Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Vị Giáo sư mang khát vọng từ Kinh đô Ánh sáng và bức đơn tình nguyện về nước

Từ một cậu học trò nơi cù lao sông nước Nam Bộ, ông băng qua đại dương để đến Paris – kinh đô ánh sáng của tri thức nhân loại – rồi lại từ bỏ cuộc sống đủ đầy nơi trời Âu để trở về Việt Nam vào đúng giai đoạn gian khó nhất của đất nước sau chiến tranh.

Gần một thế kỷ sống và làm việc, ông đi qua nhiều vai trò: nhà giáo, nhà khoa học, nhà quản lý, đại biểu Quốc hội, nhà hoạt động đối ngoại nghị viện, người kết nối kiều bào và cũng là một trong những tiếng nói phản biện khoa học đáng chú ý nhất về Đồng bằng sông Cửu Long. Nhưng vượt lên trên mọi chức danh, điều đọng lại sâu nhất ở ông vẫn là hình ảnh một trí thức luôn đau đáu trước vận mệnh của giang sơn, sông núi.

Ở tuổi ngoài tám mươi, mái tóc đã bạc trắng, ông vẫn lặng lẽ đọc từng báo cáo về dòng Mê Kông, vẫn dõi theo từng vụ sạt lở ở miền Tây, từng con đường cao tốc đang được đắp nền bằng cát trên vùng đất yếu. Có lẽ với Nguyễn Ngọc Trân, yêu nước chưa bao giờ là một khẩu hiệu. Đó là một đời sống.

Khát vọng từ Kinh đô Ánh sáng và bức đơn tình nguyện về nước

Sinh năm 1940 tại Cù lao Giêng (An Giang), vùng đất nổi lên giữa dòng Tiền Giang quanh năm phù sa bồi đắp, cậu thiếu niên Nguyễn Ngọc Trân lớn lên giữa tiếng sóng nước miền Tây và những năm tháng đất nước chìm trong biến động chiến tranh.

Người dân Nam Bộ thời ấy nghèo nhưng trọng chữ nghĩa. Trong những căn nhà mái lá bên sông, cha mẹ luôn tin rằng chỉ có học hành mới giúp con người thoát khỏi cảnh cơ cực và giúp đất nước ngẩng đầu. Từ niềm tin ấy, cậu học trò Nguyễn Ngọc Trân miệt mài đèn sách rồi lần lượt theo học tại các ngôi trường danh tiếng ở Sài Gòn như Petrus Ký, Chu Văn An và Đại học Khoa học Sài Gòn.

Năm 1959, ông sang Pháp du học. Paris khi ấy vừa hoa lệ vừa sôi động bởi những tranh luận chính trị và tư tưởng của thời đại hậu chiến. Với nhiều thanh niên Việt Nam, nước Pháp là miền đất của khoa học và khai sáng. Nhưng với Nguyễn Ngọc Trân, nơi ấy còn là một không gian để ông nhìn đất nước mình từ xa – và vì thế, càng yêu đất nước mình hơn.

Ông theo học ngành Toán học tại Đại học Sorbonne, rồi tiếp tục nghiên cứu sâu về cơ học lý thuyết. Những năm tháng ấy không hề dễ dàng như nhiều người tưởng tượng về cuộc sống du học sinh ở Paris. Có những mùa đông ông sống trong căn gác nhỏ lạnh buốt, vừa học vừa làm thêm để trang trải chi phí. Nhưng chính trong những thư viện cổ kính của Sorbonne, giữa những bảng công thức chi chít và các cuộc tranh luận học thuật kéo dài đến đêm khuya, một tư duy khoa học hiện đại đã dần hình thành nơi người thanh niên Việt Nam ấy.

Ông lần lượt hoàn thành bằng Cử nhân Toán học, bảo vệ luận án Tiến sĩ cấp ba và sau đó là Tiến sĩ Quốc gia Khoa học tại Đại học Paris VI. Ở tuổi còn rất trẻ, ông trở thành nghiên cứu viên của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), rồi giảng dạy tại Đại học Poitiers.

