Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Khúc tráng ca Lam Hạ - nơi tuổi thanh xuân thành tượng đài bất tử

Sau mấy ngày cùng ở với Lam Hạ, tôi mới chợt nhận ra điều gì khiến mình thao thức, khiến mình khâm phục, biết ơn. Tôi đã hiểu, Lam Hạ chính là những cô gái của một thời tóc xanh, máu lửa, của tình yêu Tổ quốc thiết tha, nồng nàn với những chiến công được kể bằng máu, là cuộc đời tươi trẻ giờ đây đã rải lên bờ sông Châu Giang hiền hòa, lấp lánh và phẳng lặng.

Cuộc chiến đấu trên trận địa “thép”

Tôi đặt chân đến Lam Hạ, quê hương của mười cô gái trong Đại đội Dân quân phòng không, trong một ngày mưa tầm tã. Mười cô gái, mười tuổi xuân, mười nụ cười, mười gương mặt, mười tương lai, tất cả đã ngã xuống cho quê hương xanh mãi bóng cờ đào. Vừa đến đầu làng, tôi lặng đi xúc động khi nghe lời kể chầm chậm của từng người dân trong cuộc chiến chống phá hoại ác liệt của địch. Lam Hạ là túi bom, túi đạn, quê hương Lam Hạ đỏ đèn đỏ lửa chống giặc kiên cường. Không làng nào là không có chiến lũy. Cả làng ra trận, cả xóm đứng lên chống giặc. Mỗi xã là một chiến trận. Còn kẻ thù thì không ngớt trút xuống thị xã Phủ Lý những trảng bom dài hòng cắt đứt tuyến giao thông mạch máu nối liền Bắc - Nam. Cả làng, cả xã, những cô gái, chàng trai, nhất là những nữ dân quân tự vệ, tóc quấn ngang vai, quần xắn xà cạp, tuổi chỉ mười chín đôi mươi mà gan góc lạ thường, không sợ hiểm nguy, không tiếc tuổi xuân, đêm ngày trực chờ chiến đấu không rời trận địa...

Trong suốt 7 năm, từ năm 1965 đến năm 1972, trên 121 trận chiến đấu đã có 4 máy bay địch bị bắn hạ, 2 giặc lái bị bắt sống, hai cây cầu trên quốc lộ 1A, hai con phà trên sông châu Giang vẫn đứng vững trong bão đạn. Những đoàn xe chở lương thực, khí tài, thực phẩm, thuốc men vẫn ngày đêm nối đuôi nhau nhằm thẳng miền Nam mà tiến. Kẻ thù cay cú, chúng tìm đủ mọi cách tiêu diệt sự sống ở Lam Hạ. Và đây, trong một hồi ức sớm sủa nhất còn sót lại, một quả bom nghiệt ngã ném xuống cánh đồng thôn Hòa Lạc cắt đứt đôi chân chị Tô - người con gái dũng cảm nhất, khi trên tay chị còn đang cầm bó lúa, khi ngực chị vẫn còn căng bầu sữa non. Quân thù man rợ đã cướp đi mạng sống của chị để lại đứa con mới chỉ 5 tháng tuổi côi cút bơ vơ. Hôm ấy, đón nhận tin dữ, dân làng bế cháu bé đi sơ tán, nó khát sữa, cứ khóc thét lên giữa trưa hè. Và đây nữa hai anh em đứa mới lên 3, đứa mới lên 6 cũng ở thôn Hòa Lạc, bố mẹ vắng nhà, ngây thơ lấy thúng che bom. Cả hai cháu đều chết, thân hình cháy đen như que củi...

Và còn nhớ ngày bi hùng 1/10/1966, 7/10/1966 và 7/7/1967 hôm ấy. Những trận không kích với loạt bom xé ngang đất trời Lam Hạ. Ba trận, dân quân Lam Hạ phối hợp với bộ đội phòng không đánh trả máy bay địch quyết liệt nhất. Và đó cũng chính là ba ngày quân dân Lam Hạ hy sinh nhiều nhất, tới 27 cán bộ, chiến sĩ, trong đó có mười cô gái nụ cười còn tươi như hoa. Thịt da, máu đào của các chị chảy xuống thấm đỏ cả cánh đồng Lam Hạ. Những chị, những em đã mãi mãi nằm lại ở tuổi mười tám, đôi mươi. Cái ngày bi hùng ấy cách đây đã nửa thế kỷ mà người dân Lam Hạ vẫn còn nhớ như in. Mỗi câu chuyện, mỗi thời khắc trôi đi như những thước phim sống động đầy tự hào của người con Lam Hạ.

