Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": “Mẹ Tim” và 33 năm chọn Việt Nam làm nhà

"Người phụ nữ này đã đến Việt Nam, mang theo những điều tốt đẹp nhất mà Thụy Sĩ có thể tặng cho người khác. Con người hiếm hoi đó đã dành trọn đam mê, tài năng, nguồn lực và tình yêu này cho đất nước và con người Việt Nam" - Đại sứ Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass chia sẻ tại Lễ kỷ niệm 30 năm hành trình của Nhà May Mắn tại Việt Nam.

“Tim có gia đình ở đây rồi”

Hoàng Nữ Ngọc Tim bật cười khi tôi hỏi có bao giờ chị nghĩ đến một gia đình riêng, một người chồng và những đứa con do chính mình sinh ra.

Câu trả lời đến gần như ngay lập tức: “Tim có gia đình ở đây rồi. Tim có rất nhiều anh em, nhiều con, nhiều cháu ở Việt Nam. Tim dựng vợ, gả chồng cho những đứa con của mình. Nếu Tim có một đứa con do mình sinh ra, có lẽ Tim sẽ không có thời gian dành cho Nhà May Mắn nữa”, chị nói rành rọt.

Tôi gặp Tim tại Nhà May Mắn (Maison Chance), phường Bình Hưng Hòa, TPHCM vào một buổi chiều cuối tuần. Ở tuổi 54, người phụ nữ Thụy Sĩ xinh đẹp vẫn nhanh nhẹn, đôi mắt sáng và nụ cười thường trực.

Tim nói tiếng Việt “tròn vành, rõ chữ”, thỉnh thoảng chen những cách diễn đạt rất Nam Bộ. Chị kể chuyện nhanh, chuyện vui thường kết thúc bằng một tiếng cười giòn. Nhưng cứ khi nào câu chuyện chạm đến những đứa trẻ, những người khuyết tật từng đi qua cuộc đời mình, giọng chị lại chậm xuống.

Ba mươi ba năm trước, không ai gọi chị là “Mẹ Tim”. Khi ấy, chị chỉ là Aline Rebeaud, cô gái Thụy Sĩ 21 tuổi mê hội họa, thích đi và tò mò về thế giới.

Chuyến đi không có trong dự định

Năm 1993, Aline đến Việt Nam sau một hành trình dài bằng đường bộ qua Nga, Mông Cổ và Trung Quốc.

Việt Nam khi ấy chỉ là một điểm dừng. Aline muốn khám phá một vùng đất mới, tìm hiểu văn hóa, con người và kiếm tìm chất liệu cho những bức tranh. Chị không có kế hoạch định cư, càng không thể hình dung chuyến đi ấy rồi sẽ kéo dài gần như cả cuộc đời.

“Tôi đến Việt Nam là một cái duyên. Tới đây, tôi có cảm giác như tìm thấy lại quê hương của chính mình vậy. Quen thuộc và hòa nhập rất nhanh”, Tim nhớ lại.

Thời gian đầu đến Việt Nam, Aline ở Huế, sống trong ký túc xá Trường Đại học Sư phạm để học tiếng Việt. “Học tiếng Việt ở Huế khá khó vì người Huế có giọng rất đặc trưng”, chị cười.

Bù lại, cô gái trẻ mê những mái nhà thấp, công trình cổ kính, không khí trầm lắng của cố đô và đặc biệt nhớ “rất nhiều món bánh ngon”.

Aline yêu Huế nhưng chính TPHCM mới là nơi khiến cuộc đời chị rẽ sang một hướng khác.

Một buổi tối năm 1993, Aline gặp một cậu bé người Campuchia khoảng 10 tuổi, rách rưới, sống bơ vơ trên đường phố TPHCM, không có người chăm sóc. Chị đưa cậu đi ăn một tô mì, mua quần áo rồi đưa đi khám sức khỏe. Cuộc gặp ngắn ngủi ấy khiến cô gái 21 tuổi day dứt.

