Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Từ "đất chết" đến kỳ tích xanh nơi "cổng trời" Mang Yang

Ông Lê Việt Hào sinh năm 1937 tại huyện Tư Nghĩa (cũ), tỉnh Quảng Ngãi. Từ thuở nhỏ, ông đã được mẹ chăm lo cho ăn học chu đáo ở trường làng. Thấy con trai có niềm đam mê đặc biệt với âm nhạc và được Thầy Tư (Petric Thiều) tại nhà thờ trong vùng nhận dạy nhạc miễn phí, người mẹ đã bán đi 6 con lợn giống của nhà để mua tặng ông chiếc đàn mandolin – kỷ vật vô giá mà đến nay ông vẫn nâng niu gìn giữ. Nhờ đó, chàng thiếu niên Lê Việt Hào ngày ấy đã sớm thành thạo ký xướng âm và tự học chơi nhiều loại nhạc cụ khác như guitar, accordion, piano và organ.

Chính niềm đam mê nghệ thuật đã đưa chân chàng thanh niên đầy nhiệt huyết đến với đội tuyên truyền kháng chiến, rồi chính thức thoát ly theo phong trào cách mạng. Năm 1954, ông làm việc tại Hội đồng tập kết Liên khu V, thực hiện nhiệm vụ tổ chức cho đồng bào, chiến sĩ xuống tàu ra Bắc. Đến tháng 5/1955, ông lên tàu Ba Lan tập kết ra Thanh Hóa.

Trên đất Bắc, ông Hào được điều động về Cục Lâm nghiệp (sau này là Tổng cục Lâm nghiệp), kiêm Phó ban B (Ban Miền Nam) chuyên về đồ bản rừng. Năm 1962, ông theo học ngành Trắc lượng tại Đại học Bách khoa Hà Nội. Những kiến thức về không ảnh không chỉ phục vụ chuyên môn mà còn khơi dậy trong ông niềm đam mê nhiếp ảnh phong cảnh và tình yêu tha thiết với đại ngàn. Cũng tại đây, ông đã gặp gỡ, nên duyên với một cô gái Hà thành thanh lịch, người đồng nghiệp cùng cơ quan.

Sau năm 1975, hai vợ chồng ông chuyển công tác về Phân viện 3 – Điều tra Quy hoạch rừng Trung Trung Bộ, đóng tại Quy Nhơn. Đến năm 1985, ông tiếp tục học Đại học Kinh tế Bách khoa Đà Nẵng. Năm 1988, ông chuyển về Liên hiệp Lâm nông công nghiệp Kon Hà Nừng. Đến năm 1990, khi Liên hiệp được bàn giao về cho tỉnh Gia Lai – Kon Tum quản lý, ông được điều động trong một hoàn cảnh vô cùng đặc biệt.

Lúc bấy giờ, Lâm trường Bắc An Khê rơi vào khủng hoảng trầm trọng do bước vào thời kỳ chuyển đổi cơ chế quản lý kinh tế. Tiền lương công nhân bị nợ đọng, bộ máy bệ rạc, cơ sở vật chất trống trơn và tài khoản giao dịch bị phong tỏa. Vị giám đốc cũ rời quê nửa năm không trở lại. Trước tình thế đó, Liên hiệp quyết định cách chức người cũ và bổ nhiệm ông Hào thay thế. Nhận nhiệm vụ, thâm tâm ông trào dâng niềm thương cảm với cán bộ, công nhân. Thời ấy, chỉ có các lâm trường khai thác mới có nguồn thu, còn lâm trường trồng rừng như Bắc An Khê vừa vất vả, kinh phí lại eo hẹp, hệ số lương thấp đến xót xa.

Nhưng chính trong muôn vàn gian khó, niềm lạc quan và tình yêu rừng cháy bỏng đã thắp lên trong ông ý chí mãnh liệt.

