Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Ký ức Bảo Yên - nơi những con người bình dị mở đường tương lai

Củ sắn nướng và gói cơm thiu

Một buổi trưa cuối năm 1970, chiếc xe khách thả tôi xuống ngã tư Phố Ràng, huyện Bảo Yên. Chung quanh không một mái nhà dân, chỉ có một tấm bảng vẽ hình con dê dựng bên lối rẽ đầy lau lách. Mãi sau này tôi mới biết, đó là biểu tượng của hướng phát triển kinh tế chủ lực một thời, nên nhiều người vẫn gọi Bảo Yên là “Huyện Dê”. Từ miền xuôi, lần đầu đặt chân đến vùng đất heo hút ấy, tôi thực sự choáng váng. Chẳng hiểu rồi đây mình sẽ sống và làm việc như thế nào?

Ủy ban Hành chính huyện khi ấy chỉ là mấy ngôi nhà cột gỗ, mái cọ, vách phên nứa. Giữa giờ nghỉ trưa, một anh cán bộ quê Hải Dương, lên Bảo Yên trước tôi một năm, bới than bếp rồi đặt vào tay tôi một củ sắn nướng còn nghi ngút khói, chỉ cười: “Đói hả? Ăn đi!”

Giữa nơi xa lạ, củ sắn nướng ấy làm ấm lòng tôi hơn bất cứ lời chào nào. Mãi sau này tôi mới hiểu, đó không chỉ là tấm lòng của một con người, mà còn là cách người Bảo Yên đối đãi với nhau trong những năm tháng gian khó.

Thời ấy, Bảo Yên nghèo lắm. Mùa giáp hạt, nhiều gia đình phải vào rừng đào củ mài, hái rau dại cầm cự qua ngày. Người ta nói vui mà nghe quặn lòng: muốn tìm người trong những ngày ấy, vào rừng còn dễ hơn tìm ở bản. Cán bộ xã đi họp huyện phải tự mang lương thực. Có người vì nhà đã hết gạo, chỉ mang theo một củ sắn góp vào bếp tập thể. Cái đói dường như không chừa một ai.

Ít lâu sau, tôi được phân công xuống xã Điện Quan thu thập số liệu phục vụ một báo cáo. Quãng đường đi bộ hơn hai mươi cây số với người địa phương chỉ là chuyện thường ngày, nhưng với một cán bộ trẻ từ miền xuôi mới lên thì là thử thách quá sức. Chị cấp dưỡng đưa cho tôi hai miếng bánh mì nhỏ: một miếng ăn sáng, một miếng để dành lúc về. Đó đã là phần lương thực ít ỏi của những năm bao cấp. Nhưng vì đói, tôi ăn hết khi chưa đi được nửa quãng đường.

Chiều về, đi được chừng năm cây số, chân tay tôi bắt đầu run lẩy bẩy rồi gục xuống bên một bụi lau ven đường. Lúc tỉnh dậy, trời đã nhá nhem tối. Chung quanh không một mái nhà, không một bóng người. Tôi chợt nghĩ: có lẽ mình sẽ chết đói giữa núi rừng này.

Đúng lúc ấy, có người khẽ vỗ vai tôi. Đó là ông Lục Văn Cai, Trưởng ban Thống kê xã Thượng Hà. Ông bảo: "Trời tối rồi, đường rừng nguy hiểm lắm. Giờ này hổ bắt đầu đi kiếm mồi, không thể đi tiếp được nữa. Phải về nhà tôi ngủ qua đêm, sáng mai mới về huyện được."

Thấy tôi đói lả, đi không vững ông ái ngại mở túi lấy ra gói cơm nắm ông mang theo từ sáng để ăn đường, nhưng chưa ăn hết. Do trời nắng nóng, gói cơm đã có mùi chua. Với tôi lúc ấy, nắm cơm thiu còn quý hơn bất cứ cao lương mỹ vị nào. Ăn xong, tôi theo ông đi thêm gần năm cây số đường rừng về nhà ông.

Đêm ấy, trong căn nhà đơn sơ ám khói của người Dao, tôi được ăn bữa cơm có canh măng nấu thịt gà, rau phéc nam và món sâu măng nướng. Nhưng điều tôi nhớ suốt hơn nửa thế kỷ không phải là những món ăn, mà là tấm lòng của người chủ nhà.

