Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Vị cứu tinh của ngư dân

Cảm giác nghi ngờ và rụt rè khi tôi vừa bước chân vào ngôi nhà và cũng là nơi ở của ông, hầu hết không có thứ gì đáng giá, ngoài những tấm ảnh về những tháng ngày còn là một người say mê khoa học, những năm tháng lặn lội cùng với bà con ngư dân… đã để lại trong ông nhiều kỷ niệm. Nhưng, điều khiến tôi boăn khoăn nữa, là điều gì thôi thúc một con người như ông có thể làm được những chiếc thuyền phao nhỏ bé ấy, không lợi ích, không tính toán thiệt hơn, vì ông là một nhà khoa thực thụ yêu sông nước…

Những cái chết được dự báo trước

Tôi đã chứng kiến sự nồng nhiệt của những ngư dân vùng biển, với những lá thư viết tay nguệch ngoạc đầy tâm huyết, những lời nói xúc động dành cho ông - nhà sáng chế Nguyễn Xuân An. Mới đầu gặp ông, ông cứ xua xua tay: “Chuyện đó cũng lâu rồi. Mà cậu hỏi để làm gì. Bây giờ lớp trẻ còn nhanh nhạy hơn. Tôi thuộc lớp người đã già, chỉ muốn nghỉ ngơi yên tĩnh”. Nhưng mỗi khi nhắc đến những người ngư dân mà có thời ông gắn bó, đôi mắt ông lại đỏ hoe, như những ký ức lại ùa về.

Cũng đúng thôi, vì ông là người đã tạo ra một công trình quý hơn cả những đề tài khoa học lớn lao, vừa tiết kiệm lại có thể cứu sống được nhiều người trước những hiểm nguy rình rập. Thêm một điều đáng nói, hiếm có trường hợp nào như ông: sinh sống tại Hà Nội nhưng bao giờ cũng hướng về vùng “quê em mùa nước lũ” với nỗi lòng nặng trĩu. Ông Xuân An sinh ra và lớn lên ở thôn Vĩnh Thành, xã Cát Tài, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định, nơi tuổi thơ của ông là ký ức về những chiếc thuyền chở đầy tôm cá. Sau đó, ông sống và làm việc tại Hà Nội. Làm đến chức Vụ trưởng Vụ Khoa học thuộc Tổng cục Địa chất, ông vẫn sống lành lẽ, nguyên vẹn khí chất của một người con miền biển.

Nghề địa chất mang đến cho ông nhiều cơ hội đi đây đó, đến đâu ông cũng nghiên cứu rồi có kiến giải cặn kẽ về như một đề tài khoa học. Thế mà khi nghỉ hưu, những tưởng công việc của người làm địa chất quanh năm đã khiến “ông già Xuân An” đủ mệt, ai ngờ ông còn đi nhiều hơn thế nữa. Có khi người ta thấy ông An cùng ăn, cùng ở hàng tuần lễ trời với bà con Thanh Hoá, Đà Nẵng, rồi thoắt cái lại thấy ông lênh đênh hàng tháng trời ròng rã với bà con miền biển Bình Định, Quảng Ngãi. Chuyến đi nào cũng đáng nhớ, cũng khiến ông nao lòng trước số phận của hàng trăm ngư dân như cánh bèo mỏng manh dập dềnh trên sóng nước.

“Khi tôi xin chủ tàu cho tôi đi biển cùng, nhiều anh ngạc nhiên bảo ông già lầm cẩm ơi, biển cả mênh mông và khó lường, sóng to gió lớn, bố đi theo chúng con làm gì, ngộ nhỡ có chuyện gì chúng con gánh làm sao hết tội. Mà tuổi như bố nghỉ ngơi cho nó lành. Sao phải thân làm tội đời làm gì cho nhọc ra. Thôi ông về đi, chúng con còn phải ra khơi”. Sau này, họ biết một ông già như tôi đang “ủ mưu” làm một công việc tốt gì đó nghĩa tình cho đời thì họ đã lặng lẽ ủng hộ” - ông An nói.

Chiếc thuyền phao cứu sinh của nhà địa chất học ra đời thật tình cờ. Ấy là khi ông đọc được những thông tin đăng trên một tờ báo có thống kế những con số thiệt hại về người do cơn bão Chanchu gây ra vào hồi tháng 5/2006 đã cướp đi sinh mạng của 246 ngư dân đang làm nghề trên biển.

