Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Nữ tử tù Chuồng Cọp và bản Di chúc Bác Hồ

Tôi không có nhiều cơ hội gặp gỡ, tiếp xúc với chị Quân. Di chứng của hàng trăm vết thương và những trận đòn tra, cộng với những căn bệnh của tuổi già đã khiến chị phải chuyển lên TP.HCM để tiện việc chăm sóc sức khoẻ từ khá lâu rồi. Thế nên tôi nhớ rất rõ những lần gặp chị. Lần đầu tiên là vào năm 2018. Hôm ấy, khi ra văn phòng Hội Văn học nghệ thuật Bà Rịa - Vũng Tàu tại 23 Huỳnh Khương Ninh, Tôi thấy hai người phụ nữ, một già một trẻ, đang đứng trước cửa đợi. Họ nói muốn gặp nhà thơ Lê Huy Mậu, khi ấy đang là Chủ tịch Hội.

Chẳng hiểu sao chỉ mới nhìn thấy cánh tay cụt, cặp mắt bên mờ đục, bên sáng hơi khác thường, chiếc áo khoác đã sờn, nghe giọng nói nhẹ mà sắc rất có uy của người phụ nữ lớn tuổi, tôi đã đoán ngay đó là chị Quân. Tôi mở cửa, mời hai người vào, pha nước trà, ngồi tiếp chuyện chị. Chị Quân ân cần hỏi về tình hình của Hội, đặc biệt quan tâm tới các hội viên, cán bộ văn phòng Hội cũ.

Đúng hai giờ, nhà thơ Lê Huy Mậu lật đật tới, lo lắng trách chị sao không gọi trước cho ông để phải đợi lâu như vậy. Tôi chưa từng thấy ông vồn vã, ân cần với ai như thế. Khi tôi dìu chị lên lầu, ông bảo: "Đây là nhà thơ Lê Hồng Quân, Yên biết không?". Tôi cười nhẹ: "Ngay khi nhìn thấy chị ấy, em đã đoán là chị Quân rồi". Chị cười hiền. Tôi vội giải thích thêm: "Hồi xưa em rất hay hỏi về chị. Năm 2016, khi lần đầu tiên ra Côn Đảo, em cũng nhắc tới chị hoài. Bất kể ai có nói gì thì với em những người tù Chuồng Cọp đều là anh hùng cả".

Có rất nhiều chuyện muốn hỏi chị, nhưng vì ngay chiều đó chị phải về TP.HCM nên chúng tôi bàn ngay vào chuyện chính. Chị Quân muốn in một tập thơ. Chị đưa cho tôi tập bản thảo không dày lắm. Hơn năm chục bài thơ của chị được chị làm từ “Thời niên thiếu”, tới khi “Chìm nổi giữa dòng đời”. Chị chia sẻ chân thành: "Thơ chị chủ yếu để tuyên truyền cách mạng nên lời ý giản dị. Chị cần một người chuyên nghiệp sắp xếp, biên tập, góp ý, chỉnh sửa giúp chị".

Nói rồi, chị hào hứng cầm bản thảo thơ, lật giở và đọc một số bài viết về Bác, về Đảng về đồng chí, đồng đội của mình. Hầu như bài nào chị cũng phải ngừng lại giải thích nguyên nhân, hoàn cảnh ra đời của bài thơ. Những bài như “Nước mắt chảy ngược”, “Tiếng thầm”, kể chuyện chị và má (mẹ Việt Nam anh hùng Lê Thị Xuân) bị địch bắt và khảo tra trước mắt nhau, lòng vô cùng đau đớn nhưng vẫn phải nuốt nước mắt vào trong, không nhận nhau. Rồi những bài “Tiếng hát giữa phòng tra”, “Người chiến sĩ trẻ”, viết về những giây phút cuối cùng kiên cường, bất khuất của liệt sĩ trẻ Nguyễn Văn Quang, người đồng đội, thiếu niên trinh sát mới 15 tuổi ấy đã anh dũng hy sinh sau khi bị địch tra tấn dã man lên các vết thương, hòng bắt em khai nhận chị. Chị Quân không nén được xúc động, vừa giải thích, chị vừa khóc. Thú thực từ lâu rồi, tôi đã không còn hào hứng với thơ. Nhưng những bài thơ như những khúc ca bi tráng, hào hùng của chị đã khiến chúng tôi ngồi im, chăm chú lắng nghe đến quên cả trời chiều.

Khi dìu chị xuống lầu, thấy chị vẫn băn khoăn về chuyện thơ thiếu chất thơ, tôi khẽ thuyết phục:

- Em nghĩ với những tác giả như chị thì người ta sẽ không quá chú trọng đến chất văn hay chất thơ trong tác phẩm. Cái bạn đọc cần bây giờ là sự thực, không bôi đen, tô vẽ, thêm bớt. Cái vốn sống nghiệt ngã, những trải nghiệm thực tế đau thương ác liệt hào hùng của chị và đồng đội nếu được chính chị viết ra sẽ hấp dẫn, đáng tin hơn các tác phẩm của những nhà văn chuyên nghiệp viết theo trí tưởng hoặc lời kể của người khác rất nhiều!