Không lâu sau, trong một lần cùng nhóm tình nguyện đến Trung tâm Điều dưỡng bệnh nhân tâm thần Thủ Đức, Aline gặp Trần Văn Thành, khi đó 12 tuổi. Thành mắc bệnh tim phổi nặng, sức khỏe rất xấu. “Người ta nói với tôi: ‘Thằng bé này sắp chết rồi’. Trung tâm không có điều kiện chữa trị. Tôi thấy vậy thì không chịu được”, chị kể.

Aline làm thủ tục đưa Thành vào bệnh viện tim mạch điều trị. Không có người thân ở bên chăm sóc em, chị ở lại. Ngày này qua ngày khác, ba tháng sau, Thành hồi phục, cũng là lúc Aline được người xung quanh gọi bằng "Tim", trong chữ Trái tim.

“Tim là cái tên mọi người ở bệnh viện đặt cho tôi khi tôi nuôi em Trần Văn Thành. Lúc đó Thành đang cận kề cái chết. Đến nay hơn 30 năm rồi, đầu óc em không phát triển được nhiều nhưng vẫn sống khỏe”, chị kể.

Sau này, khi xin quốc tịch Việt Nam, Aline tự đặt cho mình cái tên đầy đủ Hoàng Nữ Ngọc Tim. “Ở phương Tây, Tim thường là tên con trai nên tôi thêm chữ Nữ. Tôi muốn các chữ trong tên có nguyên âm khác nhau nên thêm Ngọc. Còn họ Hoàng thì tôi thấy nghe rất hay”, chị vừa giải thích vừa cười.

Những đứa con không cùng huyết thống

Sau Thành là một người khác, rồi thêm nhiều người nữa. Đó là những đứa trẻ đường phố, người khuyết tật, người sau tai nạn không còn khả năng tự chăm sóc, người bị gia đình bỏ lại, người chẳng biết phải đi đâu.

Tim đạp xe đến những nơi có người cần giúp rồi đưa họ về căn nhà thuê nhỏ của mình. Có thời điểm, hơn chục người khuyết tật cùng sống chen chúc trong căn nhà ấy.

Một cô gái phương Tây mới ngoài đôi mươi phải tự làm gần như mọi việc: đi chợ, nấu cơm, tìm thuốc, rửa những vết thương lở loét, thay băng, dạy chữ, dạy vẽ, dạy tiếng Pháp.

Có người không thể tự di chuyển, Tim phải cõng đi tắm, giúp vệ sinh, trở mình nhiều lần trong ngày để tránh lở loét và hoại tử.

Không biết thì phải học. Chị tìm bác sĩ, y tá để hỏi cách chăm sóc, học rửa vết thương, thay băng, nhận biết một vùng da bắt đầu đổi màu hay một cơn sốt có thể báo hiệu tình trạng trở nặng.

Sống lâu với người khuyết tật, Tim dần nhận ra vết thương trên cơ thể đôi khi chưa phải thứ khó chữa lành nhất. Có người đang khỏe mạnh, sau một tai nạn bỗng phải sống cả đời trên giường hoặc xe lăn. Họ tức giận, tuyệt vọng, không chấp nhận cơ thể mới của mình, có người bất cần, tìm đến rượu, ma túy, có người từng nghĩ đến việc chấm dứt cuộc đời. Khi đó, Tim không chỉ ở cạnh họ như một người chăm sóc, chị ở bên như một người mẹ.

Chị kiên nhẫn chịu đựng những cơn giận dữ, những lời xua đuổi, rồi kiên trì động viên họ tập ngồi, tập đọc, tập viết và học một nghề phù hợp với phần khả năng còn lại.

Chính sự yêu thương ấy khiến những thành viên của Nhà May Mắn bắt đầu gọi chị bằng một tiếng rất tự nhiên: “Mẹ Tim”.

Có những “đứa con” đã ngoài 30 tuổi vẫn khiến người mẹ ấy phải lo.