Con đường khoa học phía trước khi ấy rộng mở. Bạn bè và đồng nghiệp Pháp đều tin rằng Nguyễn Ngọc Trân sẽ trở thành một học giả lớn tại châu Âu. Nhưng sâu trong lòng ông, luôn tồn tại một khoảng trống không gì lấp được: quê hương.

Paris cuối thập niên 1960 không chỉ là trung tâm học thuật của thế giới mà còn là “thủ đô” của phong trào phản chiến quốc tế liên quan đến Việt Nam. Những cuộc biểu tình phản đối chiến tranh Mỹ tại Việt Nam diễn ra liên tiếp trên các đại lộ Paris. Giới trí thức Pháp, sinh viên cánh tả và nhiều tổ chức quốc tế bắt đầu nhìn cuộc chiến bằng con mắt khác. Trong dòng chảy ấy, Nguyễn Ngọc Trân tham gia tích cực vào Hội người Việt Nam tại Pháp, nơi quy tụ nhiều trí thức yêu nước như Nguyễn Khắc Viện, Trần Thanh Vân, Trần Hải Hạc…

Ban ngày ông giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Ban đêm lại cùng bạn bè dịch tài liệu, tham gia vận động học giới Pháp, giải thích cho báo chí quốc tế hiểu về cuộc chiến tại Việt Nam.

Trong suốt thời gian diễn ra Hội nghị Paris về Việt Nam (1968 - 1973), nhiều trí thức Việt kiều đã âm thầm làm một công việc đặc biệt: hỗ trợ thông tin, hậu cần và vận động dư luận cho các đoàn đàm phán của Việt Nam.

Có những đêm mùa đông Paris rét cắt da, căn hộ nhỏ nơi các trí thức Việt kiều tụ họp vẫn sáng đèn đến tận khuya. Trên chiếc bàn gỗ cũ kỹ là bản đồ, tài liệu kinh tế, số liệu chiến tranh và những bài viết bằng tiếng Pháp chuẩn bị gửi cho báo chí quốc tế.

Nguyễn Ngọc Trân đem tư duy logic của một nhà toán học để xử lý các dữ kiện kinh tế, địa chính trị và những vấn đề liên quan đến chiến tranh. Nhưng phía sau những con số ấy là một trái tim luôn hướng về quê hương. Mỗi lần xem các thước phim về chiến sự ở miền Nam hay những trận bom ở miền Bắc, ông lại lặng đi. Ông hiểu rằng khoa học sẽ trở nên vô nghĩa nếu dân tộc vẫn còn chìm trong đau thương.

Mùa xuân năm 1975, chiến tranh kết thúc. Ngày đất nước thống nhất, cộng đồng người Việt yêu nước tại Pháp vỡ òa trong xúc động. Nhưng cùng với niềm vui là một câu hỏi lớn: Ai sẽ trở về để dựng xây đất nước sau chiến tranh?

Nhiều bạn bè khuyên ông ở lại Pháp. Ở đó, ông có danh vọng, có điều kiện nghiên cứu hiện đại, có tương lai ổn định cho gia đình và con cái. Còn Việt Nam khi ấy là một đất nước vừa đi ra từ hoang tàn chiến tranh, thiếu thốn đủ bề và đang chuẩn bị bước vào thời kỳ cấm vận khắc nghiệt.

Nhưng Nguyễn Ngọc Trân gần như không do dự. Ông cùng vợ và hai con gái nhỏ viết đơn xin tình nguyện hồi hương.

Nhiều năm sau, khi nhắc lại quyết định ấy, ông vẫn nhớ cảm giác run tay lúc đặt bút ký tên. Không phải vì sợ hãi, mà vì xúc động. Ông hiểu rằng kể từ giây phút đó, cuộc đời mình sẽ bước sang một hướng hoàn toàn khác.

