Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Những người thổi hồn cho mái nhà truyền thống của người Việt

Nói “thợ mộc” là nói chung, trong thợ mộc có “mộc ngang” (đóng đồ dùng), “mộc dọc” (làm nhà). Sâu hơn của thợ mộc có: Mộc đục chạm, mộc khảm khắc… “Nghề nề” cũng vậy, thợ nề là để chỉ những người thợ xây gạch đá, trát lát các công trình… Trong thợ nề có “thợ ngõa”, thợ ngõa là thợ cao cấp bởi chữ “ngõa” theo nguyên nghĩa chữ Nho là “ngói”. Thợ ngõa là thợ lợp ngói (ngói ta). Bởi vậy, có những người cả đời làm thợ nề nhưng chưa bao giờ là thợ ngõa (không biết lợp ngói ta)! Theo thời gian, tất cả những nghề trên hiện nay được gọi chung với cái tên “thợ xây dựng”.

Dân gian có câu: “Nhất thầy, nhì thợ” thì “nghề thợ” đứng sau, đây là nghề thổ mộc, lao động nặng nhọc nhưng… “ráo mồ hôi là hết tiền”! Song, dân gian lại có câu: “Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh”. Ngẫm nghĩ kỹ câu ngạn ngữ này không xem trọng đồng tiền nhưng cái sự “vinh” do giỏi nghề mang lại là có thật.

Nhà truyền thống (là nhà một tầng, có hai mái dốc, lợp ngói ta và có bàn thờ ở giữa) của người Việt hình thành trong quá sống, nhà truyền thống đã để lại những công trình đạt đến mức nghệ thuật trong kiến trúc nhà Việt… Vậy nhưng, trong lịch sử chúng ta không có một trường dạy nghề nào. Những người thợ tài hoa lúc nhập môn đều được gọi với cái tên: “Phó nhỏ”! Phó nhỏ là thợ học việc (thông thường ngay từ tuổi vị thành niên). Học việc ở đây là “học ăn, học nói” sau đó mới được “học nghề”. Không có giáo trình, giáo án. Không có một buổi học nào cụ thể. “Thầy” là ông “phó cả” (người đứng đầu hiệp thợ) và những người thợ bạn (phó hai, phó ba)… Phó nhỏ phải học từ nhào hồ (vữa xây, vữa trát), khuân vác gach đá phụ xây sau đó mới được cầm dao xây. Quá trình này nhanh hay chậm đều phụ thuộc khả năng từng cá nhân. Cứ thế, theo thời gian, người thợ trưởng thành cho đến khi nhận được việc riêng (tự tổ chức thi công một công trình) và trở thành “phó cả”. Rất nhiều người là phó cả nhưng chỉ là thợ nề vì không lợp được ngói ta…

Trước “đổi mới” (1990), lực lượng thợ ngõa ở các làng quê rất dồi dào. Khoảng những năm 2000 đến nay, các làng quê đang “khủng hoảng” đội ngũ thợ này. Nguyên nhân có nhiều nhưng có thể chỉ ra một số nguyên nhân chính: Do phát triển không định hướng, do kiến trúc mới đầy hấp dẫn nên mai một nhà truyền thống. Thợ ngõa vì thế ít việc nên không mấy người theo học nghề. Do không có tài liệu ghi chép, thợ ngõa chủ yếu là được đào tạo theo cách “cầm tay chỉ việc” nên phụ thuộc vào kinh nghiệm mang tính cá nhân của người thợ… Tất cả nguyên nhân trên đã đến hệ quả: Chúng ta đang thiếu thợ ngõa, ngay cả những công trình được Nhà nước đứng ra bảo tồn, tôn tạo, mang những người thợ được gọi là “chuyên gia” đến thì thợ này chỉ có thể lợp xong một mái đình, mái chùa nhưng vẫn không bằng được người xưa.

***

Việc khủng khoảng thợ ngõa đang là một vấn đề đặt ra mỗi ngày không riêng với làng Mông Phụ, xã Đường Lâm, thị xã Sơn Tây, TP.Hà Nội (cũ). Đây là ngôi làng duy nhất Việt Nam được Nhà nước công nhận “Di tích kiến trúc nghệ thuật”. Nơi đây, còn hàng trăm ngôi nhà truyền thống cần được bảo tồn tôn tạo, công việc này không phải chỉ làm một lần là xong. Đặc biệt, việc “đảo nhà” (lợp lại mái nhà) cần được củng cố thường xuyên…

Một ngôi nhà cổ lợp ngói ta ở Đường Lâm (ảnh minh họa).