Trong những năm tháng lội suối băng ngàn làm công tác điều tra khảo sát và săn ảnh thiên nhiên, ông Hào từng leo lên đỉnh núi chót vót bên con đèo Mang Yang. Tại đây, ông phát hiện một điều kỳ diệu: trên đỉnh núi cao lại có những cây thông cổ thụ hai người ôm không xuể, xung quanh cây con mọc tự nhiên thành thảm thực vật xanh rì, cận kề là một hồ nước nhỏ quanh năm lộng gió. Quan sát tỉ mỉ, ông đi đến kết luận mang tính lịch sử: Có thể trồng thông phủ xanh mái đèo này!

Đèo Mang Yang – theo tiếng Bahnar có nghĩa là “Cổng trời”. Trong chiến tranh, nơi đây là yết hầu giao thông, cung đường vượt tuyến chiến lược từ Bắc vào Nam, từ Đông lên Tây. Địch từng đóng chốt điểm cao trên đỉnh núi để khống chế quân ta. Chúng rải chất độc hóa học, đốt trụi các triền núi và gài mìn dày đặc xung quanh. Sau năm 1975, Mang Yang trơ trọi như một vùng đất chết. Mùa mưa chỉ có làn cỏ Mỹ lơ thơ tái sinh, mùa khô chỉ cần một sơ suất nhỏ là lửa thiêu rụi cả mái đèo.

Không chỉ vậy, đèo Mang Yang tuy không quá dài nhưng dốc đứng, quanh co khúc khuỷu, một bên là vách đá, một bên là vực sâu thăm thẳm. Thời bao cấp xe cộ cũ kỹ, đường đèo hiểm trở khiến nơi đây trở thành khúc cua tử thần với nhiều vụ tai nạn thảm khốc, là nỗi ám ảnh kinh hoàng của cánh tài xế.

Trước thực trạng ấy, ông Hào đã mạnh dạn trình lên Ủy ban Nhân dân tỉnh phương án “Phủ xanh vùng đất chết Cổng Trời”. May mắn thay, vị Chủ tịch tỉnh lúc bấy giờ vốn là một kỹ sư thủy lợi yêu rừng, luôn tâm niệm “mỗi cây đại thụ là một công trình thủy lợi nhỏ”. Ông Hào đã tổ chức một chuyến đi thực địa, dẫn các lãnh đạo tỉnh trực tiếp leo núi. Cuộc lội rừng đầy thuyết phục ấy đã giúp ông xin tỉnh nâng định mức kinh phí trồng rừng từ 6 triệu đồng lên 8 triệu đồng/hecta. Khích lệ ông, vị Chủ tịch tỉnh nhắn nhủ một câu sâu sắc: "Muốn hết lửa rừng, người trồng rừng phải có lửa!"

Bắt tay vào việc, thử thách đầu tiên là bài toán giải phóng mặt bằng khi bom mìn, đầu đạn M79 còn sót lại dày đặc. Lâm trường từng thử lùa đàn trâu bò vào rừng để giẫm nổ mìn nhưng hiệu quả thấp, công nhân đi cuốc hố vẫn có người vướng đạn nổ, may mắn chỉ bị thương nhẹ nhờ lưỡi cuốc che chắn. Cuối cùng, ông Hào phải nhờ đến Trung đoàn 7 Công binh gần đó hỗ trợ rà phá và kích nổ bằng xung điện. Cảm động trước ý nghĩa lớn lao của công trình, đơn vị công binh không nhận chi phí, lâm trường chỉ bồi dưỡng một khoản nhỏ cho các chiến sĩ trực tiếp ngoài hiện trường.

In công tác lâm sinh, ông Hào chủ trương gắn chặt việc trồng rừng với sinh kế của người lao động. Dù thời điểm đó nhiều đơn vị vườn ươm bên ngoài chào mời mua cây giống với mức hoa hồng hấp dẫn, ông vẫn quyết định chỉ mua hạt giống thông ba lá từ Đà Lạt về để lâm trường tự nghiên cứu, gieo ươm. Việc này vừa tạo công ăn việc làm, vừa tăng thu nhập cho công nhân. Ông phát động các gia đình cắt lá rừng trộn phân bò để ủ phân hữu cơ, lập tổ sản xuất, chặt cây làm giàn ươm ngay tại chỗ.