Tháng 9 năm 1976, chiếc máy bay chở gia đình ông đáp xuống sân bay Tân Sơn Nhất. Hành lý lớn nhất mà vị giáo sư mang theo không phải đồ đạc hay tài sản, mà là hàng chục thùng sách chuyên ngành, giáo trình và tài liệu khoa học.

Ông mang cả “Paris học thuật” trở về Việt Nam.

Có lần tôi hỏi ông: "Nhìn lại quyết định rời nước Pháp năm 1976 – nơi ông đang có một sự nghiệp khoa học rộng mở, để trở về Việt Nam trong giai đoạn đất nước gian khó nhất, có khi nào ông thoáng chạnh lòng hay nuối tiếc?”.

GS.Nguyễn Ngọc Trân cười hiền, im lặng vài giây rồi chậm rãi nói: “Không. Hoàn toàn không. Đối với thế hệ chúng tôi ngày ấy, tình yêu Tổ quốc không phải là một khái niệm để cân đo bằng lợi ích cá nhân. Đất nước vừa trải qua chiến tranh, hàng triệu người đã hy sinh để giành độc lập. Mình được học hành tử tế, tiếp cận khoa học hiện đại, nếu không trở về thì lòng không yên.

Tôi vẫn nhớ những ngày đầu giảng dạy tại Đại học Tổng hợp TP.HCM. Thiếu thốn lắm. Có lúc giáo trình không đủ, sinh viên phải chép tay từng bài giảng. Nhưng điều làm tôi xúc động là ánh mắt ham học của các em. Khoa học không phải thứ để trưng bày trong những phòng thí nghiệm sang trọng. Khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp một dân tộc đứng dậy sau chiến tranh. Được góp một phần nhỏ vào giai đoạn hồi sinh ấy, với tôi, đó là hạnh phúc.”

Người thầy trên bục giảng và nhà quản lý khoa học

Những năm cuối thập niên 1970 là quãng thời gian vô cùng khó khăn của giáo dục đại học Việt Nam. Khi GS Nguyễn Ngọc Trân về giảng dạy tại Khoa Toán - Cơ của Đại học Tổng hợp TP.HCM, trường lớp còn nghèo nàn, tài liệu khan hiếm, điện mất thường xuyên. Có những buổi học, sinh viên phải ngồi chen chúc trong căn phòng nóng bức, quạt quay chậm chạp giữa mùa khô phương Nam.

Nhưng chính trong bối cảnh ấy, khát vọng tri thức lại hiện lên mạnh mẽ. Những bài giảng của ông về toán ứng dụng và cơ học chất lỏng nhanh chóng gây ấn tượng bởi cách tiếp cận hiện đại, logic và giàu tính thực tiễn. Sinh viên thời ấy kể rằng, điều đặc biệt ở Nguyễn Ngọc Trân không chỉ là kiến thức sâu rộng mà còn là cách ông khiến người học cảm thấy khoa học gắn với vận mệnh đất nước.

Ông thường nói: “Chúng ta có thể nghèo về vật chất, nhưng không được phép nghèo về trí tuệ.” Câu nói ấy sau này được nhiều thế hệ học trò nhắc lại như một phương châm sống.

Năm 1980, ông được phong học hàm Giáo sư khi còn khá trẻ. Nhưng thay vì dừng lại ở giảng đường, cuộc đời ông lại rẽ sang một hướng khác: quản lý khoa học cấp quốc gia. Cũng năm đó, GS Nguyễn Ngọc Trân được điều động ra Hà Nội, giữ cương vị Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước.

Đó là thời kỳ Việt Nam đứng trước vô vàn khó khăn: kinh tế bao cấp trì trệ, thiếu hụt lương thực, cơ sở hạ tầng lạc hậu, khoa học công nghệ gần như bị cô lập với thế giới vì cấm vận. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều trí thức bắt đầu trăn trở về câu hỏi: làm thế nào để khoa học trở thành động lực phát triển quốc gia chứ không chỉ nằm trên giấy tờ?