Trước thực tế ấy xuất hiện một người thợ ngõa. Đó là ông Hà Văn Hùng người xóm Xây, làng Mông Phụ. Lúc còn ít tuổi ông Hùng đã theo học nghề nề với các hiệp thợ trong làng. Sau đó ông tham gia quân đội, sau năm 1975 giải ngũ về làng. Năm 1980, cả xã Đường Lâm (cũ) được sáp nhập thành một HTX lớn, thợ mộc, thợ nề của xã tập trung thành một lực lượng hùng hậu gần 500 người mang tên “Đội xây dựng”. Ông Hùng được tín nhiệm làm tổ phó, kiêm bí thư chi bộ. Tất cả công trình xây dựng trong xã đều qua tay Đội xây dựng. Thợ ở nơi khác đến địa bàn hoạt động là phạm pháp. Thợ trong đội xây dựng đi ra ngoài làm nếu không được phép của HTX cũng thế…

Trong thời kỳ này rất nhiều nhà cấp 4 được xây dựng mới, nhưng hầu như không có ngôi nhà nào lợp ngói ta. Song, nếu cần thợ ngõa vẫn rất sẵn. Đội ngũ thợ ngõa hầu hết là thợ cũ đều đã lớn tuổi… Công việc của thợ ngõa nhẹ nhàng hơn thợ nề nhưng phải leo cao và đòi hỏi tính kiên trì, tỉ mỉ… nên rất ít thanh niên theo học.

Khoảng những năm 1990 - 2000, lực lượng thợ ngõa đã suy giảm đáng kể, một số đã chết, số còn lại đều cao tuổi… Những ngôi nhà cần đảo mái trong làng không có thợ. Một số gia đình mời thợ Thanh Phần, huyện Phúc Thọ, rồi cả thợ vùng Canh Nậu, Dị Nậu, Chàng Sơn (chuyên nhà cổ) của huyện Thạch Thất về lợp… Vẫn không thể nào hơn được thợ ngõa làng Mông Phụ.

Tiếc thay, Mông Phụ là đất thợ mà nên nông nỗi này. Đâu rồi những cụ Mục Hùm (phó cả làm đình Mông Phụ hiện đang là di sản), cụ Mục Tôm (thân phụ của cố Bộ trưởng Bộ Thủy lợi Hà Kế Tấn), sinh thời các cụ đều là những người thợ tăm tiếng, được các vua đời Nguyễn phong chức Đầu mục xứ (Đầu mục chỉ là một hư hàm) nhưng có quyền điều hành thợ của cả một vùng (một xứ) khi Nhà nước cần đến thợ. Thợ mộc, thợ nề làng Mông Phụ đã để lại tên tuổi, dấu ấn trên các công trình nhiều địa phương. Mãi cho đến gần đây những người như: Ông Tý Tỵ, ông Cả Khoác, ông Long Diên, ông Ý Hường, ông Cay Ghẻ, ông Hồng Đức, ông Cừ Hải… là những người thợ ngõa lành nghề nay không còn nữa. Trong thế hệ này còn duy nhất một người đó là ông Đồng Đen.

Ông Đồng Đen tên khai sinh là Nguyễn Văn Đồng, chẳng biết có phải do nhiều năm lăn lộn với nghề thợ ngõa mà da ông đen cháy nên dân làng thuận miệng gọi như vậy để phân biệt với những ông “Đồng” khác. Ông Đồng Đen là thế hệ học trò cuối cùng của cụ Lâm (Lâm nháy) - người thợ ngõa tài hoa đến bây giờ vẫn để lại tiếng tăm trên các công trình trong vùng. Hình như những người có tài đều có cá tính. Ông Đồng Đen là một người hiền lành, ăn ở phân miêng. Chẳng bao giờ thấy to tiếng với ai trong làng, trong xóm… nhưng cả đời thợ hình như ông không làm chung được với những người thợ khác. Dân làng bảo: Ông Đồng Đen lợp nhà rất giỏi nên không muốn những người khác cùng làm vì như thế nhiều chỗ sẽ không được như ý! Lúc đỉnh điểm của chế độ bao cấp, cả xã là một tổ thợ nhưng ông Đồng Đen vẫn… “ngoài vòng kiềm tỏa”!

