Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Phía thượng nguồn sông Giăng

Người lái thuyền - một thanh niên người Thái tên Lô Văn Hùng - không nói nhiều. Anh chỉ thỉnh thoảng giơ tay chỉ về phía những vách núi đá dựng đứng hai bên bờ, rồi lại im lặng, mắt dán vào luồng nước. Theo anh, phải mất hơn mười lăm năm quen luồng lạch, mùa cạn mới dám đưa thuyền vào sâu như thế này mà không sợ đá ngầm.

Đó là hành trình đến với người Đan Lai - tộc người thiểu số ít người nhất Việt Nam, đang sinh sống sâu trong lõi Vườn quốc gia Pù Mát, huyện Con Cuông cũ, tỉnh Nghệ An. Một tộc người đã sống lặng lẽ sau dòng sông này gần bốn trăm năm, trước khi thế giới bên ngoài tìm đến họ.

Bốn trăm năm ngủ ngồi

Người Đan Lai có một tập tục mà không dân tộc nào ở Việt Nam có: Ngủ ngồi.

Ngồi quanh bếp lửa, lưng tựa vào vách nứa, mắt nhắm nhưng chân tay vẫn sẵn sàng. Hễ nghe tiếng động của thú rừng trong đêm, họ bật dậy và chạy. Không phải vì lười làm giường. Mà vì gần bốn trăm năm qua, chạy là bản năng sống còn của tộc người này.

Truyền thuyết kể rằng tổ tiên người Đan Lai xưa kia là thần dân của một dòng họ quyền quý. Vì một biến cố lịch sử, họ phải bỏ làng, chạy vào rừng sâu, ngược dòng sông Giăng đến tận nơi “sơn cùng thủy tận” - nơi mà không kẻ thù nào dám theo. Họ định cư ở đó, và quên đường trở về.

Gần bốn trăm năm trong đại ngàn nguyên sinh, ở độ cao hơn một nghìn mét so với mực nước biển, người Đan Lai sống chủ yếu bằng săn bắt và hái lượm. Không ruộng nương. Không đường sá. Không ánh đèn điện. Những ngôi nhà sàn vách nứa không có giường, không có bàn, không màn, không chiếu. Cả bản chỉ có ba héc-ta đất canh tác cho hơn một trăm hộ dân.

Sự cô lập kéo dài đó đã để lại những hệ lụy mà chỉ khi ra ngoài, người ta mới nhận ra. Vốn gene thu hẹp. Hôn nhân cận huyết. Trẻ em sinh ra ốm yếu, lớn lên không có nghề, không có chữ. Một vòng tròn nghèo khó cứ xoay mãi như dòng nước xoáy giữa sông Giăng - đẹp nhìn từ xa, nhưng cuốn người ta xuống không lên được.

Người giúp đưa bà con ra khỏi rừng

Ông La Văn Linh nhớ như in cái ngày ông lần đầu tiên ra khỏi bản.

Đó là đầu những năm 2000. Ông được chính quyền xã mời xuống huyện để dự một cuộc họp gì đó - ông cũng không hiểu rõ. Nhưng điều ông không quên là lần đầu tiên trong đời, ông thấy điện. Thấy đường nhựa. Thấy xe máy. Thấy trẻ em mặc đồng phục đi học trong một ngôi trường xây bằng gạch, có mái ngói đỏ.

“Tôi đứng nhìn mãi - ông Linh kể, giọng trầm xuống - Trong đầu tôi chỉ nghĩ một điều: Tại sao con mình không được như thế?”.

Ông Linh trở về bản với một câu hỏi nung nấu trong lòng. Và với tư cách là người có tiếng nói trong cộng đồng, ông bắt đầu làm một việc mà chính ông cũng không chắc kết quả: Thuyết phục bà con ra khỏi rừng.

Không phải ai cũng đồng ý. Có người sợ. Rừng là nhà, là nơi tổ tiên gửi hồn. Ra ngoài là bỏ lại tất cả. Có người tức giận. Có người im lặng, cúi đầu, và không trả lời.

Ông Linh kiên nhẫn. Ông nói đi nói lại, từng nhà, từng gia đình, từng người đàn ông già nhất bản - những người mà lời họ nặng hơn bất cứ lý lẽ nào. Ông kể về những đứa trẻ ông nhìn thấy ở trường học dưới huyện. Ông hỏi: “Mình muốn con mình lớn lên như thế nào?”.

Năm 2006, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án bảo tồn và phát triển bền vững tộc người Đan Lai. Năm 2007, bốn mươi hai hộ dân đầu tiên rời khỏi rừng, đến nơi ở mới tại xã Thạch Ngàn - cách bản cũ khoảng sáu mươi cây số.

Nhưng những người ở lại bản Cò Phạt, bản Búng - vẫn còn đó, vẫn bám rừng - họ cũng không bị bỏ lại.

