Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Người trẻ trở về làng - khi ruộng đồng không chỉ là kế sinh nhai mà là tương lai

Chiều muộn, con đường bê tông nhỏ dẫn vào làng rực lên trong màu nắng cuối ngày. Hai bên đường, những thửa ruộng vừa xuống giống thẳng hàng như kẻ chỉ. Xa hơn, nhà màng phủ trắng một góc cánh đồng, bên cạnh là khu sơ chế rau quả sạch, nơi chiếc máy dán tem truy xuất nguồn gốc chạy đều đều. Giữa khung cảnh ấy, Nguyễn Hoàng Nam, 29 tuổi, cúi xuống kiểm tra từng luống dưa lưới non. Bàn tay Nam vẫn còn vết chai mới. Đó không phải vết chai của một người sinh ra đã quen với đồng áng, mà là vết chai của một người từng rời làng đi rất xa rồi lại chọn quay về.

“Ngày trước, cháu từng nghĩ phải ra thành phố mới có tương lai. Bây giờ cháu nghĩ khác: Tương lai không nằm ở nơi đông người hơn, mà nằm ở nơi mình dám làm khác đi”, Nam nói, mắt vẫn nhìn về phía những luống cây xanh mướt. Câu nói ấy nghe nhẹ, nhưng phía sau là cả một hành trình không dễ dàng.

Cuộc trở về từ nỗi lo của cha mẹ

Nam sinh ra trong một gia đình nông dân ở một xã thuần nông. Tuổi thơ của anh gắn với mùi rơm mới, tiếng máy tuốt lúa, những buổi chiều theo mẹ ra đồng nhổ cỏ, bắt sâu. Cũng như nhiều đứa trẻ ở làng, Nam lớn lên cùng một lời dặn quen thuộc: “Cố học cho giỏi để sau này thoát ruộng”. Ngày Nam đỗ đại học, cả nhà mừng. Người cha bán thêm một lứa lợn, người mẹ gói ghém từng đồng cho con ra thành phố. Với gia đình, đó là một cuộc đi để đổi đời. Với Nam khi ấy, đồng ruộng là ký ức đẹp nhưng không phải là nơi để lập nghiệp.

Tốt nghiệp ngành công nghệ sinh học, Nam làm việc cho một doanh nghiệp thực phẩm tại Hà Nội, mức lương không quá cao nhưng đủ sống. Những năm đầu đi làm, anh giống bao người trẻ khác: Đi sớm về khuya, quen với nhịp sống văn phòng, cà phê vội buổi sáng, những cuộc họp kéo dài và căn phòng trọ nhỏ sáng đèn đến khuya. Thế rồi, mỗi lần về quê, Nam lại thấy làng mình khác đi. Khác không phải vì khang trang hơn, mà vì vắng hơn. Nhiều thửa ruộng bị bỏ không. Thanh niên đi làm khu công nghiệp hoặc lên thành phố. Những người còn bám đồng chủ yếu là cha mẹ, chú bác đã ngoài năm mươi, sáu mươi tuổi. Vụ mùa vẫn nối vụ mùa, nhưng niềm vui trên đồng dường như thưa dần.

Một buổi chiều, Nam thấy mẹ ngồi bên hiên nhà, nhặt từng mớ rau vừa hái, lặng lẽ bỏ riêng những lá sâu, lá xấu. Mẹ nói: “Làm ruộng bây giờ khó lắm con ạ. Được mùa thì rớt giá, được giá thì mất mùa. Người mua cần sạch, cần đẹp, cần đều, mà nông dân mình nhiều khi vẫn làm theo thói quen cũ”. Câu nói ấy theo Nam trở lại thành phố. Nó không ồn ào, nhưng dai dẳng. Anh bắt đầu tự hỏi: Nếu người trẻ nào cũng rời làng, ai sẽ làm mới đồng ruộng? Nếu kiến thức học được chỉ nằm trong nhà máy, văn phòng, ai sẽ đưa khoa học về với luống rau, vườn quả, hạt gạo quê mình?

