Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Từ thung lũng tuổi thơ

Chiếc xe vừa dừng trước sân, tôi đã thấy ông nội từ hiên nhà chậm rãi đứng dậy.

Ông năm nay đã già lắm.

Mái tóc bạc trắng như mây. Tấm lưng người cựu chiến binh năm nào đã còng xuống theo năm tháng. Trong cơ thể ông vẫn còn mang mảnh bom của chiến tranh, dấu tích của một thời tuổi trẻ đã đi qua khói lửa.

Ngày thường, ông ở nhà một mình. Mẹ tôi đi làm từ sáng đến tối. Ông tự nấu cơm, tự ăn cơm rồi ngồi trước hiên nhìn con đường dẫn vào xóm. Những cuộc điện thoại của con cháu, những lần chúng tôi trở về có lẽ là niềm vui lớn nhất của ông lúc tuổi già.

Nhìn thấy chúng tôi, gương mặt ông bỗng sáng lên.

Ông bước đến ôm lấy tôi. Cái ôm của người ông già nua khiến tôi bỗng thấy mình như trở lại thành đứa cháu nhỏ năm nào.

Còn mẹ thì gần như chẳng để ý đến tôi. Vừa thấy hai đứa cháu gái bước xuống xe, mẹ đã vội vàng ôm chầm lấy chúng. Hết vuốt tóc đứa này lại xoa đầu đứa kia, hỏi liên hồi như sợ các cháu đi đường mệt.

Tôi đứng nhìn. Mái tóc mẹ giờ đã điểm nhiều sợi bạc.

Gần mười lăm năm kể từ ngày bố mất, mẹ chưa từng nghĩ đến chuyện đi bước nữa. Mẹ lặng lẽ ở vậy, tần tảo làm lụng, lo cho các con trưởng thành. Đến bây giờ, khi anh em tôi đều đã có gia đình riêng, trong suy nghĩ của mẹ, chúng tôi dường như vẫn là những đứa trẻ.

Mỗi lần gọi điện, mẹ hiếm khi hỏi về công việc.

Mẹ chỉ hỏi: “Các con có đủ ăn không?”, “Các cháu có khỏe không?”.

Những câu hỏi giản dị ấy theo tôi suốt bao năm tháng xa nhà. Một cơn gió nhẹ từ cánh đồng dưới thung lũng thổi lên. Trong gió có mùi rơm rạ. Mùi thơm dịu của thóc mới sau mùa gặt, của đất đai vừa đi qua một vụ mùa, của nắng hanh còn sót lại trên những gốc rạ ngoài đồng.

Tôi đứng lặng. Có những mùi hương kỳ lạ như thế. Chỉ cần vô tình bắt gặp một lần là cả tuổi thơ bỗng hiện về nguyên vẹn.

Dưới tán cây vú sữa trước sân, hai cô con gái tôi đang cười vang. Cây vú sữa ấy do chính tay bố tôi trồng từ ngày tôi còn nhỏ. Bố đã mất nhiều năm nay. Bà nội cũng đã về với tổ tiên. Chỉ còn cái cây vẫn lặng lẽ đứng đó, tỏa bóng mát xuống khoảng sân quen thuộc như một người gác cổng của thời gian.

Tôi ngồi xuống dưới gốc cây... và tuổi thơ lại trở về.

Ngày ấy, Xóm Dàn nhỏ lắm. Nhỏ đến mức trong đôi mắt của một đứa trẻ, cả thế giới dường như chỉ gói gọn trong một thung lũng. Bốn phía là núi. Sáng mở mắt thấy núi. Chiều mặt trời lặn sau núi. Đêm xuống, núi chìm vào bóng tối cùng tiếng côn trùng vọng ra từ những cánh rừng xa.

Những năm trước 2000, trong làng chủ yếu là những ngôi nhà sàn lợp lá cọ. Chiều về, khói bếp từ các mái nhà bay lên thành những dải mỏng màu lam, lững thững trôi giữa lưng chừng núi.

Con đường xuyên qua làng chỉ là một lối đất ngoằn ngoèo, mùa nắng bụi đỏ, mùa mưa bùn lầy.

Có những hôm đi học về, lũ trẻ chúng tôi ngã lên ngã xuống rồi lại cười vang cả một góc đường.

Ngày ấy chưa có điện. Chưa có điện thoại. Chưa có Internet. Người ta nghèo hơn bây giờ rất nhiều. Bữa ăn hôm nay đôi khi đã phải nghĩ đến bữa ăn ngày mai. Nhưng đổi lại, cuộc sống có một sự bình yên rất riêng.

