Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Người thầy giàu tâm huyết giữ gìn hồn chữ viết Khmer

Vạn sự khởi đầu nan!

Gương mặt hiền lành, luôn nở nụ cười tươi, toát lên tinh thần và ý chí, nghị lực cao của một người từng trải qua nhiều thử thách, khó khăn và đã vượt qua ngoạn mục, gặt hái được những thành công trong cuộc đời gắn bó với ngành giáo dục!

Đó là thầy Trần The, dân tộc Khmer, người thầy soạn thảo sách học chữ Khmer, sách giáo khoa Ngữ văn tiếng Khmer cho các cấp học trong tỉnh Sóc Trăng (nay là Thành Phố Cần Thơ). Thầy sinh ngày 5/9/1959 trong một gia đình nông dân tại ấp Đại Thành, xã Đại Tâm, huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng (nay là Phường Mỹ Xuyên - Thành phố Cần Thơ).

Thầy The tâm sự: Con số 0l5/9 gợi nhớ đến ngày cả nước tưng bừng, náo nức khai giảng đầu năm học nên thầy cho rằng đó là duyên nghiệp trời định; kết nối đời mình với nghề dạy học sau này!

Từ một cậu học trò vùng xa, thầy Trần The đã trưởng thành theo thời gian; không ngừng tự học, tự rèn, tự nghiên cứu; say mê tìm tòi, học hỏi để làm giàu thêm kiến thức cho bản thân.

Học hết bậc Tiểu học, năm 16 tuổi, thầy vào chùa tu báo hiếu, làm tròn phận sự người con với gia đình. Thầy tiếp tục con đường tu hành, học và nghiên cứu giáo lý trong thời gian mười năm (1975- 1985). Sau đó, Thầy xuất tu và học Trung học Sư phạm hai thứ chữ tại Hậu Giang (cũ). Năm 1986, thầy tốt nghiệp và làm giáo viên Trường Tiểu học Đại Tâm (Mỹ Xuyên- Sóc Trăng cũ).

Tháng 7/1992, thầy được cử về làm Chuyên viên Sở Giáo dục- Đào tạo Sóc Trăng, phụ trách chuyên môn Khmer ngữ của tỉnh. Sau đó, do hoàn cảnh gia đình, tháng 8/2012, thầy trở về Trường Dân tộc Nội trú Thạnh Phú (huyện Mỹ Xuyên- Sóc Trăng cũ). Sau gần 30 năm cống hiến quên mình cho ngành giáo dục, thầy về quê nghỉ hưu (2019) với huy chương “Vì sự nghiệp Giáo dục” và Huy hiệu “30 năm tuổi Đảng”.

Thầy là tấm gương tự học, tự rèn, tự phấn đấu để không ngừng nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của công việc. Thầy đã tốt nghiệp Trường cao đẳng sư phạm tiếng Khmer (tỉnh Cửu Long, nay là tỉnh Vĩnh Long)) và tốt nghiệp Đại học sư phạm Hà Nội 1.

Trong thời gian công tác, thầy Trần The còn tham gia Hội thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh Sóc Trăng ( 1992- 2012) và vinh dự được tặng thưởng Huy chương vì sự nghiệp Tòa án.

Nay tuy về hưu nhưng thầy vẫn nhiệt tình hợp đồng giảng dạy tiếng Pali ở Chùa Sà Lôn (Chùa Chén Kiểu, thuộc Phường Mỹ Xuyên- Thành Phố Cần Thơ); tham gia coi và chấm các kỳ thi tiếng Pali của Hội đồng thi sư sãi toàn tỉnh. Đúng là “Tuổi tuy hưu trí, trí không hưu” là vậy !

Nói “Vạn sự khởi đầu nan” vì khi thầy được cấp trên phân công soạn sách giáo khoa tiếng Khmer, sách Ngữ văn tiếng Khmer thì đúng là chỉ có hai bàn tay trắng với vốn liếng chữ Khmer còn khiêm tốn! Nhưng với ý chí vượt khó, tinh thần học theo tấm gương của Bác và lời dạy của Người; thầy Trần The đã “vượt lên chính mình”, hoàn thành xuất sắc công việc được giao: “Không có việc gì khó/ Chỉ sợ lòng không bền/ Đào núi và lấp biển/ Quyết chí ắt làm nên!”.

“Vạn sự khởi đầu nan” vì vào thời điểm ấy, chưa có cuốn sách giáo khoa Ngữ văn nào viết bằng chữ Khmer để phục vụ việc dạy và học chữ Khmer trong trường học vùng đông đồng bào dân tộc. Yêu cầu việc biên soạn sách giáo khoa ở thời điểm này vô cùng cấp bách, nhằm phục vụ nhu cầu học tập tiếng Khmer cho đông đảo học sinh dân tộc Khmer.