Khi quyết định trở về không phải là lùi lại

Ngày Nam thông báo nghỉ việc để về quê làm nông nghiệp sạch, cha mẹ anh im lặng rất lâu. Người cha nhìn con, giọng vừa thương vừa lo: “Học bao nhiêu năm để về làm ruộng à?”. Câu hỏi ấy không chỉ là nỗi lo của một gia đình. Đó còn là định kiến tồn tại ở không ít làng quê: Làm nông là vất vả, bấp bênh; người học cao thì nên đi xa; trở về ruộng đồng là một bước lùi. Nam hiểu điều đó. Chính anh trước đây cũng từng nghĩ như vậy. Nhưng lần này, anh trở về không phải để làm nông như cách cũ. Anh muốn thử một con đường khác: Sản xuất sạch, quản lý bằng dữ liệu, bán hàng qua kênh số, xây dựng thương hiệu cho nông sản quê hương.

Những ngày đầu, Nam thuê lại vài sào ruộng bỏ hoang. Anh dựng nhà màng, lắp hệ thống tưới nhỏ giọt, học cách đo độ ẩm, độ pH của đất, ghi nhật ký canh tác bằng điện thoại. Mỗi luống cây đều có lịch chăm sóc, mỗi lứa sản phẩm đều có mã truy xuất nguồn gốc. Nhưng nông nghiệp không chiều lòng người chỉ bằng lý thuyết. Vụ dưa đầu tiên, Nam thất bại. Cây phát triển không đều, sâu bệnh xuất hiện, một phần sản phẩm không đạt tiêu chuẩn. Tiền vốn đội lên, người làng bắt đầu bàn tán.

“Đấy, làm ruộng có dễ đâu. Cứ tưởng học đại học về là cây cũng nghe lời mình à?”, một bác hàng xóm nửa đùa nửa thật. Nam cười, nhưng đêm đó anh không ngủ. Anh mở lại từng trang ghi chép, gọi điện hỏi chuyên gia, lên mạng tìm tài liệu, rồi sáng hôm sau lại ra ruộng. Anh nhận ra, muốn làm nông nghiệp hiện đại, trước hết phải biết khiêm tốn trước đất đai. Công nghệ không thay thế được sự kiên nhẫn. Kiến thức không có nghĩa gì nếu không chịu cúi xuống quan sát từng chiếc lá, từng đường nước, từng dấu hiệu nhỏ của cây trồng. Vụ thứ hai khá hơn. Vụ thứ ba, sản phẩm bắt đầu vào được một cửa hàng thực phẩm sạch ở huyện. Rồi từng thùng rau, thùng dưa có tem nhãn, có thông tin vùng trồng, có số điện thoại liên hệ được đưa lên xe mỗi sáng. Không còn cảnh hái xong chở ra chợ, bán được giá nào hay giá đó. Nam bắt đầu có khách hàng ổn định. Nhưng điều quan trọng hơn cả là người làng bắt đầu thay đổi cách nhìn.

Từ một luống nông sản sạch đến niềm tin sạch

Có lần, một phụ nữ trẻ từ thành phố về quê nghỉ cuối tuần ghé khu sản xuất của Nam. Chị cầm quả dưa trên tay, quét mã QR, thấy hiện lên thông tin ngày gieo trồng, ngày thu hoạch, quy trình chăm sóc. Chị nói một câu rất thật: “Ăn nông sản quê mình mà biết rõ nó đến từ đâu, ai trồng, trồng như thế nào, tự nhiên thấy yên tâm hơn nhiều”. Nam nhớ mãi câu ấy. Anh hiểu, nông nghiệp hôm nay không chỉ bán sản phẩm, mà còn bán niềm tin. Người tiêu dùng không chỉ cần quả dưa ngọt, bó rau tươi, hạt gạo ngon; họ cần sự tử tế trong từng công đoạn. Và niềm tin ấy không thể xây bằng lời quảng cáo, mà phải xây bằng cách làm minh bạch mỗi ngày. Từ vài sào ruộng ban đầu, Nam vận động thêm một số hộ trong xã cùng tham gia. Ban đầu, nhiều người còn ngại. Làm theo quy trình nghĩa là phải ghi chép, phải tuân thủ thời gian cách ly, phải bỏ thói quen dùng thuốc tùy tiện, phải chấp nhận năng suất không phải lúc nào cũng cao nhất.