Bên dòng sông cổ tích

Theo câu chuyện kể hào hùng ấy, chúng tôi tìm Lam Hạ về để gặp thân nhân của những người hy sinh, những cán bộ địa phương thân mật nhất đây như anh Trịnh Xuân Lành, Đặng Tiến Lục đã mặt từ rất sớm. Trong ánh chiều hiu hắt, một cụ già bước đi chậm rãi, đôi tay run run mang theo bức chân dung ký họa của một cô gái còn rất trẻ. Đó là liệt sĩ Nguyễn Thị Thuận. Gương mặt chị còn trẻ lắm, chưa tròn 17 xuân. Vậy mà kẻ thù hung ác đã lỡ cắt đứt hai chân chị trong lúc vác đạn phục vụ chiến đấu. Chị Thuận là con thứ hai trong gia đình có sáu anh em, bố là chủ nhiệm hợp tác xã mua bán, thường xuyên mang lương thực, thực phẩm, tiếp tế cho bộ đội, dân quân chiến đấu tại các trận địa. Vết thương quá nặng, mà lúc đưa vào bệnh viện chị vẫn bình thản như không có chuyện gì, động viên mọi người không phải lo cho mình. Lúc chuẩn bị lên bàn mổ, chị còn giục người em gái Nguyễn Thị Hành mau quay về để kịp cho bèo hoa dâu ăn kẻo muộn, rồi chị mỉm cười nắm tay người bố thân yêu an ủi: “Đừng lo bố ơi, nếu cụt chân thì mai này con cũng làm cô bán hàng ở hợp tác xã mua bán được mà”. Ông Pháo gạt nước mắt, nghẹn ngào: “Bố sẽ xin cho con bán hàng”. Thấy bố nói vậy, gương mặt Thuận bừng lên, lòng hạnh phúc, hai hàng mi khép hờ cứ chớp chớp. Nhưng chỉ sau đó vài giây, chị đã trút hơi thở cuối cùng trong vòng tay của những người thân thương...

Tiếp dòng tâm sự, ông Nguyễn Văn Phước, người em trai của chị Thuận giọng bùi ngùi: "Chị gái tôi là người lanh lợi, nhanh nhẹn lắm. Mọi việc trong gia đình, việc lớn việc nhỏ chị đều tháo vát, đảm đang. Chị vừa tham gia luyện tập dân quân vừa quán xuyến đồng ruộng, mùa màng, chị lăn như bống cùng đồng đội san lấp hố bom, sửa chữa cầu đường, củng cố hầm hào công sự, tải đạn, cứu thương. Trước ngày hy sinh chỉ còn hai tháng nữa là tròn mười tám tuổi, chị sẽ được kết nạp Đảng. Vậy mà ngay cả bức ảnh chụp chung với bạn bè trang lứa, chị cũng chưa kịp xem và mãi mãi không còn được xem nữa...".

Một ông già mang theo chân dung hai chị em ruột, cũng là hai liệt sĩ, hy sinh cách nhau vài phút, sáng ngày 1/10/1966 tại trận địa pháo Đình Tráng. Chị Nguyễn Thị Thu sinh năm 1948, còn em là Nguyễn Thị Thi sinh năm 1950. Trên trận địa của hai chị Thu và Thi hy sinh ngày ấy còn có anh trai Nguyễn Văn Thái, ông là một xạ thủ cừ khôi số 1 súng máy phòng không. Hôm ấy ngày 1/10/1966, khi tiếng còi báo động lan truyền trong không gian cũng là lúc Thi và chị Thu băng mình từ nhà ra ngõ rồi xuống thuyền bơi sang trận địa. Bà Phạm Thị Quỳ, mẹ đẻ chạy theo dặn với hai con: “Các con cẩn thận, chiến đấu xong nhớ về ngay cho cha mẹ khỏi trông”. Nhưng bà đâu ngờ câu nói: “Nếu chúng con có hy sinh, đừng buồn mẹ nhé” của hai cô con gái là câu nói cuối cùng đằng đằng với bà suốt 46 năm qua. Trái bom khắc nghiệt đó đã cướp đi 9 cán bộ, chiến sĩ, trong đó có 5 nữ dẫn quân, và chị Thi bị thương nặng. Mảnh bom phạt ngang bụng và làm gần đứt chân trái của chị. Thế mà chị vẫn nén đau thương để chiến đấu trả thù cho chị gái mình và đồng đội. Thấy em bị thương, Thái lao vào cõng em rời khỏi trận địa, Thi vẫn gắng sức xua xua tay, nói: “Anh là xạ thủ chính, thôi anh cứ để em nằm đây mà trở về vị trí chiến đấu để trả thù cho đồng đội và em...”. Và có ngờ đâu đó là câu nói cuối cùng của người em gái chưa tròn 16 tuổi. Thi tắt thở vì vết thương quá nặng. Thi “đi” trước chị Thu một ngày.

