải dựa vào ta luy để nghỉ. Thời đó, anh em đề nghị xin cấp trên khi tàu qua đây cho dừng một phút để “đón” công nhân đi chợ, đi chữa bệnh. Cực thế nhưng vẫn làm thơ tặng con đường, tặng đoàn tàu, tặng đồng đội, người yêu, bạn bè. Xin thêm một câu chuyện nữa về "người Đường sắt". Chuyện cô Nguyễn Thị Nhàn - công nhân gác chắn. Ấy là một đêm tháng Mười, khi đang làm nhiệm vụ gác chắn, người mẹ trẻ mang thai bảy tháng phát hiện ra một cháu bé năm tuổi bất ngờ xuất hiện định bước qua đường sắt khi đoàn tàu đang đến rất gần. Chỉ còn mấy giây nữa thôi, không kịp suy nghĩ gì thêm, Nhàn quên mình đang mang thai vội lao đến ôm cháu bé đưa ra ngoài. Nghe chuyện, nhà thơ Lữ Thị Mai cảm động nói rằng: “Chị Nhàn đã lần nữa sinh ra cháu bé đó mọi người ạ”.

Nhiều người nhắc đến tình yêu của cán bộ, công nhân đường sắt đối với con đường và đoàn tàu của họ. Ở Việt Nam không ít gia đình có nhiều thế hệ nối tiếp nhau làm việc trong ngành đường sắt. Họ bảo với chúng tôi rằng, không yêu nghề thì khó trụ bám được lâu dài trong ngành Đường sắt. Kể cả những khi gian khó và có lúc tưởng chừng bế tắc, họ vẫn không bỏ nghề. Có rất nhiều cách để lý giải điều thiêng liêng giản dị đó mà tôi nghĩ hạt nhân của nó vẫn là biết chọn nghề như chọn cái đẹp để dâng hiến cho cuộc sống. Như cung đường đẹp nhất Việt Nam này không chỉ mang trong đó vẻ đẹp của thiên nhiên mà chủ yếu đã thể hiện rất rõ nét đẹp của "người Đường sắt Việt Nam".

×