“Đã có ít nhất 20 người chết, 226 người vĩnh viễn biến mất vào lòng nước sâu vô vọng. Xúc động nhất là hình ảnh một ngư dân đang đứng trên thuyền thúng khua mái chèo giữa sóng nước trùng khơi. Đó là những cái chết được tiên đoán trước mà nhiều người không biết. Có trăm ngàn thứ lý do viện dẫn để đổ tại thiên nhiên khắc nghiệt. Song người ta có biết đâu cái cướp đi mạng sống của hàng trăm ngư dân không phải đều do nguyên nhân khách quan mà bởi chiếc thuyền thúng được thiết kế quá thô sơ, dễ lật, dễ chìm. Bây giờ thời đại của công nghiệp có rất nhiều vật liệu siêu bền, siêu nhẹ, không thấm nước, sao không ai nghĩ đến việc thiết kế những chiếc thuyền không bao giờ chìm nhỉ?”, ông An phân tích.

Thành công ngoài mong đợi

Cả đêm hôm sau, ông An thức trắng ngồi hì hụi vẽ bản thiết kế chiếc thuyền phao có gắn hạt xốp để nó luôn nổi trên mặt nước. Trời vừa sáng, nhà địa chất học ra chợ Mơ sắm về một cái thúng đựng thóc, một bao bọt xốp và nhựa đường. Công đoạn đầu tiên ông dùng nhựa đường quét vào các khe hở của nan tre để bảo đảm thúng không bị ngấm nước. Tiếp theo, bên trong lòng thúng ông trải một lớp xốp đều dày chừng 5cm. Đâu vào đấy, ông chở thúng ra chiếc ao gần chân cầu Vĩnh Tuy thử nghiệm.

Kết quả ban đầu cho thấy, thúng có độ nổi lớn có thể chịu được trọng lượng tương đương với trọng lượng của một hòn đá nặng 7,8kg. Nhưng, ngược lại khi lòng thúng chứa đầy nước thì chiếc thuyền phao lại nghiêng ngả, không vững. Chỉ cần một trận sóng lớn cũng khiến thuyền lật úp. Do đó, để giữ cho thuyền cân bằng trong tình trạng ngập nước thì chỉ còn cách tháo hết nước trong lòng ra trong thời gian nhanh nhất. Giả thiết với chiếc thuyền thúng to có đường kính 1,8 - 2,2m, nếu dùng gầu nhỏ để múc nước ra ngoài cũng phải mất rất nhiều thời gian, phương án đó không khả thi.

Sau đó, ông An thử dùng một con dao nhỏ khẽ rạch một lỗ thủng dưới đấy thúng, một xoáy nước xuất hiện, áp lực chênh lệnh độ cao, nước trong thuyền cứ thế theo lỗ hổng dưới đáy thoát ra ngoài. Nước rút hết, ông dùng một cái van khoá lại miệng lỗ thì thấy thuyền trở lại trạng thái bình thường. Mô hình thực nghiệm thành công ngoài mong đợi, ông An tức tốc bay vào Đà Nẵng mua một chiếc thuyền thúng tương đương với kích thước thực mà ngư dân vẫn thường ngồi câu mực, câu cá ngừ đại dương để nghiên cứu làm thuyền phao không chìm.

Để thuyền không thấm nước, không bị méo trong khi va đập, "nhà sáng chế" dùng vật liệu composite làm thuyền thay thế cho tre. Đây là "vật liệu mới", song composite vẫn hoàn toàn có thể làm bằng tay. Ông mua những tấm nhựa polyester cốt sợi thủy tinh lần lượt ghép chúng lại với nhau thành nhiều tấm bằng chất nhựa đặc chủng để tạo thành hình quả cầu chia đôi thủng lỗ dưới đáy có đường kính khoảng 20cm. Công đoạn sau, ông An gắn các tấm bọt xốp (SF) quanh sườn lòng thúng với độ dày 15cm, đủ chỗ trong thuyền cho 3 - 4 người ngồi, dù có lật úp, lật ngửa cũng không thể chìm. Phần trên, vành thúng được làm bằng chất liệu cao su có khả năng chống chịu va đập mạnh. Chỗ vị trí lỗ thủng dưới đáy thúng được thiết kế một cái van phao có thể tự do đóng, mở bất cứ lúc nào cần. Bộ phận này có chức năng đóng, mở để lưu thông nước từ bên trong lòng thuyền ra bên ngoài, làm cho thuyền phao nổi cân đối.

