Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Người "giải mã" những ca bệnh hiểm nghèo - Trí tuệ Việt Nam vươn tầm thế giới

Đây là một giải thưởng quốc tế uy tín bởi BS Trúc đã vượt qua 2.500 đề cừ để nhận vinh dự này. Ngoài giải thưởng danh giá từ Mỹ, BS Trúc còn được ghi nhận tại các diễn đàn y khoa khu vực như giải Contribution tại Hội nghị Quốc tế và Gặp gỡ thường niên Hàn Quốc lần thứ 62, Giải Overseas contribution Award tại Hội nghị Quốc tế về Ghép tế bào gốc tạo máu ở Busan (Hàn Quốc).

BS Phan Trúc được vinh danh ở Đại học Y khoa Chicago.

Với những vinh dự đó, BS Phan Trúc là một trong những gương mặt trẻ tiêu biểu của nền y tế Việt Nam. Anh sinh năm 1993, học đại học y tại Huế, sau đó học lớp BS nội trú tại Đại học Y Dược TP.HCM. Quá trình học ĐH của anh đã rất xuất sắc. Ngoài học bổng của Vin mec, anh còn nhận 2 học bổng giá trị là Học bổng Odon Vallet (2 năm liên tiếp) từ Pháp và Học bổng Minh Bui MD Foundation (6 năm liên tiếp) từ Hoa Kỳ. Và kết quả anh đã tốt nghiệp loại xuất sắc, là Á khoa đầu ra chương trình BS nội trú tại Đại học Y Dược TP.HCM năm 2020. Ngoài ra, anh còn có học vị là Thạc sĩ Nội khoa và BS CK1 loại xuất sắc chuyên ngành Huyết học - Truyền máu. Hiện tại BS Trúc là Trưởng khoa Bệnh hiếm tại Vinmec Central Park kiêm giảng viên tại Viện Khoa học Sức khỏe (Đại học VinUniversity) (TP.HCM).

Nhận vinh dự trong nhiều lĩnh vực, tuy nhiên danh tiếng của BS Trúc lại được ghi nhận nhiều nhất ở việc chẩn đoán và chữa trị thành công nhiều ca bệnh hiếm. Xin kể ra mấy ca tiêu biểu:

Ca bệnh nhân (BN) co thắt nửa mặt là Việt kiều Mỹ

Một phụ nữ Việt kiều Mỹ, được khám xét và nghiên cứu ở nhiều bệnh viện chuyên sâu và điều trị 3 năm ở Mỹ về chứng co thắt nửa mặt bên phải. Các BS ở Mỹ quyết định tiêm botox vào các cơ nhằm làm giảm co thắt nhưng không hiệu quả. Chị liên lạc với BS Trúc qua tin nhắn và quyết định bay từ Michigan về Việt Nam.

BS Trúc không thuộc chuyên ngành thần kinh (TK) nên chọn cách tiếp cận thuần túy là hỏi bệnh và ngoại suy.

Đầu tiên, việc co thắt này tác động rõ rệt lên nhiều nhóm cơ mặt bên phải đồng thời, nó phù hợp với sự chi phối của dây TK số 7 (TK mặt), nghĩa là sự co cơ đến từ sự kích thích vào dây TK số 7. Tiếp nữa, sự kích thích này có tính hằng định cao bởi vì nó hiện diện cả trong lúc nghỉ và khi ngủ. Cho nên chắc chắn phải là một tương tác có cấu trúc ổn định. Và thứ 3, nếu có bất thường cấu trúc thì không thể nào các phim chụp chuyên sâu ở Mỹ không ghi nhận.

Và một dữ liệu rất quan trọng khi BS Trúc thấy các cơn co thắt xuất hiện theo “nhịp”, gần như tương quan với tần số của mạch đập. Có lẽ nào nó là một “xung đột” giữa mạch máu và TK nằm cạnh nhau, khi mạch máu phình lên trong lúc đập đã ép vào dây TK?

BS Trúc đã tiến hành chụp cộng hưởng từ theo chuỗi xung chuyên biệt. Các BS đọc phim cũng nghi ngờ có sự tương tác. Sự nghi ngờ này được khẳng định một cách chắc chắn khi được đánh giá với TS.BS Trần Hoàng Ngọc Anh, một chuyên gia nổi tiếng trong phẫu thuật sọ não.