Chữ Khmer không đơn giản là con chữ, là phương tiện giao tiếp mà còn là kho tàng văn hóa chứa đựng lịch sử, tư duy sâu sắc và bản sắc dân tộc đậm đà. Giữ gìn, phát huy chữ viết Khmer là mệnh lệnh từ trái tim của những người con Khmer giàu tâm huyết; dù khó khăn đến mấy cũng quyết tâm thực hiện cho bằng được!

Sự thôi thúc diệu kỳ!

Sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế, xã hội, của công nghệ và sự len lỏi của nền kinh tế thị trường vào các lĩnh vực cuộc sống, trong đó có lĩnh vực giáo dục vùng đồng bào dân tộc Khmer đã làm cho chữ viết Khmer có nguy cơ mai một, bị quên lãng…. Đó là một sự thiệt thòi lớn, một sự mất mát lớn, không thể bù đắp nếu không mau chóng bảo tồn, gìn giữ và phát huy bằng cách soạn thành sách học tiếng Khmer, sách giáo khoa Ngữ văn.

Việc biên soạn sách học tiếng Khmer, sách giáo khoa Ngữ văn tiếng Khmer sẽ góp phần to lớn cho đông đảo sư sãi, học sinh dân tộc Khmer có ý thức sâu sắc trong việc gìn giữ bản sắc của tiếng nói, chữ viết dân tộc.

Từ đó tạo niềm tự hào bản sắc của dân tộc mình góp phần làm phong phú thêm bản sắc 54 dân tộc anh em; lan tỏa giá trị văn hóa thêm về chiều sâu và chiều rộng, cùng chung sức chung lòng vun bồi, gìn giữ nền văn hóa lâu đời của tổ tiên truyền lại.

Được sự giúp đỡ tận tình, sự động viên, sự khích lệ kịp thời của Ban Giám đốc, đặc biệt là Nhà giáo Nhân dân Lâm Es (lúc bấy giờ giữ chức vụ Phó Giám đốc Sở Giáo dục- Đào tạo Sóc Trăng), của các đồng nghiệp và đặc biệt là của những ánh mắt ngây thơ, trong trẻo đang mong chờ của các em học sinh dân tộc Khmer; thầy Trần The thêm vững tự tin, thêm động lực, sức mạnh nội tại để bắt tay vào công việc hết sức khó khăn, vất vả, đầy thử thách này.

“Gian nan rèn luyện mới thành công!”

Thầy Trần The rất tâm đắc về những bài thơ của Bác trong cuốn “Nhật ký trong tù".

Một trong những giá trị sâu sắc là chúng ta tìm được những “hạt vàng” lấp lánh trong thơ Bác về những bài học rèn luyện, những bài học vượt khó để thành công.

“Gạo đem vào giã bao đau đớn/ Gạo giã xong rồi trắng tựa bông/ Sống ở trên đời người cũng vậy/ Gian nan rèn luyện mới thành công!”(Nghe tiếng giã gạo- Hồ Chí Minh).

Đúng vậy- thầy nói : Không có thành công nào tự đến; con đường đến với thành công luôn gập ghềnh sỏi đá. “Ví thử đường đời bằng phẳng cả/ Anh hùng, hào kiệt có hơn ai?” (Phan Bội Châu). Thầy Trần The luôn tự dặn : “Phải tự đi bằng đôi chân của mình!”. Phải trải qua những thử thách cao độ, khắc nghiệt “lửa thử vàng, gian nan thử sức” mới có được thành công và thành công đó mới có ý nghĩa chân chính, cao đẹp.

Nếu tục ngữ Việt Nam có câu “Có công mài sắt có ngày nên kim” thì tục ngữ Khmer cũng có câu tương đồng ý nghĩa “Muốn nhọn như gai phải siêng mài sắc”. Nhờ có tinh thần chịu khó, bền bỉ nên thầy Trần The không quản trở ngại, “tầm sư học đạo”; tích lũy vốn từ ngữ Khmer ngày thêm đầy đặn, phong phú.

Để có nguồn tư liệu, thầy đã cất công vô từng ngôi chùa Khmer cổ xưa; tìm tư liệu kinh sách được người xưa lưu giữ trên lá buông. Thầy từng đi tu mười năm qua các chùa Khmer trong tỉnh, ngoài tỉnh, giáo lý tiếng Khmer thuộc làu.