Từ xa, lại có một cụ già ngoài 81 tuổi ôm chiếc áo kỷ niệm lúc chồng hy sinh. Tên bà là Chu Thị Phóng... Bây giờ, ký ức về ngày ấy bà chỉ nhớ được ít lắm, mơ hồ lắm, nhưng cũng đủ làm bà nhói đau trong mỗi đêm dài. Chồng bà là ông Đặng Bản Nhãn, Bí thư Đảng ủy, kiêm Chính trị viên xã đội. Ông có một vị trí trong xã như một Chính ủy trung đoàn. Những năm ấy xã có 3 trận địa phòng không của bộ đội đặt ở 3 thôn: Đình Tràng, Đường Ấm và Hòa Lạc để bảo vệ cầu Phủ Lý, như một yết hầu trên con đường huyết mạch vào Nam. Suốt ngày đêm ông phải lo túc trực động viên, tổ chức, huy động lực lượng từ dân quân, học sinh, thiếu niên cho đến những cụ phụ lão để cùng với bộ đội vác đạn, thông nòng súng, vận tải thương bệnh binh, và hơn thế nữa là huấn luyện kỹ thuật bắn súng cho lực lượng dân quân cơ động, sẵn sàng vào vị trí chiến đấu thay thế bộ đội. Có thể nói, hầu hết số dân quân hy sinh 3 trận kể trên đầu thuộc lực lượng dân quân cơ động, có trình độ bắn pháo không kém gì bộ đội phòng không. Từ tờ mờ sáng ngày 1/10/1966, khi ông còn đang ăn lót dạ mấy củ khoai luộc dở, thì từ hướng Nam một tiếng xé gió ầm ầm kéo đến. Tiếp theo đó là tiếng máy bay gầm rú, tiếng bom rơi, tiếng súng nổ liên hồi. Xã ông chìm trong đạn khói. Ông chỉ còn kịp với lấy chiếc còi, khoác trên vai khẩu súng trường rồi cùng Nguyễn Đức Trọng, người Chính trị viên phó Huyện đội Duy Tiên băng mình vào trận địa... 3 khẩu pháo ở trận địa số 1 đỏ nòng vì bắn quá nhiều. Ông lập tức lệnh cho lực lượng thiếu niên, học sinh cấp 3 dùng giẻ thông nòng súng. Địch điên cuồng đánh thẳng vào trận địa thôn Đình Tràng, bộ đội ta hy sinh quá nhiều. Ông lệnh cho dân cơ động thay thế ngay vị trí pháo thủ số 3, số 4, số 5. Dân quân cơ động cũng đồng loạt hy sinh. 6 trong số gần mấy chục nữ dân quân gục ngã ngay trên trận địa. Ông ở vị trí tiền tiêu, ông như ngọn cờ đầu, ông là linh hồn chiến đấu của cả xã. Nhưng đến trận đánh cuối cùng trong ngày, thì cả ông và anh Trọng đều anh dũng hy sinh ngay trên trận địa. Lúc ấy, vợ ông đang mang thai đứa con thứ hai.

Bà Phóng rút chiếc khăn mùi xoa trên ngực áo vội lau nước mắt, nghẹn ngào nói với mọi người: “Người ta sống ở đời thế nào cũng được, nhưng lúc chết dù sao cũng mong được no đủ. Nhưng ông nhà tôi ngay cả lúc lìa xa cõi đời cũng chả có hạt cơm nào trong bụng”. Nghe những lời bà Phóng kể, tội chợt nhớ chuyện của bà Trương Thị Nhã ở thôn Đình Tràng. Bà Nhã năm nay đã ngoài 80 tuổi, chồng bà là ông Đỗ Văn Dục hy sinh tại trận địa hôm 9/10/1966. Chỉ cách đó một ngày, làng chia quà rằm Trung thu. Bà chỉ vội gói cho ông nắm xôi, quả chuối. Nhưng thấy con không có gì ăn, ông giấu bà nhét xôi vào trong túi áo ngực con. 3 giờ sáng hôm sau ông đã mãi mãi nằm lại chiến trường.