BS Ngọc Anh đã lên lịch cho chị mổ tách xa TK số 7 và mạch máu ngay sau đó. Cuộc mổ diễn ra thuận lợi và thành công hoàn toàn. Bệnh nhân ra viện không một biến chứng nào trong sự hạnh phúc và đánh giá rất cao về nền y học của Việt Nam. Thành công này ghi nhận khả năng chẩn đoán bệnh rất tốt của BS Trúc.

Người phụ nữ “khỏi” ung thư nhờ xét nghiệm PCR

Đây là câu chuyện kinh điển được BS Trúc nhắc đến như là một bài học sâu sắc về y học. Bệnh nhân (BN) là mẹ một vị Phó Giám đốc bệnh viện tại TP.HCM. Với các triệu chứng và hình ảnh lâm sàng ban đầu, BN được các cơ sở y tế chẩn đoán là ung thư thận - một căn bệnh nghiêm trọng thường đòi hỏi phẫu thuật cắt bỏ thận và có tiên lượng xấu. Tuy nhiên khi BN đến, BS Phan Trúc đã luôn đặt nghi vấn nguyên nhân gốc rễ bằng câu hỏi: “Liệu có nguyên nhân nào khác có thể gây ra các tổn thương tương tự trên thận?”.

Phát hiện đột phá của BS đến từ việc áp dụng kỹ thuật PCR (Polimerase Chain Reaction) - một xét nghiệm phân tử mới chỉ được triển khai để tìm vi khuẩn lao tại thời điểm đó. Kết quả xét nghiệm đã thay đổi hoàn toàn cục diện: BN thực chất mắc bệnh lao thận - một dạng lao ngoài phổi có thể gây ra các tổn thương giống khối u.

Với chẩn đoán chính xác, bệnh nhân được chuyển qua phác đồ điều trị kháng lao đặc hiệu. Chỉ sau vài tháng, sức khỏe BN đã hồi phục hoàn toàn, các tổn thương trên thận biến mất mà không cần phải trải qua bất kỳ cuộc phẫu thuật cắt bỏ thận hay hóa trị xạ trị như dự kiến ban đầu.

“Đồng hồ sinh học” huyết áp của bà lão 66 tuổi

Một bà lão 66 tuổi, người Việt gốc Hoa tìm đến BS Trúc trong tình trạng rất đáng lo ngại. Một năm trở lại đây, bà có hiện tượng huyết áp (HA) tăng vọt một cách bất thường chỉ vào chiều tối. Các cơn tăng HA này rất dữ dội, có lúc lên đến 200mmHg, tần số ngày càng dày hơn và sau đó là hàng ngày khiến bà phải đi cấp cứu liên tục. Thuốc hạ áp thông thường hầu như không có tác dụng. Và đến sáng thì trị số HA lại trở về bình thường khiến việc cấp thuốc HA hàng ngày là rất khó.

Trước những bất thường, BS Trúc đặt câu hỏi: Tại sao HA chỉ tăng vào một khung giờ nhất định? Điều này cho thấy có thể có một tác nhân kích hoạt theo nhịp sinh học, chứ không phải là tăng HA mãn tính thông thường. Từ đó phát hiện gốc rễ nằm ở sự mất cân bằng trong hệ thần kinh tự chủ, cụ thể là sự bất thường trong điều hòa và phối hợp giữa hệ thần kinh giao cảm và đối giao cảm. Hệ giao cảm có chức năng tăng nhịp tim và HA. Hệ đối giao cảm lại làm chậm lại. Ở người bình thường, 2 hệ thống này phối hợp nhịp nhàng. Vào buổi tối, hệ đối giao cảm sẽ chiếm ưu thế để cơ thể nghỉ ngơi, HA hạ xuống. Còn ở BN này, do sự bất thường, thay vị đạp phanh để nghỉ ngơi vào buổi tối thì chiếc xe lại bất ngờ tăng ga, gây ra cơn tăng HA dữ dội.

Giải pháp can thiệp là phải tìm cách “ngắt” công tắc sự kích hoạt này. BS Trúc đã tìm tòi và dùng một loại thuôc có tác dụng làm “dịu lại” hệ thần kinh giao cảm vào mỗi buổi chiều tối. Kết quả 30 phút sau khi uống thuốc thì HA quay đầu về trị số an toàn, và điều này lặp lại cho tất cả những ngày sau đó.

