Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Một phía của Ô Lâu

Nửa vui buồn ở hai bờ Ô Lâu

Dòng sông Ô Lâu êm đềm chảy bao năm, chia hai bên bờ là ranh giới địa phận của hai địa phương Huế và Quảng Trị, cũng chia ra bên này bên kia hai làng cổ Phước Tích và Hội Kỳ. Người bên này ngó sang bên kia mà thấy tủi cho làng mình, người bên kia ngó sang bên này mà lắc đầu cảm thương. Làng cổ Phước Tích (xã Phong Dinh, TP Huế) lâu nay đã nổi danh trên bản đồ du lịch và văn hóa. Thế nhưng ở phía bên này, người làng Hội Kỳ cũng hiếu khách chẳng kém, cũng những khuôn mẫu nhà rường trăm năm tuổi, cũng vườn cây rượi mát xanh tươi, cũng những trầm tích văn hóa và đời người nuôi nấng. Nhưng dòng Ô Lâu lại chia hai nửa buồn vui.

Làng Hội Kỳ (xã Nam Hải Lăng, Quảng Trị) cũng là một làng cổ hơn 500 năm đã nuôi dưỡng bao thế hệ được bao bọc ba phía bởi sông Ô Lâu. Hội Kỳ cũng là một “di sản” trải mấy trăm năm vẫn luôn bâng khuâng thương cội nhớ nguồn nhưng dường như đang chịu những hẩm hiu phận số. Các tộc Nguyễn Văn, Dương Quang, Ngô Văn, Dương Văn, Trần khai khẩn lập làng từ hơn 500 năm trước. Hội Kỳ còn có bà Dương Thị Ngọt, phi tần của vua Thành Thái, vị hoàng đế thứ mười của nhà Nguyễn. Chuyện tình buồn thương giữa thứ phi Dương Thị Ngọt và vua Thành Thái cũng là một trong những tình sử Ô Lâu được người dân đôi bờ truyền kể từ đời này sang đời khác.

Hội Kỳ còn có những ngôi nhà rường có lịch sử hàng trăm năm, được xem là một di sản kiến trúc quý báu còn sót lại ở vùng đất Quảng Trị, bình yên thơ mộng như những nhà vườn kiểu Huế nổi tiếng ở vùng Kim Long, Nguyệt Biều, Phước Tích. làng Hội Kỳ còn lưu giữ được hơn 20 ngôi nhà rường cổ có giá trị cao về lịch sử, văn hóa và kiến trúc. Trong đó có khoảng 20 nhà ở và 1 nhà thờ họ có tuổi thọ trên 150 năm, có những căn nhà có tuổi thọ hơn 200 năm như nhà của các ông Dương Văn Mạnh, Dương Quang Dân, Dương Văn Tuệ, Nguyễn Tiến Dũng. Mỗi căn nhà rường cổ Hội Kỳ đều có hồn phách độc đáo, được đặt tên riêng dựa theo kiến trúc của từng căn nhà và lối sống của chủ nhân những căn nhà đó.

Nhà cổ chia làm hai dạng là nhà ba gian hai chái và nhà một gian hai chái, trong đó có những ngôi nhà tuổi đời hơn 200 năm. Trong đó gian giữa để thờ tổ tiên và để bàn tiếp khách, tây phòng để đàn ông ở và đông phòng cho phụ nữ ở. Ngoài lối kiến trúc đặc trưng, còn có những vật dụng, hiện vật cổ như sập gụ, tràng kỷ, tủ chè, cùng hoành phi, triện gỗ được bố trí, trưng bày hài hòa, tôn trí lẫn nhau. Những căn nhà rường với nền nhà được tôn cao để tránh lũ, mái lợp ngói liệt dày dặn để cách nhiệt, hệ khung gỗ mít sử dụng liên kết mộng có thể tháo rời. Hệ thống cửa trong mỗi nhà có 18 lá được làm theo hình thức “thượng song hạ bản”, giúp lấy ánh sáng và thông thoáng khi đóng cửa. Những họa tiết chạm khắc tinh xảo trên vì kèo, xà gồ không chỉ mang giá trị thẩm mỹ, mà còn là những bài học về văn hóa tín ngưỡng, lòng hiếu kính của con cháu đối với tổ tiên.