Chị Quân dùng cánh tay còn lại nhẹ ôm lấy vai tôi, xúc động nói:

- Nhiều người cũng đã khuyên chị như thế. Chị cũng muốn viết để kể lại cho các bạn trẻ bây giờ biết và hiểu về thực tế ác liệt của chiến tranh, tinh thần đấu tranh bất khuất, ý chí kiên cường, lý tưởng cách mạng cao đẹp của quân dân ta. Có điều chị vẫn còn nhiều việc chưa làm quá. Vẫn còn bao anh em, đồng đội của chị chưa được Nhà nước ghi công, không có tên trong hồ sơ các liệt sĩ. Chị phải cố để họ không phải chết hai lần em ạ!

Cô cháu gái đi cùng, buồn bã thêm:

- Thời gian này cô nằm viện miết. Mổ mấy chục lần rồi mà vẫn không lấy hết được các mảnh đạn ra. Bác sĩ nói vết đạn và thuốc mê mỗi lần phẫu thuật ảnh hưởng tới một số dây thần kinh nên tai, mắt, trí nhớ của cô không còn được như trước nữa. Tay phải (cánh tay lành) của cô giờ cũng đã yếu. Cô dùng điện thoại còn khó khăn nữa là máy tính. Ở cái tuổi này rồi mà cô vẫn cứ cố để “tàn mà không phế” là khó lắm. Tay chân như vầy mà suốt ngày chạy đi lo thủ tục xác nhận chính sách thương binh, liệt sĩ… Sau mỗi chuyến đi về lại vào nằm viện. Chả chịu nghỉ ngơi gì!

Tôi cắn môi. Đôi khi nhiệt tình không đúng cách thành ra phá hoại, vô tư quá thành ra vô tâm. Tôi đã quên các di chứng do đòn tra khảo của kẻ thù gây ra cho chị các bệnh viện từ trung ương đến địa phương, các bác sĩ cả trong nước lẫn quốc tế đều không thể chữa hết được. Với một tay cụt, đôi chân bị tra tấn đến gần như bại liệt, đứng lên, ngồi xuống phải có người đỡ, đi lại phải có nạng kia, chắc phải khó khăn lắm chị mới hoàn thành bản thảo tập thơ này, vậy mà tôi... Tôi đành nhẹ ôm tay chị, dặn chị ráng giữ gìn sức khỏe, nếu có gì cần, cứ gọi cho tôi.

Lần thứ hai tôi gặp chị là khi chị mang quà Tết xuống Vũng Tàu cho các cháu con của đồng đội cũ, tiện mang cả quà cho mấy anh chị em văn phòng. Chị rớm nước mắt tự trách mình: Chiến tranh đã qua bao năm rồi vậy mà vì nguyên tắc hoạt động bí mật ngày xưa, thủ tục hành chính ngày nay mà nhiều đồng đội đã chiến đấu, hy sinh như những anh hùng của chị bị tiếng oan hoặc không được hưởng chế độ quân nhân, liệt sĩ theo quy định. Dẫn đến con cháu của họ giờ vẫn phải sống nghèo khó. Có phải vì chị đã không gắng sức chăng(!?).

Tôi lại ôm lấy cánh tay còn lại của chị. Bao nhiêu năm trời chị một thân một mình, khập khễnh đi tìm pháp nhân, lo hoàn thiện hồ sơ cho đồng đội, nếu không nhờ sự kiên trì, cố gắng của chị thì làm sao hàng trăm cán bộ, chiến sĩ trong Tiểu đoàn Lê Thị Riêng được Đảng và Nhà nước tặng thưởng huân - huy chương kháng chiến chống Mỹ, được nhận chế độ theo quy định 290, 140. Trong khi công việc đó có khác gì “mò kim đáy bể”. Khó khăn, vất vả vô cùng.

Vì chị vội phải đi, tôi cũng quên không kịp hỏi chị về cuốn thơ mà tôi nghe loáng thoáng là gặp trục trặc vì nhà in đòi có file vi tính bản thảo. Chắc khi thuê người ta đánh máy, in ra để xin giấy phép, chị không dặn lưu lại rồi. Thế chắc là lại phải thuê đánh máy bản thảo thêm lần nữa.