Có người bảo: “Cầu kỳ thế thì nông dân làm sao theo nổi”. Nam không tranh luận nhiều. Anh mời bà con đến xem vườn, xem sổ ghi chép, xem khách hàng phản hồi. Anh cùng họ tính lại: Nếu sản phẩm sạch, có đầu ra ổn định, giá bán tốt hơn thì người nông dân không nhất thiết phải chạy theo sản lượng bằng mọi giá. Làm ít hơn một chút nhưng đúng hơn, bền hơn, có trách nhiệm hơn, đó cũng là cách giữ đất, giữ nghề. Dần dần, vài hộ tham gia. Rồi thêm vài hộ nữa. Một tổ hợp tác nhỏ ra đời. Người già có kinh nghiệm đồng ruộng, người trẻ phụ trách mạng xã hội, bán hàng trực tuyến, thiết kế bao bì. Những việc tưởng xa lạ với làng quê như livestream bán nông sản, chụp ảnh sản phẩm, trả lời khách hàng, đóng gói theo đơn đặt hàng… trở thành công việc quen thuộc sau mỗi vụ thu hoạch.

Cánh đồng không còn chỉ là nơi gieo trồng. Nó trở thành một không gian học hỏi. Trẻ con trong làng cuối tuần ra xem hệ thống tưới tự động. Các em hỏi vì sao cây trồng trong nhà màng ít sâu hơn, vì sao phải phân loại rác hữu cơ, vì sao không được vứt bao bì thuốc bảo vệ thực vật xuống mương. Những câu hỏi ấy làm Nam vui. Bởi anh tin, khi trẻ con bắt đầu tò mò về nông nghiệp theo cách mới, làng quê đã có thêm hy vọng.

Người trẻ không rời quê, mà đưa quê đi xa

Điều đáng quý ở Nam không phải là anh trở thành một “ông chủ trẻ” trên quê hương mình. Điều đáng quý hơn là anh kéo được những người trẻ khác nhìn lại ruộng đồng bằng con mắt khác. Bạn của Nam, có người từng làm thiết kế, nay hỗ trợ bao bì và nhận diện thương hiệu cho sản phẩm địa phương. Một người em họ học thương mại điện tử, trước định đi làm ở thành phố, nay phụ trách bán hàng trực tuyến cho tổ hợp tác. Một cô gái trong xã từng làm công nhân xa nhà, sau khi sinh con đã về quê, tham gia sơ chế và đóng gói nông sản, có thu nhập đều hơn mà vẫn chăm sóc được gia đình.

“Ngày trước, nghe đến nông nghiệp là nghĩ đến vất vả. Bây giờ tụi cháu thấy nông nghiệp cũng có công nghệ, có kinh doanh, có sáng tạo, có thương hiệu”, cô gái trẻ nói trong lúc dán tem lên từng hộp rau. Có lẽ, sự thay đổi lớn nhất bắt đầu từ nhận thức ấy. Nông thôn không còn chỉ là nơi để quay về khi thất bại. Ruộng đồng không còn chỉ là kế sinh nhai thấp thỏm. Nếu biết tổ chức lại sản xuất, biết ứng dụng khoa học, biết liên kết thị trường, biết giữ chữ tín với người tiêu dùng, nông nghiệp có thể trở thành một nghề đáng tự hào, đáng đầu tư, đáng để người trẻ gắn bó lâu dài.

Từ một mô hình nhỏ, sản phẩm của Nam và bà con đã có mặt trong một số cửa hàng thực phẩm sạch, bếp ăn trường học, nhóm tiêu dùng ở thành phố. Chặng đường ấy chưa lớn lao nếu so với những doanh nghiệp nông nghiệp quy mô lớn. Nhưng với một làng quê từng quen bán nông sản qua thương lái, đó là một bước chuyển quan trọng: Từ sản xuất manh mún sang liên kết; từ bán nguyên liệu sang bán sản phẩm có câu chuyện; từ làm theo thói quen sang làm theo chuẩn mực. Và hơn hết, đó là bước chuyển của niềm tin.