Ngôi nhà rường cổ của ông Nguyễn Tiến Dũng ở tại thôn Hội Kỳ, với giàn cau, hàng trầu xanh mướt, cây mai vàng trước ngõ và hàng chè tàu được cắt tỉa cẩn thận. Gia đình ông có 2 căn nhà rường cổ, trong đó căn nhà chính giữa một gian hai chái được giữ gìn còn tương đối nguyên vẹn. Ông Dũng chia sẻ, để làm được những căn nhà độc đáo này, ông cha họ phải tích trữ những loại gỗ quý hiếm, được lựa chọn đồng nhất về kích cỡ, màu sắc, khối hộp chặt chẽ trong nhiều năm. Người thợ được chọn để thi công làm nhà cũng phải là người có tay nghề cao. Mỗi chi tiết dù là nhỏ nhất của căn nhà đều được thiết kế một cách tài hoa, tỉ mỉ. Chính vì vậy, mỗi căn nhà cổ đều là những tác phẩm nghệ thuật đắt giá, có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật của những người thi công lẫn chủ nhà.

Điểm khác biệt lớn nhất tạo nên giá trị kiến trúc cảnh quan nơi đây chính là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hệ thống giao thông hình răng lược và các khuôn viên vườn nhà rường. Hiếm có nơi nào còn lưu giữ được một quần thể nhà rường cổ kính, đậm chất sinh thái như Hội Kỳ. Ngôi làng mang trong mình cấu trúc không gian đặc thù, minh chứng cho tư duy quy hoạch thuận thiên của người Việt xưa. Hệ thống đình làng, miếu mạo, lăng tẩm và các nhà thờ họ tại đây tạo thành không gian văn hóa tâm linh dày dặn. Chính sự gắn kết giữa không gian sống và không gian tâm linh đã tạo nên cấu trúc làng xã bền vững, giúp Hội Kỳ vững vàng qua bao thăng trầm của lịch sử. Đường làng không chỉ là lối đi, mà còn là hành lang xanh với những hàng tre, hàng cây chè tàu được cắt tỉa cẩn thận, tạo nên sự ngăn cách mà không chia cắt, phản ánh tâm hồn cởi mở mà vẫn giữ kín nếp nhà. Hàng trăm năm qua, những căn nhà rường cổ được xem là báu vật có một không hai của người dân Hội Kỳ.

Mừng lo danh phận

Những trầm tích văn hóa sâu dày đã làm nên hồn cốt cho ngôi làng, minh chứng rằng Hội Kỳ từ thuở xưa đã là vùng đất văn vật, nhưng ngôi làng ấy cũng chao chát nỗi tủi thân. Những cuộc đổi thay của làng từ nông thôn mới phát triển đủ đầy hơn, bộ mặt làng quê ngày càng khang trang, văn minh, nhưng về văn hóa có vẻ như đang chạm đến sự nhạy cảm của làng. Nhà rường với những vườn cây là hồn vía của làng, mang đến niềm tự hào cho cư dân dường như đang nhạt nhòa dần, rụng rơi dần. Cuộc sống mới với sự hiện đại là quy luật phát triển tất yếu, dù muốn hay không cũng sẽ ít nhiều tác động và làm biến đổi những giá trị cũ, thứ vốn tồn tại và in dấu lâu đời trong chính mạch nguồn làng. Những người già trong làng để gìn giữ gia tài tổ tiên để lại đã chấp nhận nhịp sống chậm, gắng gỏi cách ly với những hối hả đến từ làn sống đô thị hóa đang lăm le ngoài cổng. Những gương mặt già nua sống trong một ngôi nhà toàn màu gỗ nâu mang cảm giác cuộc sống ở đây đã trường cửu. Họ cứ mặc sự đời trôi qua ngoài ngõ chè tàu kia hay trong gian nhà cổ này, ngày ngày nhẫn nại cất giữ nếp nhà trong dáng hình lặng lẽ, cho người đến thăm ngôi nhà này như đến viếng thăm một bảo tàng của kiến trúc cổ, lối sống cổ.

Mỗi khi nói về những ngôi nhà cổ của mình hay của người trong làng, trong giọng nói và cả ánh mắt của những gia chủ như ông Dũng, ông Mạnh, ông Dân hay nhiều người khác cứ đặc quánh một nỗi lo. Nhà của của cha ông truyền lại đã mấy đời, nhưng bão lụt rồi chiến tranh, cả những biến thiên sinh kế đã ăn mòn vào từng họa tiết, mục ruỗng những cột kèo, lung lay cả mối mộng vững chắc nhất, trên những mảng tường trát vôi trải qua một thế kỷ ngâm nắng ngâm sương đã ẩm mốc bong tróc phải sơn lại. Nhà rường giờ chỉ dành làm chỗ thờ tự và tiếp khách khứa vào tham quan, còn vợ chồng con cái ăn ở bên căn nhà mới ngay cạnh. Những chủ nhà cổ ấy, dường như cố nén những tiếng thở dài kín đáo, nén những lo âu tỏ mờ ngay cả trong những làn hương đốt từ khói trầm trong gian nhà cổ.