Có những cuốn sách cổ chữ Pali, thầy mượn, pho to và dịch ra chữ Khmer để làm dày thêm nguồn tư liệu thực tế. Những tư liệu quý giá này còn được tu chính, biên tập, soạn lại cho phù hợp tâm lý lứa tuổi; đảm bảo tính khoa học, tính sư phạm, tính vừa sức…Không đơn giản đâu bởi vì có những chi tiết, những tư liệu có khi phải sửa đổi, điều chỉnh, hiệu chính đến mấy lần mới đáp ứng về mặt từ ngữ, về mặt tư tưởng, về ý nghĩa giáo dục…

Mặt khác, thầy khiêm tốn học hỏi những bậc thầy đàn anh, những đồng nghiệp của mình ở các phòng gíao dục huyện- thị, ở các trường dân tộc nội trú trong tỉnh với tinh thần “Học thầy không tày học bạn”. Thầy đã mở lòng tiếp thu những góp ý, những phản biện chân thành, khoa học để biên soạn sách được hoàn thiện hơn.

Thời điểm này, thầy Trần The làm việc lại Sở Giáo dục- Đào tạo Sóc Trăng. Từ quê nhà Đại Tâm lên thành phố Sóc Trăng hơn mười cây số; trưa nghỉ ngơi tại văn phòng Sở, chiều trở về nhà; mọi việc nhà do bà xã Thạch Thị Phi lặng thầm cần cù lo toan cho chồng yên tâm công tác. Có thời điểm gần hai năm, Sở phải thuê mướn tạm nhà dân để làm việc, nhường chỗ cho mặt bằng thi công cơ sở mới nên điều kiện làm việc, ăn nghỉ vô cùng thiếu thốn, khó khăn, vất vả.

Nhưng thật kỳ diệu, lần lượt những cuốn sách tiếng Khmer ra đời, mang lại bao niềm vui cho thầy cô giảng dạy và các em học sinh trong các trường có dạy tiếng Khmer. Một sự nỗ lực không mệt mỏi, một tinh thần trách nhiệm cao cả của thầy Trần The, một nhà giáo giàu tâm huyết, quyết gìn giữ và phát huy vẻ đẹp của hồn chữ Khmer.

Những cuốn sách nào ra trước, đi vào quá trình dạy và học; thầy đều chú tâm lắng nghe phản ánh, lắng nghe tiếng nói từ cơ sở để kịp thời điều chỉnh, bổ sung khi tái bản và lấy đó làm kinh nghiệm cho những cuốn sách sau hoàn thiện hơn.

Mùa trái ngọt, những đứa con tinh thần ra đời!

Mười tám đầu sách tiếng Khmer (trong đó có một số cuốn in chung) của thầy Trần The trong vòng thời gian 16 năm (từ 1993 đến 2009) là một quá trình lao động trí óc miệt mài, nghiêm túc, trách nhiệm, bền bỉ, đầy đam mê và nhiệt huyết.

Đó là sách tự học tiếng Khmer, giáo trình giảng dạy, sách học sinh, sách giáo viên, sách bài tập, sách tiếng Pali, chuyên luận, tham luận hội thảo… Tất cả đều nằm trong một hệ thống khoa học, có tác dụng bổ trợ, tham khảo, bổ sung lẫn nhau để có một bài giảng đạt chuẩn yêu cầu.

Những cuốn sách của thầy Trần The được xuất bản ở địa phương, phục vụ nhu cầu học tiếng Khmer trong tỉnh, gồm có: 1. Tự học tiếng Khmer, 1993; 2. Sổ tay song ngữ Việt- Khmer I, 1993; 3. Sổ tay song ngữ Việt- Khmer II, 1993.

Những cuốn sách được xuất bản tại Hà Nội (Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam) gồm có: 1. Chuyện kể Khmer III, 1997; 2. Giáo trình giảng dạy, ở Trường Trung học Sư phạm, Tập I. Sách chuyên nghiệp, 1999; 3. Giáo trình giảng dạy, ở Trường Trung học Sư phạm, Tập II. Sách chuyên nghiệp, 2000; 4. Giáo trình giảng dạy, ở Trường Trung học Sư phạm, Tập III. Sách chuyên nghiệp, 2000; 5. Tiếng Khmer I, sách học sinh, 2005; 6. Tiếng Khmer I, sách giáo viên, 2005; 7. Tiếng Pali 11, sách học sinh, 2005; 8. Tiếng Pali 11, sách giáo viên, 2005; 9. Ngữ văn Khmer 10, sách học sinh, 2005; 10. Ngữ văn Khmer 10, sách giáo viên, 2005; 11. Ngữ văn Khmer 11, sách học sinh, 2005; 12. Ngữ văn Khmer 11, sách giáo viên, 2005; 13. Ngữ văn Khmer 12, sách học sinh, 2005; 14. Ngữ văn Khmer 12, sách giáo viên, 2005; 15. Tập viết Khmer I, 2006; 16. Tập viết Khmer II, 2007; 17. Chuyện kể Khmer I, 2008; 18. Chuyện kể Khmer II, 2009.