Câu chuyện Việt Nam bắt đầu từ những điều bình dị

Trong câu chuyện của Nam, người ta có thể nhìn thấy bóng dáng của nhiều làng quê Việt Nam hôm nay. Đó là nơi truyền thống và đổi mới đang gặp nhau. Nơi bàn tay chai sạn của người nông dân vẫn cần mẫn trên đồng, nhưng bên cạnh đã có điện thoại thông minh, mã QR, nhật ký điện tử, thương mại điện tử, tiêu chuẩn chất lượng và tư duy thị trường. Việt Nam hôm nay không chỉ được kể bằng những cây cầu lớn, những khu đô thị mới, những nhà máy hiện đại. Việt Nam còn được kể bằng một luống rau sạch, một thùng hàng ghi rõ nguồn gốc, một người trẻ dám về làng, một người nông dân dám thay đổi thói quen cũ để làm ra sản phẩm tử tế hơn. Đó là một Việt Nam không quên gốc rễ nông nghiệp, nông thôn, nông dân; nhưng cũng không bằng lòng với cách làm cũ. Đó là một Việt Nam hiểu rằng muốn đi xa phải bắt đầu từ những điều rất gần: bữa ăn an toàn của mỗi gia đình, dòng nước sạch trên cánh đồng, đất đai được gìn giữ, người nông dân được tôn trọng, người trẻ nhìn thấy tương lai ngay trên quê hương mình.

Một buổi sáng, khi mặt trời vừa lên khỏi lũy tre, Nam cùng cha ra đồng. Người cha năm xưa từng lo con “học đại học rồi lại về làm ruộng” giờ chậm rãi đi bên cạnh, thỉnh thoảng cúi xuống xem cây. Ông không nói nhiều, nhưng trong ánh mắt ông có sự yên tâm. Nam kể, điều làm anh vui nhất không phải là bán được thêm bao nhiêu đơn hàng, mà là có lần cha anh bảo với một người hàng xóm: “Làm ruộng bây giờ cũng phải học. Tụi trẻ nó có cái cách nghĩ mới, mình phải nghe”. Chỉ một câu nói ấy thôi cũng đủ để thấy một cánh cửa đã mở ra giữa hai thế hệ.

Ruộng đồng là tương lai nếu người trẻ biết gieo vào đó khát vọng

Không phải người trẻ nào trở về làng cũng thành công ngay. Không phải mô hình nông nghiệp sạch nào cũng dễ nhân rộng. Trở về nông thôn không phải là con đường lãng mạn trải đầy hoa. Ở đó vẫn có rủi ro thời tiết, vốn liếng hạn hẹp, thị trường thay đổi, thói quen sản xuất cũ, áp lực cạnh tranh và rất nhiều đêm mất ngủ. Nhưng chính trong những khó khăn ấy, phẩm chất Việt Nam được bộc lộ rõ nhất: Bền bỉ, linh hoạt, chịu thương chịu khó, ham học hỏi và không chịu đứng yên. Người trẻ trở về làng không phải để hoài niệm quá khứ, mà để cùng quê hương bước vào tương lai. Họ mang theo kiến thức, công nghệ, tư duy thị trường; nhưng họ cũng học lại từ cha mẹ sự nhẫn nại, tình yêu đất đai và đạo lý làm ăn tử tế. Khi hai dòng chảy ấy gặp nhau, ruộng đồng không còn là biểu tượng của nghèo khó. Ruộng đồng trở thành nền tảng của nông nghiệp xanh, kinh tế nông thôn, văn hóa làng quê và niềm tự hào Việt Nam.

Chiều xuống, khu nhà màng của Nam sáng lên dưới ánh đèn. Những thùng hàng cuối ngày được xếp gọn, chờ xe đến lấy. Trên mỗi hộp nông sản có một chiếc tem nhỏ. Nhưng phía sau chiếc tem ấy là biết bao điều lớn hơn: Một lựa chọn trở về, một lời hứa với người tiêu dùng, một niềm tin của cha mẹ, một sự đổi thay của làng quê. Nam đứng nhìn cánh đồng trước mặt, nói chậm rãi: “Cháu không nghĩ mình đang làm điều gì quá lớn. Cháu chỉ muốn chứng minh rằng ở quê vẫn có thể sống tốt, làm việc tử tế và tạo ra giá trị”. Có lẽ, những câu chuyện Việt Nam đẹp nhất đôi khi bắt đầu giản dị như thế. Từ một người trẻ trở về. Từ một thửa ruộng được đánh thức. Từ một hạt giống được gieo xuống không chỉ để nuôi sống hôm nay, mà để mở ra ngày mai.

Và khi ruộng đồng không chỉ là kế sinh nhai mà trở thành tương lai, làng quê Việt Nam cũng không chỉ là nơi để nhớ về. Đó là nơi đất nước bắt đầu một hành trình mới: Xanh hơn, tử tế hơn, tự tin hơn và đầy khát vọng hơn.

×