Cuối bữa, ông Cai vừa kể vừa khóc. Qua những câu chuyện đứt quãng trong đêm, tôi hiểu vì sao người đàn ông ấy mang trong lòng nhiều đến thế những oan khuất của một đời người. Tôi không biết nói gì, chỉ thấy lòng mình lặng đi. Khi ấy, tôi cũng không thể ngờ rằng chính câu chuyện của ông sẽ dẫn tôi đến một cuộc hội ngộ không bao giờ quên.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua. Mỗi lần nhớ lại buổi chiều gục xuống bên bụi lau năm ấy, tôi vẫn nghĩ: nếu hôm đó không có bàn tay vỗ nhẹ vào người và nắm cơm thiu của ông Lục Văn Cai, không biết cuộc đời mình sẽ như thế nào đây?

Những điều bình dị

Những năm đầu ở Bảo Yên, tôi cứ nghĩ mình đến đây chỉ để làm công tác nghiệp vụ đơn thuần là thống kê, kế hoạch. Nhưng càng gắn bó với vùng đất này, tôi càng hiểu điều quý giá nhất mình nhận được lại là những bài học về cách đối xử giữa con người với con người.

Là cán bộ Thống kê – Kế hoạch, tôi thường được theo Bí thư Huyện ủy khi đó là ông Hà Văn Hách và Phó Chủ tịch huyện phụ trách nông nghiệp Đặng Viết Hiếng xuống cơ sở để tổng hợp tình hình giúp lãnh đạo. Hầu hết các chuyến đi đều cuốc bộ hàng chục cây số, vượt đèo, lội suối từ sáng đến chiều.

Có lần, sau buổi khảo sát bãi đất ven sông Chảy để chuẩn bị đưa đồng bào Dao du canh về định cư, cả đoàn đi ngang qua một ngôi nhà có mấy người thợ mộc đang làm việc. Đúng bữa trưa, chủ nhà niềm nở mời vào ăn cơm.

Nhìn mâm cơm có thịt, có cá và nồi cơm nóng nghi ngút khói, bụng đói cồn cào, tôi thầm nghĩ phen này chắc sẽ được một bữa no. Thế nhưng vừa uống xong chén nước, ông Hà Văn Hách đã nhẹ nhàng cảm ơn rồi xin phép tiếp tục lên đường.

Đi được một quãng, thấy tôi vừa đi vừa bẻ ngọn cây đùm đũm nhai cho đỡ đói, ông khẽ vỗ vai:

“Cậu đói thì chúng tớ cũng đói chứ. Nhưng cậu nhìn nhà người ta mà xem, cả chủ lẫn thợ có đến chục người, lại chỉ có một mâm cơm. Mình ngồi xuống ăn thì sẽ có người phải nhịn đấy!”

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, câu nói ấy vẫn còn nguyên trong ký ức tôi. Nó giản dị, nhưng chứa đựng cả một cách sống: biết nghĩ đến người khác trước khi nghĩ đến mình.

Một lần khác, tôi theo ông Đặng Viết Hiếng xuống xã Nghĩa Đô kiểm tra sản xuất. Đi qua cánh đồng, ông bảo tôi vào gặp Chủ nhiệm hợp tác xã tổng hợp số liệu, còn mình xắn quần lội xuống ruộng.

Trong cuộc họp sau đó, ông không nhìn tập số liệu tôi vừa ghi mà bình tĩnh chỉ ra từng điểm không đúng trong báo cáo: ruộng chưa cày mà chỉ bừa qua loa, rạ còn nguyên trên mặt bùn; đống phân xanh chỉ phủ vài lớp cây bên trên, phía dưới toàn đất. Ông nghiêm giọng:

“Làm thì láo, báo cáo thì hay là thế này chứ còn thế nào nữa!”

Không ai nói được lời nào. Ông Chủ nhiệm hợp tác xã lặng lẽ đứng lên nhận khuyết điểm.

Bữa cơm trưa hôm ấy vẫn đạm bạc như bao chuyến công tác khác. Ăn xong, ông nhắc tôi mở bao gạo độn ngô mang theo để đong trả chủ nhà hai bát gạo.