Hôm nào cũng thế, tang tảng sáng ông Đồng Đen ra khỏi làng với con dao xây dắt cạp quần, nhọ mặt người mới về, nếu ai vô tình gặp không biết ông đi đâu. Trên người ông là bộ quần áo nâu bạc phếch vá hàng “trăm miếng” (ngay cả sau này con cái ông làm thợ mộc có xưởng riêng ông vẫn thế). Ai hỏi, ông Đồng trả lời: Mặc như thế thấm mồ hôi… mát lắm! Ít khi ông Đồng ngồi uống nước với chủ nhà và không ăn cơm nhà ai kể cả khi chủ nhà thết đãi. Nhiều hôm nắng quá, ông Đồng mặc áo tơi lá lên mái lợp. Ý ông là nhận đồng công phải xứng đáng, ông không “lấy bớt” (sau này gọi ăn cắp) thời gian của gia đình nào trong ngày làm việc. Ông Đồng Đen có một cái tật: Ông cứ một mình làm, một mình nói, cũng vâng, cũng dạ, cũng cười khúc khích và tỏ tình cảm như thật với cuộc đối thoại… ma!

Dân làng Mông Phụ bảo: Cái tật này có từ khi ông được Nhà nước về lấy thợ đi sửa chữa công trình công cộng. Một lần tôi đánh bạo hỏi, ông Đồng kể: Hồi ấy ông đi nhiều nơi lắm, đã lợp cả chùa Một Cột, rồi Văn Miếu… Còn mấy chỗ nữa, làm toàn dưới hầm, ai biết người nấy, mỗi người một chỗ, đèn điện có chụp chỉ soi đủ sáng chỗ mình làm… (nghe dân làng kháo nhau hình như lúc bấy giờ ông được Nhà nước lấy đi xây dựng Công trường 5, nay là Ban lăng 2 - nơi quàn thi hài Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chiến tranh phá hoại miền Bắc của Đế quốc Mỹ)… Cái lẩn thẩn của ông Đồng Đen có từ ngày ấy song chẳng phương hại đến ai, lâu dần dân làng chấp nhận cố tật… “đáng yêu” ấy như một “thuộc tính” của ông Đồng!

Một ngõ nhỏ ở làng cổ Đường Lâm (ảnh minh họa).

Công việc của ông Đồng đa số là đảo mái nhà. Đảo mái nhà là ngôi vẫn có thể sử dụng nhưng vì xô, tụt ngói nên phải làm như một công việc định kỳ. Ông Đồng không cần người phụ, ông lên mái nhà bóc ra “một lối” rộng khoảng 70 - 80cm, chiều dài dọc mái nhà. Ngói bóc ra để ngay bên cạnh trên phần mái chưa lợp. Sau đó ông lấy chổi quét hết bụi và bắt đầu lợp lại. Lợp đến đâu, bóc ngói đến đấy… cứ thế cho đến lúc lợp xong. Nói thì đơn giản vậy nhưng vì công việc đảo mái không cần bất cứ công cụ hỗ trợ nào dù chỉ là một đoạn dây xây. Tất cả chỉ là “mực mắt” của người thợ!

Tất cả những người thợ ngõa đều như vậy, chỉ có “mực mắt” mà sống ngói thẳng hàng đều tăm tắp. Mái nhà lợp xong bằng phẳng và cong đều từ hai bờ cánh vào đến gian giữa. Công trình nhà truyền thống vẫn đảm bảo nguyên tắc “nhà réo đầu, cầu réo nhịp” nên sự bay bổng, nhẹ nhàng là một nghệ thuật cho đến bây giờ hầu như không còn ai làm được. Riêng ông Đồng Đen có miếng “nhốt ngói”. “Nhốt ngói” là sau vài lối lợp, ông Đồng để lại một khoảng trống vài mươi phân vuông. Chỗ ấy ông xếp ngói vào lợp như bình thường, song đến những viên cuối cùng ông Đồng lấy “củi chỏ” đóng ngói vào nên mái lợp chặt như được nêm lại. Mái nhà do ông Đồng Đen đảo hoặc lợp có sức bền từ 25 - 30 năm mới phải đảo lại. Nhiều công trình, ông Đồng xuống đất xoa tay nói với chủ nhà: "Đời tôi với đời ông không phải lo đến việc đảo mái nữa nhé". Năm ấy ông Đồng đã ngoài “lục tuần”!