Hồi ấy bà chỉ mới độ đôi mươi, mang thai đứa con thứ hai vừa tròn ba tháng hạ, đang bồng bế con trên tay thì nghe tin ông bị thương nặng. Bà vạch vú vắt vội mấy chén sữa gửi con sang hàng xóm, vào viện thăm chồng. Lúc ấy, để tránh đột ngột, bác sĩ đã không dám cho bà nhìn vết thương của ông, cũng không cho bà nán lại viện. Thương ông, chưa đêm nào bà thấy dài như thế. Sáng sớm, bà mang tấm áo thấm đẫm máu của chồng ra bến sông đầu xóm giặt thì người ta đến báo tin ông đã tắt thở đêm qua. Mấy năm nay, hai đứa con khôn lớn chúng kéo nhau đi khai khẩn đất hoang ở tít tận Lâm Đồng, Sông Bé, bà ở vậy, lại càng nhớ thương da diết ông hơn.

Niềm khắc khoải khôn nguôi

Trời chiều về, ánh nắng chan hòa trên ngôi thờ liệt sĩ đặc biệt, đổ bóng xuống mặt con hồ điều hòa loang loáng, từng đoàn người lặng lẽ đến thắp hương trên Đài tưởng niệm liệt sĩ uy nghi, trầm mặc. Nghĩa trang này được xây dựng bề thế từ năm 1961, nó được đặt ngay tại thẻo đất đặt khẩu đội 4 của trận địa pháo thôn Đình Tràng năm xưa. Và giữa trưa hè tĩnh lặng, chúng tôi may mắn được gặp lại rất nhiều nhân chứng - họ nguyên là những dân quân tự vệ trong đại đội cơ động trực tiếp đánh trận 1/10/1966: Đây bà Ngô Thị Hồ, Chính trị viên đại đội; đây bà Nguyễn Thị Tình, Trung đội trưởng nữ, và đây nữa là các pháo thủ: Đỗ Văn Kính, Nguyễn Quang Huy và Trịnh Văn Cường. Chiến tranh đã lùi xa, 5 chiến sĩ, 5 số phận, họ đã lần lượt đi qua cuộc chiến tranh với biết bao kỷ niệm vui và buồn. Hôm ấy, càng nghe họ kể về quãng đời cầm súng chiến đấu lại càng yêu hơn nét đẹp thuần hậu của con người Lam Hạ. Và có một điều gì đó ẩn chứa ở mảnh đất này, khiến mỗi người đi qua cuộc chiến tranh kỳ lạ đến vậy.

Nhìn sâu vào đôi mắt nặng bầu tâm sự, kiên nghị, nhìn vào đôi bàn chân gầy guộc, chai sạn của mỗi người, chúng tôi thấy như ở đâu đây, còn vương trên cành cây, ngòn cỏ thấm vào lòng đất tuổi xuân của những người con gái, con trai Lam Hạ. Xin gọi mãi tên các anh, các chị. Gọi mãi mảnh đất thiêng liêng! Chị mãi mãi vẫn là chính trị viên đại đội dân quân kiên cường của Lam Hạ quật khởi. Các chị đang tiếp nối truyền thống anh hùng mà dân tộc ta đang viết. Mười cô gái, một niềm tin: Chung, Lan, Phương, Oánh, Thu, Thi, Thuận, Thẹp, Tâm, Tuyết. Thế hệ trẻ chúng em nghĩ như thế, có phải thế không, các chị ơi?

Chúng tôi đi ra dòng sông Châu Giang, con sông hiền hòa đã chứng kiến biến bao biến cố của người và đất Lam Hạ, nó đã yên ả đôi bờ tĩnh lặng. Anh Đặng Tiến Lục, một cán bộ xã, một người con quê hương nói với chúng tôi: “Chiến tranh đã khiến Lam Hạ đau thương, nhưng chiến tranh cũng sẽ khiến người Lam Hạ trưởng thành trong công cuộc xây dựng hòa bình”. Trong dòng người lặng lẽ đến thắp hương tưởng niệm mười cô gái Lam Hạ, không ai nói với ai điều gì trong giây phút thiêng liêng ấy, nhưng tôi nghĩ tất cả những người đến đây đều đã từng nghe qua câu chuyện huyền thoại đó, câu chuyện của mười cô gái Lam Hạ như những đóa hoa bất tử trong long mỗi người dân Lam Hạ và cả triệu trái tim Việt Nam.

Em ơi em

Hãy nhìn rất xa

Vào bốn ngàn năm Đất nước

Năm tháng nào cũng người người lớp lớp

Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta

Cần cù làm lụng

Khi có giặc người con trai ra trận

Người con gái trở về nuôi cái cùng con

Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh

Nhiều người đã trở thành anh hùng

(Nguyễn Khoa Điềm).

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×