Đến bây giờ, tôi hiểu đó không chỉ là phong cách làm việc của một thế hệ cán bộ. Họ nghiêm khắc với công việc, nhưng luôn tự nhắc mình không được trở thành gánh nặng của dân. Phần lớn trưởng thành từ kháng chiến, học hành không nhiều, nhưng bằng chính cách sống của mình, họ đã dạy chúng tôi thế nào là học theo Bác: không phải bằng lời hô hào, mà bằng sự trung thực trong công việc và lòng thương dân trong từng việc nhỏ.

Những bài học đầu tiên nhận được ở Bảo Yên, thực sự tôi chưa được học bao giờ. Chúng đến từ những con người bình dị. Từ họ, tôi hiểu rằng lòng nhân hậu không phải điều gì lớn lao. Nó hiện diện trong từng việc nhỏ, nhưng đủ sức nâng đỡ lòng tin của con người giữa những năm tháng gian khó nhất.

Khi con người được tin tưởng

Nhìn lại những năm tháng ở Bảo Yên, tôi hiểu rằng gian khó không chỉ là cuộc vật lộn với đói nghèo, mà còn là hành trình đi tìm một cách nghĩ mới.

Tôi từng chứng kiến vùng đất này đi qua nhiều phong trào mang đầy khát vọng: "Huyện Dê", "Huyện Trâu", rồi "Huyện Cây Lai", "Huyện Dứa", "Huyện Cây Mơ"... Mỗi mô hình đều bắt đầu từ mong muốn giúp người dân thoát nghèo. Nhưng nhiều khi, khát vọng đi nhanh lại không theo kịp quy luật của cuộc sống. Có những chủ trương xuất phát từ thiện ý, song vì nóng vội hoặc thiếu thực tiễn mà người dân phải gánh chịu không ít khó khăn.

Rồi đất nước bước vào công cuộc Đổi Mới. Điều cần đổi mới không chỉ là cơ chế quản lý, mà trước hết là cách nghĩ về con người.

Những năm cuối thập niên 1980, ở Bảo Yên vẫn có nơi giữ tư duy "ngăn sông cấm chợ", lập chốt ngăn thương lái đến mua lương thực của dân. Cuối cùng, việc ấy phải dừng lại chỉ bởi một câu hỏi rất giản dị: "Nếu người dân Bảo Yên bị đói, phải đến nơi khác mua lương thực mà cũng bị ngăn lại thì họ sẽ sống bằng gì?"

Câu hỏi ấy không chỉ tháo gỡ một việc cụ thể, mà còn nhắc mọi người rằng mọi chủ trương, mọi chính sách cuối cùng đều phải trở về với cuộc sống của người dân.

Đầu những năm 1990, từ huyện đến xã dần hình thành một cách nghĩ khác: hãy để người dân ra chợ mà nhìn xem thiên hạ cần gì, rồi về làm thứ ấy mà bán. Nhà nước không còn áp đặt bằng những chỉ tiêu cứng, mà tạo điều kiện để người dân tự lựa chọn cách làm ăn phù hợp.

Điều bất ngờ là khi được trao quyền chủ động, người dân gần như không cần ai thúc giục. Bà con người Dao ở Điện Quan lên vùng cửa khẩu Lào Cai, thấy bên kia biên giới cần mật mía, cần củ sắn thì lập tức trở về tổ chức sản xuất. Chỉ sau vài vụ, đời sống của nhiều gia đình đã đổi khác. Không phải vì có người cầm tay chỉ việc, mà vì họ được tin tưởng và được tự quyết định cuộc sống của mình.

Đến lúc ấy, tôi mới hiểu sâu hơn những điều mình đã học được từ những năm đầu ở Bảo Yên. Ông Lục Văn Cai cưu mang một người cán bộ trẻ đang lả đi giữa núi rừng mà không cần biết người ấy là ai. Ông Hà Văn Hách từ chối một bữa cơm ngon để không ai trong nhà dân phải nhịn. Ông Đặng Viết Hiếng nghiêm khắc với những báo cáo không trung thực, nhưng sau bữa cơm vẫn đong trả đủ hai bát gạo cho chủ nhà. Và khi đất nước đổi mới, chính sự tin tưởng dành cho người dân đã khơi dậy sức sống mạnh mẽ nhất trong họ.