Tim kể từng có một người sa vào rượu và ma túy. Biết tin, chị đưa người ấy lên cơ sở Nhà May Mắn ở Đắk Nông (nay là Lâm Đồng) để sống cùng, trò chuyện và động viên từng ngày, giúp họ vượt qua nghiện ngập. Sau đó, người này học nghề nấu ăn và trở thành đầu bếp cho một nhà hàng có tiếng ở TPHCM. Đó là nỗ lực của thành viên của Nhà May Mắn, chị không coi đó là một “thành tích”.

Từ một căn nhà thuê đến mái ấm cho hàng trăm người

Nhà May Mắn ra đời năm 1993. Năm năm sau (1998), tổ chức được chính thức công nhận hoạt động tại Việt Nam.

Từ căn nhà thuê ở vùng ngoại ô TPHCM, hơn ba thập niên sau, Nhà May Mắn đã phát triển thành bốn cơ sở gồm Nhà May Mắn, Trung tâm Chắp Cánh, Làng May Mắn (đều tại TPHCM) và Trung tâm Bảo trợ xã hội tại Lâm Đồng.

Nhưng những ngày đầu, Tim gần như không có gì trong tay. “Ngày xưa, khi bắt đầu, mình không hề có tiền”, chị nói. Tiền chăm những đứa trẻ đầu tiên đến từ những bức tranh Tim tự vẽ rồi đem bán.

Những năm 1990, internet chưa phổ biến. Nghe nói ở Thụy Sĩ có các quỹ từ thiện có thể hỗ trợ, Tim ngồi viết từng lá thư, mang ra bưu điện gửi rồi kiên nhẫn chờ hồi âm.

Nhà May Mắn lớn dần lên như thế, từ những bức tranh, những lá thư và những người tin vào công việc tử tế, ý nghĩa của một cô gái trẻ đang làm.

Nhưng Tim không muốn những người được Nhà May Mắn cưu mang chỉ có một chỗ ăn, một nơi ngủ. Điều chị muốn là họ được học văn hóa, có nghề nghiệp, có công việc và một ngày nào đó có thể tự lo được cho cuộc đời mình. Bởi vì, chị quan niệm “Nếu bạn cho họ một con cá, họ sẽ ăn trong một ngày. Nếu bạn dạy cho họ cách câu cá, họ sẽ có ăn mãi mãi".

Tại Nhà May Mắn ở TPHCM, người khuyết tật được học văn hóa, học nghề, làm tranh và các sản phẩm thủ công.

Ở cơ sở Lâm Đồng, khu đất rộng hơn 3ha tạo điều kiện triển khai các hoạt động làm vườn, chăm sóc vật nuôi, chế biến nông sản và trị liệu trong môi trường thiên nhiên.

Thực tế, ở Nhà May Mắn, không phải ai cũng có khả năng đảm nhận trọn vẹn một công việc. Người này rửa trái cây, người khác bóc vỏ lụa hạt điều; người hạn chế vận động được giao một công đoạn đơn giản trong quy trình sản xuất.

Công việc có thể nhỏ, nhưng với nhiều người, đó là cách để họ biết mình vẫn có thể lao động và tạo ra giá trị.

Những con ngựa, dê, thỏ, chó tại cơ sở cũng được đưa vào các hoạt động trị liệu, giúp nhiều trẻ em và người khuyết tật cởi mở, vui vẻ hơn khi tương tác, chăm sóc động vật.

Để những sản phẩm do người khuyết tật làm ra có đầu ra, Tim thành lập doanh nghiệp xã hội, tìm cách đưa sản phẩm đến người tiêu dùng. Gần đây, chị còn thử nghiệm trồng cây vani – là loại gia vị có giá đắt nhất thế giới với mong muốn tạo thêm nguồn thu lâu dài cho tổ chức.

Từ một người trực tiếp chăm sóc từng đứa trẻ, từng người khuyết tật, Tim dần phải học thêm cách quản lý một hệ thống, tìm nguồn tài chính và xây dựng những mô hình sinh kế và tính xem làm thế nào để Nhà May Mắn tồn tại mà không chỉ trông chờ vào lòng hảo tâm. Bởi phía sau mỗi khoản chi là bữa ăn, lớp học, thuốc men và cuộc sống của hàng trăm con người.