Cuối cùng, sau nhiều trục trặc thì tập thơ “Nước mắt chảy ngược” của chị cũng ra đời. Vừa in xong chị gửi ngay về Hội đúng 50 cuốn theo quy định của các tác giả có sách được nhận tài trợ. Khi chị gọi điện về, tôi chúc mừng chị và hỏi xem chi phí in ấn, phát hành thế nào. Chị bảo tổng chi hết 40 triệu. Tôi kêu trời. Thơ thì đang thời kỳ ế ẩm, Hồi đó Hội chỉ hỗ trợ mỗi tác giả in thơ có 5 triệu. Chị thì đâu có khá giả gì. Chi phí như thế chị xoay xở làm sao? Chị bảo: "Anh em bạn tù thương chị ủng hộ tiền in và đăng ký mua để làm kỷ niệm nhiều nên Yên đừng lo nhé. Dù gì chị cũng chỉ in có một cuốn này thôi!".

Lần thứ ba tôi gặp chị trong lễ tổng kết năm tại khách sạn. Chị Quân mang sách ra ký tặng cả bạn bè quen biết cũ lẫn các hội viên mới. Không phải chị chỉ muốn khoe thơ như các nhà thơ mới ra sách thời nay mà vì như chị viết trong lời mở đầu tập thơ: “Tôi không đủ sức diễn đạt, phản ánh hào khí của nhân dân, đồng đội đã đạp pháo, đội bom chiến đấu trên chiến trường đạn lửa; ý chí của những chiến sĩ thắng khảo tra, lưu đày nghiệt ngã trong tù ngục Mỹ - ngụy, những tấm lòng người nội đô kiên cường đối mặt trước họng súng lưỡi lê của kẻ thù. Mong được bạn đọc cảm thông, chia sẻ cùng ngược về quá khứ để thiết tha với hiện tại và ra sức vươn tới tương lai, góp phần bảo vệ và xây dựng lại đất nước ta đàng hoàng to đẹp hơn như lời Bác Hồ dạy”.

Do số sách chị mang xuống Vũng Tàu không đủ chia cho những người dự họp hôm đó nên tôi chạy về Hội, lấy ra cho chị thêm chục cuốn nữa. Chị cảm ơn mãi còn nói sẽ in thêm để bù lại. Thế nên khi nhận thùng sách chị gửi, tôi chắc mẩm; đó là số sách thơ đợt trước nên không mở ra ngay. Mãi khi vác thùng sách lên kho, khui ra, tính xếp vào chồng thơ cũ của chị, tôi mới giật mình: Là sách mới của chị, là một cuốn văn xuôi. Cuốn sách có tên “Một ngày tháng năm trong Chuồng Cọp” do Nhà xuất bản Hội Nhà văn cấp phép, in quý I năm 2020. Tôi dành luôn hai tiếng để ngấu nghiến hết cuốn sách chỉ có vọn vẹn bốn truyện ký đó. Những câu chuyện người thực, việc thực được kể lại với giọng văn dung dị, chân thực của chính chị đã khiến tôi vô cùng xúc động. Và ấn tượng nhất chính là câu chuyện được lấy làm tiêu đề cho cả cuốn sách: “Một ngày tháng năm trong chuồng Cọp”.

Chúng ta ai đã từng một lần ra Côn Đảo, đến thăm quan khu Chuồng Cọp đều biết; Nếu nhà tù Côn Đảo là “địa ngục trần gian” thì Chuồng Cọp là địa ngục của địa ngục trần gian ấy. Đây là nơi giam cầm và tra tấn tù nhân dã man nhất trong hệ thống nhà tù cả nước. Hàng trăm, hàng ngàn tù nhân đã bị hành hạ cho đến chết tại đây. Và chị Quân với “thành tích” đấu tranh chống ly khai quyết liệt tại nhà tù Thủ Đức, Chí Hoà, chỉ sau 2 tuần bị đày ra Côn Đảo, đã bị lôi đi khắp mọi hầm giam của khu Chuồng Cọp. Sức khoẻ của chị khi ấy rất yếu. Hậu quả của những trận đòn tra tấn dã man khiến thân thể chị đầy thương tích, nuốt cơm vào là nôn ra máu, suốt ngày quằn quại trong những cơn đau, mắt mũi, cổ họng dạ dày đều lở loét. Lúc đau đớn quá chị đã từng nghĩ “…chắc mình sẽ sớm ra Hàng Dương và vĩnh viễn ở đó với đồng đội Côn Đảo”.

Thế nhưng tổ chức, đoàn thể do biết rõ và tin tưởng ở khả năng, ý chí của chị nên ngay lúc đó đã giao cho chị một nhiệm vụ quan trọng: Giữ và truyền lại Di chúc của Bác Hồ. Bản di chúc thiêng liêng được ghi tốc ký dày đặc, nét chữ li ti trên một mảnh giấy, cho vào ruột một vắt cơm nhỏ để khi bị giặc truy tìm đột xuất có thể cho vào miệng nhai và nuốt chửng với lời nhắn gửi nội bộ trước đó: “Dì Mười Vàng sẽ kể cho tôi nghe chuyện của bố già (Bác) để khi vui tôi kể lại cho chị em tù cùng nghe”. Niềm tin của tập thể đã nâng cao ý chí của chị Quân. Chị quyết không thể để kẻ địch huỷ hoại bất kể thể xác hay tinh thần. Chị phải sống để hoàn thành trách nhiệm cao đẹp được giao.