Những câu chuyện ấy diễn ra ở những thời điểm khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điều: con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Chỉ khi biết tin vào con người, biết sống vì con người và đối xử với nhau bằng sự tử tế, những đổi thay mới thực sự bền vững.

Cuối năm 2025, sau gần ba mươi năm xa Bảo Yên, tôi có dịp trở lại trong một chuyến đi thực tế sáng tác văn học. Đứng trên đồn Phố Ràng cũ nhìn xuống vùng đất đã gắn bó với tuổi trẻ của mình, tôi thấy đường sá rộng mở hơn, bản làng khang trang hơn, nhiều sản phẩm OCOP đã mang thương hiệu riêng, du lịch cộng đồng cũng dần khởi sắc. Lớp cán bộ hôm nay có tri thức, có công nghệ và điều kiện học tập mà thế hệ chúng tôi chưa từng có.

Nhưng giữa bao đổi thay ấy, tôi vẫn tin rằng điều quý giá nhất cần được gìn giữ không chỉ là những con đường mới hay những công trình mới. Đó là cách con người đối xử với nhau. Bởi suy cho cùng, mọi sự phát triển chỉ thật sự có ý nghĩa khi bắt đầu từ con người và trở về với con người.

Cuộc gặp gỡ bất ngờ

Gần dịp kỷ niệm 50 năm Chiến thắng Phố Ràng (26/6/1949 - 26/6/1999), trên cương vị Bí thư Huyện ủy Bảo Yên, tôi trực tiếp đón đoàn cựu chiến binh Tiểu đoàn Phủ Thông trở lại khảo sát chiến trường xưa và phối hợp với huyện chuẩn bị lễ kỷ niệm.

Vừa bước xuống xe, một cụ già tóc bạc trắng chậm rãi tự giới thiệu: “Tôi là Phiên Ngung, nguyên đại đội trưởng đơn vị đánh đồn Phố Ràng năm ấy...”.

Trong câu chuyện, cụ bất chợt nhắc đến hai cậu bé liên lạc năm xưa. Một cậu người Tày, chừng mười ba, mười bốn tuổi, tên Thìn, Thin hay Thín gì đó mà thời gian đã làm cụ không còn nhớ thật chính xác. Cậu còn lại là người Kinh gốc Hà Nội, từ nhỏ bị bán lên vùng người Dao, biết cả tiếng Pháp lẫn tiếng Dao, từng dẫn đường cho đơn vị trinh sát. Trong một trận phục kích, khi một tên lính bất ngờ lao tới đâm dao găm vào cụ, cậu bé ấy đã kịp đưa chân đỡ. Nhát dao chỉ sượt qua bắp đùi nhưng để lại một vết sẹo theo cậu suốt đời.

Nghe đến đó, tim tôi như thắt lại.

Gần ba mươi năm trước, trong căn nhà ám khói giữa núi rừng Thượng Hà, chính ông Lục Văn Cai đã lặng lẽ cho tôi xem vết sẹo ấy. Ông kể về cuộc đời nhiều oan khuất của mình: một cậu bé người Kinh bị bán lên vùng người Dao, rồi có thời gian bị nghi ngờ chỉ vì biết tiếng Pháp. Tôi từng nhiều lần kể lại câu chuyện ấy với những người có trách nhiệm, nhưng không ai thực sự tin.

Còn cái tên có vần “th” ấy lập tức gợi tôi nhớ đến ông Mông Văn Thin, nguyên Bí thư Huyện ủy Bảo Yên đã nghỉ hưu - người từng kể rằng năm 1049, khi ấy mới 14 tuổi đã làm liên lạc dẫn đường cho bộ đội đánh đồn Phố Ràng. Khi tôi hỏi vài người cùng thế hệ với ông Thin, họ chỉ cười xòa: “Hồi ấy chúng tôi còn cởi truồng chăn trâu, lội suối cả ngày, biết gì mà làm liên lạc!”

Không nói với ai điều mình nghĩ, tôi lặng lẽ cho người đi mời cả ông Mông Văn Thin và ông Lục Văn Cai đến.