“Thương các con như nhau hết”

Điện thoại của Tim hiếm khi thật sự yên, lúc thì có chuyện ở cơ sở này. Lúc khác lại là một trường hợp ở cơ sở khác, khi thì vấn đề tài chính phải xử lý. Và rồi những chuyến đi liên tục giữa các nơi. Chị thường xuyên làm việc đến khuya, ngủ rất ít, gần như không có khái niệm ngày nghỉ.

Nhưng ở tuổi 54, “Mẹ Tim” bắt đầu nghĩ nhiều hơn về một câu hỏi: "Một ngày mình không còn đủ sức nữa thì Nhà May Mắn sẽ ra sao?". Đây cũng là câu hỏi nhiều người từng đặt ra cho chị.

Tim đang đào tạo những người con trưởng thành từ chính Nhà May Mắn để họ từng bước đảm nhận công việc. Chị thừa nhận hiện chưa có một người duy nhất có thể thay thế hoàn toàn vai trò của mình, theo đó, có thể trong tương lai, công việc sẽ được chia cho nhiều người, mỗi người chịu trách nhiệm một lĩnh vực.

Năm 2021, Hoàng Nữ Ngọc Tim được Forbes Việt Nam bình chọn vào Top 20 Phụ nữ truyền cảm hứng.

Tôi hỏi cảm giác của chị khi nhận những danh hiệu như vậy và Tim cười: “Vui vui thôi”. Chỉ vậy. Tiếp đến, tôi hỏi trong những đứa con đã đi qua Nhà May Mắn, ai khiến chị thương nhất, chị cũng không chịu chọn: “Thương như nhau hết, không có ưu tiên đứa nào”.

Tim cho hay, có những "cô bé, cậu bé" năm nào được Nhà May Mắn nuôi dưỡng, học tập đã quay trở lại làm việc tại chính nơi mình từng lớn lên. Và có người trở thành giáo viên, nhân viên, người hướng dẫn nghề hoặc phụ trách một phần hoạt động của Nhà May Mắn. Nhiều đứa trẻ năm xưa giờ đưa con mình trở về Nhà May Mắn và gọi Tim là bà.

Dù họ đã lập gia đình, có con hay đã bước sang tuổi trung niên, khi gặp biến cố, họ vẫn tìm về với chị. "Khi gặp chuyện, chúng vẫn gọi điện và Tim vẫn nghe", chị kể.

Với Tim, một đứa trẻ trưởng thành không có nghĩa trách nhiệm của người mẹ đã chấm dứt.

Mỗi lần trở lại Việt Nam là về nhà

Cha Tim là nhà báo, mẹ là nghệ sĩ, em trai kế chị bị điếc bẩm sinh. Những ngày đầu khi cô con gái quyết định rời Thụy Sĩ để ở lại một đất nước xa xôi, sống cùng trẻ mồ côi và người khuyết tật, cha mẹ chị không khỏi lo lắng. Sau này, cha Tim sang Việt Nam dự lễ khánh thành Nhà May Mắn đầu tiên, khi tận mắt nhìn thấy những người đang sống cùng con gái mình, ông hiểu lý do con gái mình chọn ở lại nơi này.

Chính ông sau đó động viên Tim viết cuốn sách "Nhà May Mắn - một tương lai cho những người thiếu may mắn". Trong những năm đầu, mẹ của Tim còn tham gia gây quỹ để hỗ trợ Nhà May Mắn và hiện tại em trai Tim đã sang Việt Nam sống cùng chị ở Trung tâm Bảo trợ Xã hội tại Lâm Đồng.

Sau hơn 33 năm sống ở Việt Nam, Tim cho hay, hiện tại chị không biết trong mình có bao nhiêu phần là người Thụy Sĩ, bao nhiêu phần là người Việt Nam. Nhưng mỗi khi trở về Việt Nam từ một chuyến đi nước ngoài, chị luôn có cảm giác mình đang trở về nhà.

"Người quen lâu năm ở Thụy Sĩ nói tôi đã thay đổi rất nhiều. Thoạt đầu tôi nghĩ họ nói mình thay đổi nghĩa là già đi. Nhưng họ giải thích rằng từ ánh mắt, cách nói chuyện đến dáng đi của tôi bây giờ giống người Việt Nam hơn là người Thụy Sĩ", Tim cười giòn.