Bên cạnh đó, thầy Trần The còn chuẩn bị xuất bản những cuốn sách tiếng Khmer, sách nghiên cứu rất bổ ích và lý thú; giúp cho việc học chữ Khmer luôn dễ hiểu, dễ tiếp thu và có sức lan tỏa sâu rộng, mạnh mẽ.

Đó là những cuốn sách: 1. Sổ tay thuật ngữ Tiểu học; 2. Sổ tay thuật ngữ Trung học cơ sở; 3. Học từ ngữ Khmer qua tranh ; 4. Chuyện kể Khmer, tập III; 5. Tục ngữ, thành ngữ và câu đố Khmer; 6. Tiếng Khmer, quyển 5 (sách học sinh); 7. Tiếng Khmer, quyển 5 (sách giáo viên); 8. Vở bài tập tiếng Khmer, quyển 5; 9. Chính tả tiếng Khmer; 10. Hồi ký nhà giáo nhân dân Lâm Es (ghi theo lời kể).

"Của tin gọi một chút này làm ghi”

Viết sách là một công việc cực kỳ khó; viết sách tiếng Khmer, sách Ngữ văn tiếng Khmer lại càng khó khăn gấp bội. Bền bỉ, nhẫn nại, kiên trì, luôn có ý chí và nghị lực cao là những phẩm chất cần có ở người viết sách.

Nhà văn Gamzatốp trong cuốn sách “Đaghextan của tôi” đã viết rất hình ảnh, rất sinh động về công việc viết sách cực nhọc như thế nào: “Bắt đầu nghĩ- cũng thể như hoài thai. Đứa trẻ nhất định ra đời, chỉ cần nuôi dưỡng nó, như người đàn bà đã mang nặng cái thai trong bụng để rồi sau đó đẻ nó ra; nhễ nhại mồ hôi, vật vã đau đớn. Nói sang chuyện sách- thì đó là viết”.

Thầy Trần The tâm niệm viết sách tiếng Khmer là để trả nợ cuộc đời; trả nợ những năm tháng bao cấp đầy khó khăn, cực nhọc. Lúc bấy giờ ở địa phương, cứ mười giáo viên thì có đến hơn phân nửa bỏ nghề, về quê làm nghề khác sinh sống.

Ngay cả gia đình, nhiều người trong sóc phum cũng kêu thầy nghỉ dạy; sau đại hội 6 của Đảng là thời “mở cửa”, anh rể tên là Siêu Hêl kêu về nhà có đề pô bán nước đá, bán vật liệu xây dựng… Thầy tự tin nói với Mẹ rằng: Con có bằng sư phạm rồi, ráng theo nghề dù khó khăn đến mấy. Thầy tự nhủ và tin tưởng : mai này chắc cuộc sống sẽ khá hơn, không bao cấp mãi thế này đâu!

Nhiều bữa, chỉ có ăn khoai trừ bữa nhưng lòng yêu nghề, mến trẻ mãnh liệt đã giữ chân thầy vững vàng trụ lại nghề dạy học. Dù chẳng giàu có vật chất như người khác nhưng nghề giáo giàu có về lương tâm, về tâm hồn “Yêu nghề, mến trẻ, ta yêu mãi/ Giàu ở lương tâm, chẳng sợ nghèo!”.

Trên cánh đồng ngôn ngữ, văn hóa của nhân loại; mỗi ngôn ngữ, chữ viết chính là hồn vía thiêng liêng, sâu thẳm ngàn năm của mỗi dân tộc, mỗi đất nước. Mỗi ngôn ngữ, chữ viết là một bông hoa thơm  có hương sắc riêng, độc đáo và ấn tượng.

Tinh hoa ngôn ngữ, chữ viết của mỗi dân tộc, mỗi đất nước được chắt lọc, kết tinh qua hàng ngàn năm lịch sử. Hãy hòa hương thơm ngôn ngữ, văn hóa, chữ viết Khmer vào chung dòng chảy ngôn ngữ, chữ viết toàn dân tộc mà vẫn giữ được bản sắc riêng. Đó cũng là phương cách làm cho chữ viết Khmer luôn được phát huy, tồn tại mãi mãi, phát triển đi lên trong thời đại vươn mình của đất nước.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×