Cuộc gặp diễn ra trong một căn phòng nhỏ.

Vừa nhìn thấy ông Mông Văn Thin, cụ Phiên Ngung bỗng sững người. Ánh mắt người cựu đại đội trưởng như lặng đi, cố tìm lại hình bóng cậu bé liên lạc của mùa hè năm 1949 sau hơn nửa thế kỷ. Rồi bất chợt, cụ bước thật nhanh, ôm chầm lấy ông Thin.

Hai mái đầu bạc tựa vào nhau.

Cả hai cùng bật khóc.

Giọng cụ Phiên Ngung nghẹn lại: “Em... em của tôi đây rồi...”.

Khoảnh khắc ấy, trong căn phòng nhỏ không còn vị đại đội trưởng năm xưa hay nguyên Bí thư Huyện ủy Bảo Yên. Chỉ còn người anh và cậu bé liên lạc sau hơn nửa thế kỷ mới tìm lại được nhau.

Đúng lúc ấy, ông Lục Văn Cai bước tới. Sau một thoáng ngỡ ngàng, hai người cũng nhận ra nhau. Cụ Phiên Ngung nắm chặt tay ông Cai, giọng run run: “Vén quần lên... Em vén quần lên để mọi người nhìn thấy vết dao của địch đâm sượt qua bắp đùi em năm xưa...”.

Căn phòng bỗng lặng đi.

Nhiều người khẽ kéo tay áo chấm vào khóe mắt.

Vết sẹo ấy không chỉ là dấu tích của một nhát dao. Nó là chứng nhân của một thời, là lời xác nhận cho một sự thật từng bị khuất lấp suốt nửa thế kỷ. Và cũng là lời nhắc rằng có những con người lặng lẽ đi qua cuộc đời, không cần được ghi công, nhưng những điều họ làm thì thời gian không bao giờ có thể xóa nhòa.

Sợi chỉ vàng

Bảo Yên hôm nay đã khác xưa rất nhiều.

Đối với riêng tôi, sau ba mươi năm gắn bó với vùng đất này rồi chuyển sang công tác khác, điều còn đọng lại sâu nhất không phải là những dấu ấn của công việc, mà là những gương mặt bình dị và những tấm lòng nhân hậu tôi đã gặp suốt chặng đường tuổi trẻ.

Đó là củ sắn nướng của người đồng nghiệp trong buổi đầu tôi bỡ ngỡ đặt chân lên miền núi. Là nắm cơm đã thiu, ông Lục Văn Cai nhường cho một cán bộ trẻ đang lả đi giữa rừng vì đói. Là lời từ chối một bữa cơm ngon để không ai trong nhà dân phải nhịn. Là hai bát gạo lặng lẽ đong trả sau bữa cơm đi cơ sở. Là sự trung thực trong công việc, sự tin cậy dành cho người dân và cái ôm nghẹn ngào của người cựu chiến binh với hai cậu bé liên lạc sau nửa thế kỷ xa cách. Và cả câu nói mộc mạc: “Hãy để người dân ra chợ mà nhìn, thiên hạ cần gì thì làm thứ ấy mà bán”, cũng bắt đầu từ sự thấu hiểu cuộc sống. Tất cả đều từ cuộc sống mà ra.

Có lẽ vì thế mà sau này, mỗi khi chứng kiến những đổi thay của quê hương và đất nước, tôi càng tin rằng những điều đúng đắn và bền vững nhất luôn bắt đầu từ con người.

Những điều tưởng rất nhỏ bé ấy hóa ra lại được dệt bằng cùng một sợi chỉ bằng vàng - lòng nhân hậu. Chính nó đã âm thầm kết nối con người với con người, giúp họ vượt qua chiến tranh, đói nghèo, những lầm lạc của tư duy và cả những đổi thay của thời cuộc.

Sau này, khi có dịp đi qua nhiều vùng đất của Tổ quốc, tôi mới hiểu Bảo Yên không phải là nơi duy nhất có những con người bình dị mà lại có tấm lòng cao cả như thế. Ở bất cứ nơi đâu trên đất nước mình cũng có những con người bình dị, lặng lẽ sống vì nhau, biết lấy con người làm điểm khởi đầu cho mọi việc.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×