Trải hơn trăm năm dầm mình trong cái thời tiết khắc nghiệt cùng bao đận thiên tai giặc giã xứ này, ngôi nhà vẫn vững chãi, ấm cúng. Hẳn người xưa dựng nhà đã ước mong sẽ là chút di sản truyền đời cho con cháu. “Cái nhà tổ tiên mình để lại là văn hóa, là tinh hoa cả, muốn giữ hồn cốt của làng, phải giữ được ngôi nhà trước đã. Cha ông để lại, con cháu không giữ được há chẳng phải bất tài vô lực hay sao? Căn nhà ni hơn hai trăm năm rồi. Ông bà để lại. Mình giữ được ngày nào hay ngày đó thôi!”, ông Dương Văn Mạnh, người trong làng gọi ông là “nhà Hội Kỳ học” nhìn mông lung lên bức hoành phi khắc ba chữ “Tích Khánh Đường” (tạm dịch Nơi hội tụ niềm vui) được treo trên rầm thượng gian thờ chua chát như thế. Nhiều đêm nằm ngủ, ông Mạnh vẫn nơm nớp sợ chút di sản truyền đời mình đang sống mai một dần theo năm tháng. Với ông, giá trị của ngôi nhà không chỉ nằm ở kiến trúc hay vật chất mà còn gắn với dòng họ, ký ức và nơi chốn của một gia đình.

Nhà rường Hội Kỳ không chỉ là một ngôi nhà gỗ đơn thuần mà gắn liền với vườn. Không có danh phận, ít được đầu tư nên những ngôi nhà cổ với khuôn viên vườn đặc trưng đang bị gặm nhấm bởi sức tàn phá của thiên tai, bằng sự bất lực của gia chủ, bằng những rệu rã chắp đổi từng ngày sửa chữa hòng níu kéo một niềm tin nhà cổ. Việc trùng tu nhà rường đúng quy chuẩn đòi hỏi kinh phí lớn. Những ngôi nhà vẫn mái thấp lợp ngói liệt, vẫn cột kèo gỗ mà chỗ này chỗ kia đã được sửa chữa, tân trang. Một vài ngôi nhà rường ba gian hai chái bị xập xệ, chủ nhà buộc lòng phải hạ giải thành một gian hai chái hoặc ba gian bít đốc, một số thì buộc thay đổi công năng theo nhịp sống. Giới đại gia cũng lùng sục đến tận làng tìm mua nhà rường và sẵn sàng trả giá hậu hĩ để đưa về dựng lại trong vườn nhà họ.

Một dạo, ngành văn hóa có đến đo đạc, nghiên cứu chi tiết các ngôi nhà rường cổ, người làng khấp khởi với hy vọng về một hồ sơ đề nghị được công nhận di tích quốc gia. Nhưng rồi người làng cứ chờ, chờ mãi cho một danh phận. Có danh phận sẽ được đầu tư bảo tồn, trùng tu. Hoặc chí ít cũng có nguồn thu từ du lịch. Không có danh phận, cũng chẳng thể ngồi chờ các dự án hỗ trợ trùng tu, người dân buộc phải tự sửa chữa. Ông Ngô Hồng Vỹ, Trưởng thôn Hội Kỳ cho biết, phần lớn các ngôi nhà cổ hiện nay đều thuộc sở hữu của các hộ dân nên việc bảo tồn chủ yếu dựa vào điều kiện kinh tế của từng gia đình, đồng nghĩa với việc không ít di sản đã xuống cấp hoặc thay đổi theo thời gian. Những điều đó đang trở thành những thách thức hiện hữu đối với việc bảo tồn các ngôi nhà cổ. Chính quyền xã Nam Hải Lăng có lẽ cũng trăn trở, bởi việc bảo tồn làng cổ Hội Kỳ có lẽ là bức thiết trong lúc này mang tính liên ngành. Làng cổ Phước Tích bên kia sông đã sớm trở thành di tích quốc gia, được đầu tư bài bản, trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch cả nước, trong khi đó Hội Kỳ vẫn đang loay hoay tìm kiếm một “danh phận” tương xứng với trầm tích văn hóa.

Sau cơn giông mùa hạ trong khoảng sân gạch loang lổ dấu thời gian, có những đôi mắt nặng trĩu âu lo của người làng như ông Mạnh, ông Dân, ông Tuệ, ông Dũng hay nhiều người già khác. Những đôi mắt ngước nhìn lên mái nhà, ánh mắt dừng lại lâu hơn ở những chỗ ngói đã xô lệch sau trận mưa lớn rồi khẽ thở dài. Mươi năm nữa, biết đâu những ngôi nhà cổ cuối cùng của ngôi làng bên dòng Ô Lâu này cũng chẳng còn đủ dáng dấp cũ xưa.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 8/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 28/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

×