Trong một thời gian rất ngắn, chị đã học thuộc bản Di chúc, sau đó mỗi khi bị chuyển đến hầm giam mới, có điều kiện là chị lại truyền dạy lại bản Di chúc của Bác. Ngày 19 tháng 5 năm 1970 ấy, chị Quân đang bị giam ở Hầm Đá cùng với 13 chị em khác. Các chị em đã lên chương trình tổ chức lễ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 80 của Bác một cách trang trọng nhất. Các chị đã cùng nhau hát, tiếng hát từ trái tim kính yêu hướng về Đảng về Bác: “Hôm nay trên đường hành quân ra mặt trận, trùng trùng đoàn quân tiến bước theo con đường của Bác, nở ngàn hoa chiến công ta dâng lên Người…”. Các chị kể những câu chuyện về Bác từ thời thơ ấu, giai đoạn bôn ba hải ngoại, cho đến thời gian Bác bị đày ải trong tù. Các chị cùng ngâm bài thơ nổi tiếng “Nghe tiếng giã gạo”:

Gạo đem vào giã bao đau đớn,

Gạo giã xong rồi trắng tựa bông.

Sống ở trên đời người cũng vậy,

Gian nan rèn luyện mới thành công.

Trong không khí tràn ngập tình yêu kính, sự tiếc thương, lòng cảm phục đó chị Quân đã đọc nguyên văn bản Di chúc của Bác. Các chị em nữ tù Hầm Đá lặng đi ngạc nhiên và xúc động. Nhiều người băn khoăn không hiểu sao chị Quân lại có thể có được bản Di chúc quý giá đó nhưng những câu văn sâu sắc, giản dị, đầy tính nhân ái trong Di chúc của Bác đã khiến các chị không nghi ngờ gì. Các chị vừa canh gác vừa nhanh chóng học tập và thảo luận kỹ bản Di chúc, bàn cách biến nó thành một thứ vũ khí tinh thần sắc bén trong các cuộc đấu tranh. Ngay chiều tối hôm đó, khi bọn địch đàn áp tù, khủng bố 19/5. Các chị em nữ tù đã đứng lên chủ động chia lửa với tập thể nam tù, quyết liệt chống trả sự đàn áp dã man của địch, nhích lại gần nhau, hình thành thế trận liên kết các trại với nhau trong đấu tranh.

Chị Quân không kể trong chuyện nhưng tôi thấy bản thân mình cần phải nói thêm rằng: Một phần nhờ có bản Di chúc và buổi lễ học tập làm theo gương Bác ngày 19/5/1970 đó mà các chị em nữ tù Chuồng Cọp đã trở thành ngọn cờ hiệu triệu dũng cảm nhất, kiên quyết nhất khiến cho địch muôn phần khiếp sợ, góp phần nâng cao tinh thần đấu tranh cho toàn thể tù nhân trên đảo. Và rồi chỉ gần một tuần sau, ngày 25/5/1970, khi địch buộc phải thả 5 học sinh, sinh viên đang bị giam tại Chuồng Cọp là: Cao Nguyên Lợi, Nguyễn Minh Trí, Trần Văn Long, Nguyễn Thanh Tòng và Nguyễn Tuấn Kiệt ra, các anh đã làm tường trình chi tiết tố cáo tội ác tàn bạo của Nhà tù Côn Đảo. Và sau khi đoàn nghị sĩ và nhà báo Mỹ tìm ra khu biệt giam khủng khiếp này, những thông tin về nó được đăng tải trên các tờ báo lớn đã làm chấn động dư luận toàn thế giới, gây ra một làn sóng phản đối rộng lớn. Dẫn đến việc chính quyền Sài Gòn phải cho phá bỏ toàn bộ hệ thống Chuồng Cọp cũ, chuyển 480 tù nhân đang bị giam giữ ra ngoài. Đây là một chiến công không hề nhỏ của tập thể tù chính trị Côn Đảo.

Tôi đã ứa nước mắt nhiều lần khi đọc cuốn truyện ký của chị. Những ký ức đẹp, oai hùng của chị đã cho tôi một niềm tin và tình yêu vào cuộc đời và tôi mong muốn niềm tin và tình yêu ấy đến với nhiều người khác nữa, nhất là những người trẻ để họ cũng như tôi thêm biết ơn và tự hào về những gì mà thế hệ đi trước đã trải qua.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×