Tôi sinh ra trong một gia đình người Mường bình dị như bao gia đình khác trong xóm. Người lớn trong làng ăn mặc chẳng khác người Kinh là mấy. Chỉ những cụ già nói tiếng phổ thông mới còn giữ chất giọng lơ lớ đặc trưng. Nhưng trong nếp sống vẫn còn nguyên những phong tục từ đời cha ông.

Mỗi mùa lúa mới, các gia đình lại làm cơm mừng lúa mới. Khói hương nghi ngút trên bàn thờ. Mùi cơm mới thơm lừng khắp gian nhà. Người lớn cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, gia đình no đủ.

Tôi vẫn nhớ những cụ bà ngồi bên hiên nhà nhai trầu bỏm bẻm. Nhớ tiếng rít thuốc lào giòn tan của ông mỗi chiều. Nhớ tiếng khung cửi của bà nội. Tiếng kẽo kẹt đều đều vang lên dưới mái nhà sàn mỗi khi bà dệt vải. Ngày ấy, âm thanh đó quen thuộc như tiếng chim hót ngoài vườn.

Tuổi thơ tôi lớn lên cùng những niềm vui giản dị. Đó là những buổi tối thanh niên trong làng đốt đuốc đi chơi. Những đốm lửa chuyển động giữa màn đêm như những vì sao nhỏ đang đi trên mặt đất.

Là bãi đất trống giữa làng nơi trai gái tụ tập đá cầu bằng những quả cầu được kết từ những chiếc lông gà đẹp nhất. Là những đêm cả làng cùng xem chiếc tivi đen trắng. Màn hình lúc rõ lúc nhiễu, tiếng rè rè của sóng điện chen lẫn tiếng cười nói rôm rả. Mỗi khi có phim kiếm hiệp của Kim Dung, người lớn trẻ nhỏ lại ngồi kín cả nhà. Và háo hức nhất là những đêm chiếu bóng. Từ chiều, trẻ con đã kéo nhau ra sân giữ chỗ, chỉ để chờ màn ảnh sáng lên giữa đêm tối.

Nhưng ký ức đẹp nhất vẫn là những ngày đến lớp. Ngôi trường vỡ lòng của chúng tôi chỉ là căn nhà lợp lá cọ do dân làng cùng dựng. Chiếc bảng đen đã cũ. Chúng tôi thay nhau lấy lá cúc tần bôi nhọ nồi rồi đánh lên mặt bảng cho đen hơn.

Những buổi sáng sương còn phủ trắng triền đồi, tiếng đánh vần “i a” đã vang lên giữa thung lũng.

Cô giáo từ ngoài xã vào dạy. Ngày ấy, trong suy nghĩ của tôi, ngoài xã giống như một thế giới rất xa. Cô giáo trẻ, xinh đẹp và dịu dàng. Những bài học đầu tiên, những bài thơ, những câu chuyện cô kể đã theo tôi suốt cả tuổi thơ.

Rồi những mùa hè lại đến. Tiếng ve phủ kín những tán cây. Nắng đổ lửa xuống sân đất. Lũ trẻ chúng tôi dắt trâu ra đồng từ sáng sớm. Cơm trưa được bố mẹ gói trong lá dong xanh mát. Ăn xong lại kéo nhau xuống khe bắt cua, mò cá, tắm suối.

Có hôm nghịch dại đi chọc tổ ong rồi bị đốt sưng cả môi. Khóc đó rồi cười đó.

Những trưa hè nắng như đổ lửa, mặt sân nóng đến bỏng chân, chúng tôi thường chạy ra chiếc giếng đào trước sân nhà. Chiếc gầu sắt vừa chạm mặt nước đã phát ra tiếng "tõm" quen thuộc. Kéo lên một gầu đầy, hơi lạnh từ lòng đất phả vào mặt dễ chịu đến lạ. Chúng tôi thay nhau ghé miệng uống trực tiếp từng ngụm nước trong veo, mát lạnh. Nước ngọt đến mức tưởng như có thể uống mãi không chán.

Nhiều năm đã trôi qua, đi qua không ít nơi, nhưng tôi vẫn chưa tìm thấy ở đâu vị nước ngon như chiếc giếng nhỏ của quê nhà ngày ấy. Cái vị ngọt của nước giếng quê nhà mà đến tận bây giờ tôi vẫn chưa từng tìm lại được ở bất cứ nơi đâu.

Buổi trưa, khi tiếng ve phủ kín cả thung lũng, bà nội lại cầm chiếc quạt lá cọ ngồi bên cạnh. Chiếc quạt đưa nhịp nhàng. Làn gió mát dịu mang theo mùi lá cọ khô và hương lúa ngoài đồng. Tôi gối đầu lên cánh tay bà, lim dim nghe tiếng quạt phành phạch bên tai.