Nhận thấy chưa hoàn chỉnh, nhà sáng chế tiếp tục cải biến chiếc thuyền của mình với những kiểu dáng khác nhau để phù hợp theo từng mục đích sử dụng của người dân như: AN-01-TP; AN-03 (dùng cho việc đánh lưới cản); AN-05 (dùng cho câu mực đại dương)… những thế hệ thuyền phao này bảo đảm về tính hữu dụng thông qua nhiều cuộc trình diễn thực địa tại Đà Nẵng, Bình Định, Quảng Ngãi, Quảng Bình, Thanh Hóa, Hà Nội…

“Thần bảo hộ” của ngư dân

Màn trình diễn ngoạn ngục của chiếc thuyền phao không chìm trên sông Đáy (tỉnh Hà Nam cũ) vào năm 2007 đã gây được tiếng vang lớn, được Hội đồng Khoa học Công nghệ (Bộ Thủy sản cũ) đánh giá cao và công nhận kết quả nghiên cứu. Thế là những chiếc thuyền phao mang tên AN-03, AN-05 đầu tiên được đóng dấu đăng kiểm chứng nhận phương tiện đủ điều kiện để hoạt động nghề cá lần đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam. Vẫn với nguyên lý đơn giản của chiếc thuyền phao ban đầu, ông An không ngừng cải biến thành nhiều phương tiện khác nhau đi lại trên sông nước như xuồng ba lá, ghe, thuyền hai mũi, để người dân hành nghề trên các miền sông nước, ao hồ, kênh rạch có thể lưu thông đường thủy thuận tiện.

Một lần khác, ông An xem tivi thấy các cháu học sinh Trường Tiểu học Hải Sơn (huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang cũ) ngày ngày vẫn phải ngồi trên những chiếc thuyền hai mũi chòng chành vượt hồ Cấm Sơn đến lớp. Tại đây, đã có những vụ đắm đò khủng khiếp gây ra những cái chết thương tâm. Ông lại lặn lội lên Bắc Giang thuê thợ xẻ những cây gỗ lớn rồi một mình làm thuyền. Khác lần trước, lần này ở dưới đáy ông cho đục thủng lỗ và gài van phao bằng composite. Thân thuyền được đóng 6 cái ghế ngồi. Ở khoang mũi, đuôi thuyền, các ghế ngồi được lấp đầy phao bằng bọt xốp (SF) tỷ trọng 0,005 - 0,010. Với thiết kế sáng tạo này, chiếc thuyền dù có gặp sóng to, gió lớn vẫn không bị đánh chìm. Hoàn chỉnh xong, chiếc thuyền đó ông đem tặng cho các cháu học sinh Trường Tiểu học Hải Sơn. Từ ngày có thuyền phao, các cháu học sinh yên tâm vượt sông đến lớp mà không bao giờ còn sợ lật thuyền, chết đuối.

Nhận thấy chiếc thuyền phao cứu sinh của ông An hữu ích, Công ty Tư vấn và đầu tư Năm Sao đã quyết định đầu tư vốn để sản xuất thuyền thúng phao và tìm cách đưa sản phẩm này vào cuộc sống. Chứng kiến điều kỳ điệu của chiếc thuyền phao vào đầu tháng 9/2014, lúc bấy giờ Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Văn Tùng rất đỗi ngạc nhiên, thốt lên rằng: "Có thể gọi đây là một phát minh sáng chế độc đáo của ngành giao thông đường thuỷ. Chúng tôi luôn luôn ủng hộ, đồng thời mong muốn mô hình này tiếp tục được phát triển, nhận rộng ra đại trà để thay thế thuyền thúng tre trong hoạt động đánh bắt cá và câu mực, câu cá ngừ đại dương” - ông Tùng nói.

Những công trình của nhà sáng chế Nguyễn Xuân An nhận được tặng nhiều giải thưởng như Cúp Vàng Techmart Việt Nam 2007; giải Nhất Giải thưởng Sáng tạo kỹ thuật ngành thủy sản Bộ NN&PTNT năm 2007; giải Khuyến khích, giải thưởng Sáng tạo Khoa học công nghệ Việt Nam Vifotec năm 2007; Bằng Lao động sáng tạo của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam năm 2008 và nhiều bằng khen của Bộ KH&CN; Bộ NN&PTNT, Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật Việt Nam… Ông An bảo, những việc ông làm không phải để được khen thưởng bởi lẽ ông chỉ muốn giúp ngư dân, giúp bà con đi lại được an toàn và không bao giờ còn nhìn thấy những cái chết đau lòng như trước. Nhìn ông An, tôi chợt nghĩ: biết bao số phận đi biển sẽ ra sao nếu như không có cái “ý tưởng” nhỏ bé của một ông già lặng lẽ và cống hiến hết mình cho khoa học một thời.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×