Vậy là không cần đến những can thiệp phức tạp, BS Phan Trúc đã tìm ra một giải pháp hiệu quả, giúp BN thoát khỏi những chuyến đi cấp cứu thường xuyên và nỗi lo lắng bất an hàng này.

Người phụ nữ 13 năm trời tuyệt vọng vì chứng “động kinh” lạ

Từ Hà Nội vào gặp BS Trúc nhưng chị không mang theo nhiều hy vọng vì cũng đã qua quá nhiều thăm khám ở nhiều bệnh viện. Lần đầu tiên là lúc chị ở trong phòng tắm quá lâu. Chồng chị phá cửa xông vào thì thấy chị bất tỉnh. Chị tỉnh dậy trong bệnh viện với cảm giác mệt mỏi mà không phát hiện ra bất thường gì. Cứ như thế số lần xuất hiện mỗi lúc một nhiều hơn, một tháng 1-2 lần. Có lần chị đi trên đường, trời nắng, chị té ngã áp cẳng chân vào ống bô bị bỏng, sau phải phẫu thuật ghép da, còn cả mảng sẹo.

Trước khi cơn này diễn ra, chị sẽ có các triệu chứng “tiền triệu” báo trước tầm 15 giây với những tiếng ồn ào trong đầu. Cơn cứ diễn ra mọi nơi: Ngoài đường, trong công ty, trên xe… đã làm bao người quanh chị hú hồn. Dù không đủ bằng chứng, các BS hướng chị đến chẩn đoán một dạng động kinh và đề nghị chị uống thuốc. Chị từ chối vì biết thuốc động kinh rất nhiều tác dụng phụ sẽ làm giảm cảm nhận về đời sống của chị trong mọi lúc.

Cứ thế chị xác định đời chị sẽ kết thúc bất cứ lúc nào. Chị đã viết di chúc gửi lại nơi cô bạn thân. Mặt sau điện thoại là số liên hệ của bạn chị, để ai vô tình thấy chị ngất xỉu sẽ hỏi để biết cách sơ cứu. Điều chị đau lòng hơn nữa là chị lo sợ động kinh sẽ di truyền cho con. Mà thời gian còn lại của chị thì không biết khi nào, nên chị dồn hết sức lực kiếm tiền để lại cho con. Còn bản thân chị sẵn sàng chấp nhận tất cả, kể cả hôn nhân cũng không còn chung lối…

Với trường hợp này, lúc không lên cơn thì không có gì để khám, và cả lúc động kinh, hồ sơ cũng không ghi nhận sóng động kinh. Cho nên, cách duy nhất là… xâu chuỗi tất cả để đưa ra mô hình dự đoán. Và, BS Trúc chú ý đến chi tiết các cơn này có liên quan đến những lúc mệt mỏi, bị stress hoặc để bụng đói quá lâu.

Điều nổi bật, dù bệnh đã 13 năm nhưng ngoài lần bỏng bô xe máy, chị không có tổn thương thể chất nào nổi bật. Thêm triệu chứng “tiền triệu” cùng với điều này khác với các BN động kinh khác nếu không dùng thuốc, vẫn đi làm một mình, vẫn tích cực kiếm sống, vì chị sẽ luôn biết cách chọn “tư thế ngã” trước khi vào cơn.

Một điều lạ nữa là: Cơn chưa bao giờ xuất hiện khi đang nằm hay lúc đang ngủ. Đây là điều khác hoàn toàn với người bệnh động kinh lâu năm. Rất có thể bệnh lý này liên quan đến tư thế, mà tư thế gây ra bất tỉnh thì chỉ có thể là tụt huyết áp (HA). BN được làm nghiệm pháp với chiếc bàn nghiêng. Kết quả dương tính đã chứng minh cơ chế ngất của chị liên quan đến phản xạ phế vị. Do hệ thần kinh phó giao cảm hoạt hóa mạnh khi đối diện với stress, tư thế đứng kéo dài nên gây tụt HA để đưa cơ thể “rớt xuống”. Điều này giải thích cho mọi thứ chị đã trải qua. Khi nào máu không lên não kịp, do đói, mất nước hoặc đứng lâu hoặc mệt mỏi thì sẽ dễ vào cơn.