Bà kể chuyện đời ông bà, chuyện những năm đói kém, chuyện làng xóm ngày xưa. Giọng bà đều đều như một khúc hát ru. Nhiều câu chuyện tôi đã quên. Nhưng cảm giác được nằm bên bà trong những buổi trưa hè năm ấy thì chưa bao giờ phai nhạt.

Trong ký ức của tôi, cây sao lớn đứng bên con đường dưới cổng nhà tán cây rộng đến mức che mát cả một khoảng trời. Đó là biểu tượng của tuổi thơ tôi. Rồi một ngày trở về sau những năm đi học xa nhà, tôi bỗng thấy cây sao không còn nữa. Khoảng trời ấy vẫn còn. Chỉ có cái cây đã mất. Có lẽ đó là lần đầu tiên tôi nhận ra thời gian có thể lặng lẽ mang đi nhiều điều đến vậy.

Khoảng những năm đầu 2000, quê tôi bắt đầu đổi thay mạnh mẽ. Điện lưới quốc gia về làng. Tôi vẫn nhớ như in những ngày theo bố và các chú trong xóm đi kéo những sợi dây điện đầu tiên vượt qua đồi núi để mang ánh sáng về thung lũng.

Khi ấy tôi chỉ là một cậu bé lon ton đi phía sau người lớn. Bàn tay bố chai sần nắm lấy tay tôi mỗi khi phải đi qua những đoạn dốc trơn trượt. Những cây tre già được các gia đình góp lại làm cột điện tạm. Người đào hố. Người dựng cột. Người kéo dây. Cả xóm hồ hởi như đang cùng nhau làm một việc lớn lao nhất.

Tôi không hiểu hết ý nghĩa của điện là gì. Chỉ nhớ bố cười và nói: “Rồi tối nay làng mình có điện”.

Tối hôm ấy, những bóng đèn đầu tiên sáng lên trong thung lũng. Tôi đứng giữa sân nhà nhìn ánh sáng vàng hắt ra từ ô cửa sổ mà thấy kỳ diệu như đang chứng kiến một phép màu.

Nhiều năm sau, khi bố không còn nữa, mỗi lần nhìn ánh đèn sáng trong những ngôi nhà dưới thung lũng, tôi lại nhớ đến bàn tay chai sần đã dắt mình đi trên con đường kéo điện năm nào.

Rồi tivi màu xuất hiện. Xe máy xuất hiện. Điện thoại xuất hiện. Những ngôi nhà xây dần thay thế nhà sàn, nhà đất. Con đường bùn lầy năm nào giờ đã được trải nhựa rộng rãi. Nhiều người trẻ đi làm ăn xa, đi công ty, đi xuất khẩu lao động. Cuộc sống của người dân ngày một khấm khá hơn. Dẫu vậy, đâu đó vẫn có những khoảng lặng. Những đêm xem tivi đông kín người không còn nữa. Bãi đá cầu giữa làng cũng vắng hơn. Nhiều ngôi nhà chỉ còn người già và trẻ nhỏ.

Nhưng nhìn những ngôi nhà mới mọc lên, nhìn những đứa trẻ được học hành đầy đủ hơn chúng tôi ngày trước, tôi hiểu quê hương đang đi về phía tốt đẹp hơn.

Chiều xuống. Ông tôi ngồi trên bậc thềm nhìn hai chắt gái chạy đùa dưới gốc vú sữa. Trong bếp, mẹ đang lúi húi chuẩn bị bữa cơm tối như biết bao lần tôi trở về từ thuở còn nhỏ. Khói bếp bay lên giữa thung lũng.

Mùi rơm rạ vẫn thoảng trong gió. Một khoảnh khắc rất đỗi bình thường. Nhưng tôi biết mình sẽ nhớ mãi.

Ông tôi vẫn giữ thói quen ngồi trước hiên nhà mỗi chiều. Mẹ vẫn hỏi đi hỏi lại chuyện ăn uống của con cháu như thể chúng tôi chưa từng lớn lên.

Cây vú sữa bố trồng vẫn đứng đó sau bao mùa mưa nắng. Và có những đêm rất khuya, tôi vẫn nhớ tiếng khung cửi của bà nội vọng về từ một miền ký ức xa xôi nào đó.

Tôi nhìn hai con gái đang chạy vòng quanh gốc vú sữa. Ông tôi vẫn ngồi trên bậc thềm. Trong bếp, mẹ đang gọi mọi người vào ăn cơm. Khói bếp chiều bay lên giữa thung lũng.

Tôi bỗng nhớ đến bố. Nhớ đến bà nội. Nhớ đến cây sao đầu làng đã mất từ lâu. Và chợt thấy lòng mình bình yên lạ. Dù đi xa đến đâu, hóa ra vẫn có một nơi để trở về.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×