Hiện giờ, tại Nhà May Mắn, những bức tranh Tim vẽ vẫn còn treo trên tường nhưng phần lớn cuộc sống của Tim từ lâu đã dành cho những việc khác: đó là những đứa trẻ cần được đến trường, những người khuyết tật cần việc làm, các vết thương cần chăm sóc hay ai đó vừa rơi vào tuyệt vọng cần có người ở bên.

Tim đã chứng kiến Việt Nam thay đổi rất nhiều trong hơn ba thập niên, từ những năm cuộc sống còn nhiều khó khăn đến khi xã hội dành nhiều sự quan tâm hơn cho y tế, an sinh và các nhóm yếu thế.

Chị mong thời gian tới những người bất hạnh có thể được cộng đồng và hệ thống an sinh chăm lo đầy đủ hơn, để những mái ấm như Nhà May Mắn không còn phải đón quá nhiều con người bị bỏ lại phía sau.

Trước khi cuộc trò chuyện kết thúc, tôi hỏi điều gì đã khiến chị có thể cùng Nhà May Mắn đi suốt một hành trình dài như vậy.

Tim không nói về sự hy sinh, cũng không nói về lý tưởng, chị chỉ nói ngắn gọn: “Cuộc đời đáng sống khi mình đóng góp để làm cho cuộc sống này đẹp hơn. Giàu hay nghèo, ai cũng có thể giúp người khác. Ngày xưa, khi bắt đầu, Tim không hề có tiền. Tim chỉ có tình thương thôi”.

Điện thoại của Tim lại sáng màn hình, có lẽ một việc nào đó đang chờ chị. Và người phụ nữ ngồi trước mặt tôi vẫn là cô gái Thụy Sĩ năm nào, chỉ khác rằng chuyến đi tìm cảm hứng hội họa của chị đã kéo dài 33 năm. Chị có một cái tên Việt Nam, có những đứa con không cùng huyết thống và có một nơi mà sau mỗi chuyến đi xa, Tim không nói mình “quay lại”, chị gọi đó là “về nhà”.

Hoàng Nữ Ngọc Tim (Aline Rebeaud), sinh năm 1972, là người sáng lập và hiện đang điều hành Nhà May Mắn. Nhà May Mắn hiện có bốn cơ sở gồm Nhà May Mắn, Trung tâm Chắp Cánh, Làng May Mắn tại TPHCM và Trung tâm Bảo trợ xã hội Nhà May Mắn tại Lâm Đồng.

Tính đến cuối năm 2025, Nhà May Mắn hỗ trợ, chăm sóc trực tiếp 714 người, gồm 407 người tại TPHCM và 307 người tại Lâm Đồng; 2.142 người thụ hưởng gián tiếp qua các chương trình giáo dục, học bổng, việc làm và hỗ trợ cộng đồng. Tổng chi phí vận hành, xây dựng, đầu tư và sản xuất năm 2025 gần 30 tỉ đồng, tương đương trung bình khoảng 2,5 tỉ đồng mỗi tháng.

Công nhận đóng góp to lớn của Aline Rebeaud đối với Việt Nam, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã ký quyết định cho phép Aline Rebeaud nhập tịch với cái tên thứ hai và cũng là tên Việt Nam của cô: Hoàng Nữ Ngọc Tim. Trước đó, năm 2011, Hoàng Nữ Ngọc Tim đã được nhận Huân chương Lao động hạng ba do Chủ tịch nước trao tặng. Năm 2017 chị được vinh danh Giải thưởng VUFO (Union of Friendship Organizations, Tổ chức Hữu nghị Việt Nam). Năm 2021 được tạp chí Forbes Việt Nam bình chọn vào Top 20 Phụ nữ truyền cảm hứng cùng nhiều huân, huy chương của Hội Chữ thập đỏ Quốc tế, các Hiệp hội của Thụy Sĩ và Pháp…

×