Ông Đồng bảo: Lát sân triết mạch, đảo nhà vần cơm. Tôi hỏi thế nào là “đảo nhà vần cơm”. Ông Đồng bảo: Không có dây có thước làm thầy nên người thợ phải nhìn xung quanh chỗ đã lợp và chưa lợp mà ước lượng để đệm ngói lót sao cho vừa, như người ta vần nồi cơm trên đốc nhấm… Cứ thế những miếng lợp khó như “đấu sối, đấu só” (chỗ hai nhà giao nhau thành một góc vuông), cứ vào tay ông Đồng là không bao giờ bị dột (thợ hiện nay phải đổ bê-tông hay lót bên dưới một tấm i-nốc mỏng làm máng để đón nước dột).

Một lần ông Đồng kể với tôi: "Thầy tôi còn có những “miếng” độc đáo, ấy là lúc mái nhà lợp xong, khi mưa xuống người ta thấy xuất hiện những chữ “thọ” tròn hoặc vuông trên mái nhà. Những chữ này do nước mưa đan vào nhau tạo thành. Mưa to quá hoặc nhỏ quá đều không xuất hiện…". Tôi chỉ biết thốt lên: "Thật là ảo diệu. Ông có làm được như thế không ạ?". Ông Đồng bảo: "Biết tôi là người có tâm với nghề, thầy cũng định truyền nhưng lại cập ngay vào “hòa bình lập lại” (1954)… Sau đó những công trình như thế này đều xếp vào tàn dư phong kiến, đế quốc nên không ai làm nữa… Thật tiếc! Ông ạ, trong nghề chúng tôi vẫn có câu: Nhất lợp, nhì lải (nhất lợp, nhì lát) là vì thế…". Ông Đồng Đen đã mất, nghề lợp phải chăng đã thất truyền!

Mấy năm trước tôi có qua làng Lại Thượng, huyện Thạch Thất cũ (đất thợ), tôi thấy trên mái nhà ngói ta có những dòng chữ như: Hồ Chủ tịch muôn năm, Việt Nam muôn năm… tôi vô cùng thích thú nhưng chợt nhận ra: Người thợ lợp nơi đây đã dùng hai loại ngói: Ngói già và ngói non, hoặc là hai chất liệu đất làm ngói khác nhau. Hai loại ngói này màu khác nhau, độ thấm nước khác nhau nên rêu và địa y mọc trên ngói khác nhau, sự khác nhau tạo nên hai màu mà có những dòng chữ trên…

***

Cũng may làng tôi nay có thợ ngõa là ông Hà Văn Hùng. Hiện nay nhóm của ông Hùng gây mãi mà chỉ có ba người (hai già và một trẻ), tất cả những ngôi nhà lợp ngói ta trong làng đều do nhóm của ông. Ông Hùng lợp nhà không như các cụ xưa bằng “mực mắt”, mà nhất định phải có một sợi dây làm “thầy”. Sợi dây được buộc một đầu bằng cục gạch như quả dọi, rồi thả vắt qua mái nhà từ nóc xuống. Tất cả mũi ngói lấy sợi dây làm “mực”… Mái nhà ông Hùng lợp cũng thẳng, phẳng nhưng cách lợp là kéo mũi ngói cho bằng sợi dây chứ không phải là đóng ngói vào như thợ cũ. Cách lợp này không chặt như cách “nhốt” ngói của các cụ. Khi mèo chạy hoặc mưa bão, ngói hay bị tụt, bị xô. Vài năm đã phải gọi các ông ấy đến vỗ lại…

Nhóm thợ của ông Hùng rất nhiều việc, việc không những ở trong làng mà ở khắp mọi nơi. Thỉnh thoảng lại thấy ô tô đỗ ở cổng làng đón các ông đi lợp ở nơi xa. Các nơi ấy đôi khi có người làm nhà truyền thống để thờ phụng hoặc công trình tâm linh cần lợp mái… Thế mới biết thợ ngõa các nơi cũng không còn nhiều!

Không còn thợ ngõa như các cụ ngày xưa thì vẫn có nhóm thợ của ông Hùng để bảo tồn, tôn tạo những mái nhà truyền thống. Chúng ta đành phải chấp nhận một thực tế: Nghề lợp ngói ta đã thất truyền!

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×