Ông cũng huy động đồng bào dân tộc thiểu số ở các làng xung quanh, đặc biệt là làng Hờ Way sát cạnh, tham gia vận chuyển cây giống. Từ bãi tập kết lên lưng chừng đồi, cây được chở bằng xe tải; lên dốc cao thì dùng xe công nông; còn đoạn đường lên đỉnh núi hiểm trở, bà con dân bản gùi từng sọt cây trên lưng, đi bộ vượt dốc.

Để chủ động mùa vụ, lâm trường cho đào hố vào đỉnh điểm mùa mưa năm trước để đất đá ngậm đủ nước và phong hóa. Đến tháng 6 năm sau, bì giống được tập kết lên đỉnh núi, chờ những cơn mưa đầu tiên của tháng 7 là hạ cây xuống đất. Nhờ kinh nghiệm đón dòng nước mát đầu mùa của Tây Nguyên, cây bén rễ rất nhanh và đạt tỷ lệ sống rất cao.

Những đêm cắm bản trồng rừng, để khích lệ tinh thần anh em, ông Hào lại mang đàn ra, tổ chức đốt lửa trại, ca hát vang động một góc rừng như ngày hội. Giữa vùng núi bạt ngàn vắt sên, ruồi vàng, rắn rết, tiếng đàn và ngọn lửa của ông đã sưởi ấm và tiếp thêm sức mạnh cho những người lao động quản ngại ngày đêm.

Song song với trồng mới, công tác quản lý bảo vệ rừng được thực hiện bằng cách giao khoán cho người dân bản địa thông qua Dự án 327. Ngoài tiền công nhận khoán, bà con được phép khai thác các loại lâm sản phụ như củ nâu, cây thuốc. Nhờ quyền lợi thiết thực, người dân vừa có thu nhập, vừa nâng cao trách nhiệm, cùng lâm trường canh giữ không để xảy ra một vụ cháy nào.

Năm 1990, ông Hào còn táo bạo đưa ra chủ trương trồng hoa sữa dọc theo đường đèo Mang Yang để làm mát và dịu bớt vẻ hoang vu của cung đường tử thần. Ý tưởng này nhanh chóng được tỉnh phê duyệt và công nhân hưởng ứng. Từ đó, hương hoa sữa nồng nàn đã xua đi cảm giác rợn ngợp, tiếp thêm sự tự tin cho các tài xế mỗi khi ôm cua vượt đèo.

Khi màu xanh của thông đã phủ kín những triền đồi, khi đèo Mang Yang bắt đầu thay da đổi thịt thì cũng là lúc ông Lê Việt Hào phải âm thầm chịu đựng một mất mát quá lớn. Người vợ Hà thành hiền thục của ông mắc bệnh nan y và trút hơi thở cuối cùng tại Quy Nhơn – nơi lưu dấu bao kỷ niệm của hai vợ chồng.

Những cống hiến thầm lặng của ông Lê Việt Hào đã được ghi nhận xứng đáng. Ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba.

Giờ đây, ở tuổi 89, ông đang an hưởng tuổi già tại nhà con gái ở Thành phố Hồ Chí Minh. Hằng ngày, ông vẫn dành thời gian dạo lên những giai điệu quen thuộc bằng chiếc đàn năm xưa, thả hồn về một thời tuổi trẻ sôi nổi đầy kiêu hãnh.

Trong ký ức của người phu rừng già, ông vẫn đau đáu khôn nguôi về 5 người công nhân (3 nam, 2 nữ) đã mãi mãi nằm lại nơi ngàn xanh trong những năm tháng mở đất trồng rừng. Xót xa nhất là hai cô gái trẻ đang độ tuổi thanh xuân, một người chưa kịp có con, một người còn chưa kịp làm đám cưới.

Sự hy sinh của họ và thanh xuân của ông đã được đền đáp bằng hơn một ngàn hecta rừng thông ngút ngàn trên dốc đá hiểm trở. "Cổng trời" Mang Yang hôm nay đã không còn là vùng đất chết, mà đã là một kỳ tích xanh, tỏa hương hoa sữa ngạt ngào giữa đại ngàn lộng gió.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×