Chuyện chị bị “gán ghép” động kinh, rồi gia đình phân tán, cố gắng làm việc nhiều để kiếm tiền, ăn uống không đúng giờ… đều làm tăng tần suất bệnh. Vậy giải pháp để hạn chế hình thành cơn không phải là thuốc mà chỉ là nghỉ ngơi xen kẽ khi làm việc, sống điều độ, không để bị đói, hạn chế mất nước và tránh ra ngoài trời nóng. Một cuộc sống dễ chịu hơn sẽ tới với chị khi tìm ra nguyên nhân bệnh nhờ BS Trúc.

Ca bệnh “rò bạch mạch ruột”

Một phụ nữ trẻ đã rong ruổi suốt 3 năm khắp các bệnh viện lớn nhỏ để tìm nguyên nhân gây tình trạng phù toàn thân, bụng tràn dịch, thuyên tắc phổi cấp tính và rối loạn mỡ máu nặng. BN đã dùng hơn 10 loại thuốc, trải qua vô số lần nhập viện mà không có tia hy vọng sẽ khỏi.

Tại Bệnh viện Vinmec, sau khi hội chẩn, BS Trúc phát hiện ra nguyên nhân đó là rò bạch mạch ruột. Đây là căn bệnh hiếm chưa từng tìm thấy ở Việt Nam.

Một phác đồ điều trị được triển khai. Tuy nhiên, sau khi đã điều trị tích cực bằng nhiều loại thuốc, BN vẫn liên tục suy giảm protein và vi chất, phù không giảm, suy giảm miễn dịch và viêm mạn tính dai dẳng. Điều này gợi ý tác nhân gây viêm phải liên tục tồn tại trong cơ thể. Mọi giả thuyết về bệnh tự miễn hay ung thư đã được loại trừ. Vậy điều gì có thể bền bỉ hiện diện như thế? Chỉ có thể là… thức ăn. Từ manh mối về tình trạng đau bụng lặp lại sau bữa ăn, BS quyết định kiểm tra chỉ số kháng thể tTg-lgA - xét nghiệm quan trọng trong chẩn đoán căn bệnh hiếm Celiac. Ở bệnh lý này, khi cơ thể tiếp xúc với gluten (có trong sản phẩm của lúa mì, lúa mạch, yến mạch) sẽ khiến hệ miễn dịch nhầm lẫn, tiết ra kháng thể tấn công chính các enzime bảo vệ ruột non, gây tổn thương niêm mạc kéo dài. Hậu quả dẫn đến rò bạch mạch ruột, mất protein nặng, phù toàn thân và rối loạn huyết học. Như vậy rò bạch mạch ruột là biểu hiện bề nổi, còn gốc rễ bệnh là phản ứng miễn dịch quá mức với gluten.

Kết luận này giúp BN không phải sử dụng thuốc mà chỉ cần kiêng ăn với các sản phẩm có gluten là đủ. Kết quả bất ngờ là chỉ sau 1 tuần BN hết phù, sau 2 tháng là BN khỏe mạnh mà không có thêm đợt tái phát nào.

Giải quyết ca bệnh 15 năm của một thanh niên Mỹ

Một chàng trai người Mỹ, đang làm việc ở Campuchia, tìm sang Việt Nam gặp BS Trúc với một bệnh sử dài 3 trang giấy. Bắt đầu từ năm 2010, anh xuất hiện tình trạng đau đầu, từ dưới vùng chẩm, lan lên trên và xuống cổ vai gáy. Tình hình này luôn hiện diện và nặng hơn khi anh phải tập trung nhìn, đọc sách, lái xe... Một vấn đề khá nặng nề nữa là tình trạng khô mắt nghiêm trọng, mỏi mắt đến mức phải ngừng lái xe hay xem tivi. Hơn 15 năm, anh ấy được khảo sát rất rộng với MRI sọ não và cột sống cổ, X-quang, điện cơ, đo dẫn truyền thần kinh, xét nghiệm nội tiết, thấp khớp, tự miễn…, hầu hết đều không ghi nhận bất thường đáng kể. Người bệnh cũng đã trải qua gần như đầy đủ các phương pháp điều trị đau mạn tính hiện có, bao gồm nhiều nhóm thuốc giảm đau, giãn cơ, thuốc chống động kinh, thuốc chống trầm cảm, vật lý trị liệu, châm cứu, tiêm corticoid, phong bế thần kinh, botox… nhưng hiệu quả rất hạn chế hoặc không đáng kể.