Người ở lại cùng bản

Chiến sĩ Nguyễn Văn Thắng của Đồn Biên phòng 555 đến bản Cò Phạt vào mùa khô năm đó, ba lô trên lưng, dép lội suối dưới chân.

Nhiệm vụ của anh: Cắm bản. Ở lại cùng bà con. Dạy chữ.

Không phải dễ dàng. Tiếng Đan Lai anh không biết. Trẻ em trong bản nhìn anh bằng ánh mắt vừa tò mò vừa xa lạ. Buổi đầu đến lớp, có em ngồi được nửa tiếng rồi bỏ chạy ra rừng. Có bà mẹ đứng ngoài cửa sổ nhìn vào suốt buổi học, không tin tưởng, cũng không đành lòng kéo con về.

Anh Thắng học vài câu tiếng Đan Lai từ trưởng bản. Anh mang kẹo, mang bút chì màu. Anh vẽ hình con trâu, con cá, cái cây - những thứ gần gũi với trẻ em nơi đây - rồi viết chữ bên cạnh. Dần dần, lớp học đông hơn. Những đứa trẻ từng bỏ chạy bắt đầu ngồi lại. Rồi bắt đầu cầm bút.

Đến nay, bản Cò Phạt đã có điểm trường tiểu học. Trạm y tế quân dân y kết hợp. Điện lưới. Những buổi tối mà trước đây chỉ có lửa bếp leo lét, nay đã có ánh đèn từ trong các ngôi nhà tỏa ra, vàng nhạt và ấm áp.

Và ở lớp xóa mù chữ do Bộ đội Biên phòng vận động, mười sáu người từ bốn mươi đến năm mươi tuổi đã ngồi học bảng chữ cái - những người đã sống nửa đời không biết cái chữ mặt mũi trông ra sao.

Bản Búng mùa mới

Cuối tháng bảy năm 2025, bảy mươi tám ngôi nhà mới ở bản Búng hoàn thành, vượt tiến độ mười lăm ngày.

Khung cột bê tông, nền kiên cố, tường cách nhiệt, mái tôn chống nóng.

Lần đầu tiên trong lịch sử, người Đan Lai ở Cò Phạt và Khe Búng có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất - một tờ giấy mỏng, nhưng nặng như cả trăm năm khát vọng thuộc về một nơi chốn.

Buổi chiều ở bản Búng bây giờ khác lắm so với những năm trước. Trẻ nhỏ nô đùa trên các tuyến đường nội bản vừa được bê tông hóa. Thiếu nữ thay cha mẹ trông em nhỏ trong khi người lớn lên nương, ra đồng. Ở bến nước bên bờ sông Giăng, phụ nữ dắt trâu qua sông sau một ngày làm nương. Chiều về, tiếng máy xay xát rộn vang khắp bản - tiếng của lúa, của mùa màng, của no đủ đang đến gần.

Người Đan Lai đã học cày ruộng. Học cấy lúa. Học trồng rau. Họ không còn vào rừng săn bắt mỗi ngày như trước, mà đang dần gắn bó với mảnh đất được cấp, với những vụ mùa do chính tay mình làm ra.

Bên kia dòng sông

Chiều tà, thuyền quay ra.

Dòng sông Giăng đổi màu khi hoàng hôn xuống - từ xanh thẳm sang vàng đồng, rồi tím nhạt dần. Những vách núi đá trong Vườn quốc gia Pù Mát in bóng xuống mặt nước phẳng lặng như một tấm gương khổng lồ còn nguyên vẹn, chưa ai làm xước.

Tôi nghĩ đến ông La Văn Linh, người đã đứng ở cổng bản năm nào, nhìn về phía ánh đèn huyện lỵ xa xăm và hỏi: “Tại sao con mình không được như thế?”.

Câu hỏi đó đã thay đổi bản Cò Phạt. Không phải ngay lập tức. Nhưng nó đã thay đổi.

Người Đan Lai không rời bỏ rừng - họ học cách sống cùng rừng mà không cần phải trốn trong rừng. Họ đang học cách nhìn ra thế giới mà không quên mình là ai. Bốn trăm năm ẩn mình trong đại ngàn để tồn tại - và bây giờ, họ đang bước ra, từng bước, không vội, nhưng chắc chắn.

Cũng như dòng sông Giăng, vẫn chảy theo hướng của nó, qua ghềnh thác và đá ngầm, qua bóng tối và ánh sáng, vẫn cứ chảy, vẫn cứ hướng về phía trước.

Và ngoài kia, trên mảnh đất Con Cuông của xứ Nghệ, câu chuyện về một tộc người đang tiếp tục được viết - không phải bởi ai khác, mà bởi chính những người Đan Lai đang học cầm bút lần đầu trong đời.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×