Có quá nhiều lý do làm chùn chân BS. BN đã trải qua đánh giá bằng những công nghệ tối tân nhất và những chuyên gia cao cấp của thế giới, trong lĩnh vực chuyên sâu của họ. Một bác sĩ trẻ măng, đơn thân độc mã, ở một nước thua kém họ như BS Trúc, lấy cơ sở nào để tạo ra bước ngoặt?

Dù vậy, trước mắt BS là một thanh niên chịu đựng đau khổ kéo dài, đã vượt dặm trường để đến đây, nên không thể bỏ cuộc. May mắn là BS luôn giữ được một đầu óc khách quan với dữ liệu, mà không bị những danh tiếng hay quyền uy của người trước làm nhiễu.

Khi ngồi lại thật kỹ với BN, một nhận định quan trọng rút ra: Thứ nhất, triệu chứng của BN khu trú ở vùng đầu cổ hàng chục năm qua, mà không có dấu hiệu tiến triển ở các phần khác, nên không thể là một rối loạn hệ thống. Thứ hai, triệu chứng có thời điểm bắt đầu rõ ràng (2010), chứng tỏ có sự kiện khởi đầu. Sự kiện diễn ra và cố định ở đó kéo dài, thì đây rất có thể là rối loạn cấu trúc (giải phẫu). Nhưng rõ ràng, các khảo sát hình ảnh chi tiết về đầu cổ đều không phát hiện bất thường. Và mọi suy luận dẫn tới một cấu trúc dễ bị bỏ qua. Đó là cấu trúc của mũi. Đề nghị chụp CT vùng mũi kiểm tra. Kết quả trả về có vách ngăn mũi lệch nhẹ sang trái, kèm gai xương bờ trái vách ngăn. Đây rồi! Nhớ về đặc điểm đau lan từ vùng đầu xuống cổ kèm kích ứng mắt rõ, đây là kiểu đau của dây thần kinh sinh ba, vốn chi phối cảm giác toàn bộ vùng mặt. Vậy nếu các cấu trúc mũi này lệch về một phía và chạm vào đối bên, nó hoàn toàn có thể tạo nên một kích thích thần kinh sinh ba, tạo nên đau đầu do tiếp xúc trong hốc mũi.

Chứng minh bằng cách nào đây? Phối hợp với đồng nghiệp Tai mũi họng, một bài test đơn giản được đưa ra. Xịt chất gây tê tại chỗ vào mũi ức chế tín hiệu thần kinh xem sao? Kết quả trên cả bất ngờ, toàn bộ triệu chứng biến mất ngay lập tức. Đó là bằng chứng về nguồn gốc kích thích thần kinh bất thường gây ra triệu chứng cho người bệnh.

BN đã được đưa vào phẫu thuật trong ít ngày sau đó ngay tại Việt Nam. Không thể tin là vấn đề tưởng như rất phức tạp lại có thể hoá giải chỉ trong ít chục phút với chi phí chỉ tầm 100 USD. Nếu BS không đủ niềm tin vào lý luận, không đủ cảm thông cho nỗi đau bệnh tật, và không dám đi tới, thì có lẽ câu chuyện vẫn còn là một bí mật kéo dài.

Trên đây chỉ là một số trong rất nhiều ca giải quyết bệnh hiếm rất lý thú về mặt y học của BS Phan Trúc. Với tinh thần kiên trì “đi tận cùng cơ chế bệnh sinh”, có ca chỉ sau 1 tuần nhưng có ca phải theo dõi vài ba tháng, BS Trúc luôn tìm tòi nghiên cứu để không lùi bước trước những bế tắc, kết hợp hỏi bệnh sử với lâm sàng và cận lâm sàng, BS đã “giải mã” rất nhiều ca bệnh hiếm mang lại hy vọng sống cho nhiều BN từng bị “bỏ rơi”. Tài năng và y đức của anh không chỉ được thế giới ghi nhận mà còn đóng góp rất lớn cho sự phát triển của nền y tế nước nhà.

Cùng với những thành công trong các lĩnh vực khác như ghép tạng, can thiệp “giờ vàng” trong tim mạch…, việc giải quyết các ca bệnh hiếm của BS Phan Trúc đang góp phần đưa nền y tế của Việt Nam tiệm cận với các nền y tế tiên tiến của thế giới.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×