Nguyễn Ngọc Trân là một trong những người cổ vũ mạnh mẽ cho tư duy quản lý hiện đại, ứng dụng toán học và tin học hóa trong điều hành kinh tế - xã hội. Ông có nhiều dịp làm việc với cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đặc biệt là cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt.

Nhiều người từng chứng kiến các cuộc làm việc giữa ông và Võ Văn Kiệt kể rằng, hai người có một điểm chung: tư duy thực tiễn rất mạnh và luôn muốn nghe những ý kiến phản biện thẳng thắn. Sự đồng điệu ấy sau này trở thành nền tảng cho nhiều chính sách lớn liên quan đến Đồng bằng sông Cửu Long.

Người đại biểu mang khí chất Nam Bộ

Năm 1992, GS Nguyễn Ngọc Trân được bầu làm Đại biểu Quốc hội khóa IX của tỉnh An Giang. Trên nghị trường, ông nhanh chóng được biết đến là một đại biểu có tư duy phản biện sắc sảo, nói ngắn gọn nhưng giàu dữ liệu và đi thẳng vào bản chất vấn đề. Những phát biểu của ông thường không nhiều cảm tính. Ông mang vào nghị trường những con số, khảo sát thực địa và lập luận khoa học. Chính điều ấy khiến nhiều phiên thảo luận trở nên đặc biệt căng thẳng nhưng cũng rất đáng chú ý.

Có lần, sau một bài phát biểu phản biện liên quan đến môi trường và quy hoạch vùng, một đại biểu đã nói vui bên hành lang Quốc hội: “Anh Trân nói nghe nhẹ nhàng vậy thôi chứ số liệu của ảnh khó cãi lắm”. Chính vì thế thời ấy thường lưu truyền câu “Nhất Ngoạn, nhì Trân, tam Lân, tứ Quốc” (Đỗ Trọng Ngoạn, Nguyễn Ngọc Trân, Nguyễn Lân Dũng, Dương Trung Quốc: 4 vị đại biểu Quốc hội (ĐBQH) từng được dư luận đánh giá cao bởi những phát ngôn thẳng thắn, quyết liệt và tinh thần sục sôi trên nghị trường- NV)

Trong suốt ba khóa Quốc hội IX, X, XI, ông nhiều lần lên tiếng về các vấn đề liên quan đến phát triển thiếu bền vững, lãng phí tài nguyên và nguy cơ môi trường ở Đồng bằng sông Cửu Long. Điều đáng chú ý là ông không phản biện để gây chú ý cá nhân. Phía sau các ý kiến ấy luôn là sự trăn trở thật sự về đời sống người dân.

Có lần ông tâm sự: “Khi bước vào Quốc hội, tôi luôn tự nhắc mình rằng: mình là đại biểu của Nhân dân chứ không phải đại biểu của sự im lặng. Sự thẳng thắn, nếu dựa trên cơ sở khoa học và thiện chí xây dựng, thì không có gì phải ngại. Khi tôi phản biện một dự án hay một chính sách, tôi không phản biện con người. Tôi phản biện vấn đề. Nếu thấy một điều có nguy cơ gây hại cho dân, cho nước mà mình im lặng chỉ để giữ an toàn cho bản thân, thì điều đó không đúng với trách nhiệm của một đại biểu dân cử.”

Trong các khóa X và XI, ông giữ cương vị Phó Chủ nhiệm chuyên trách Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội. Đó là giai đoạn Việt Nam bắt đầu mở cửa mạnh mẽ, bình thường hóa quan hệ quốc tế và từng bước hội nhập toàn cầu. Những năm ấy, Việt Nam vẫn phải đối mặt với nhiều định kiến từ bên ngoài về nhân quyền, tôn giáo và hậu quả chiến tranh.

Với vốn hiểu biết sâu sắc về văn hóa phương Tây cùng kinh nghiệm nhiều năm sống ở Pháp, Nguyễn Ngọc Trân trở thành một gương mặt đối ngoại nghị viện đặc biệt hiệu quả. Ông tham gia Liên minh Nghị viện Pháp ngữ (APF), gặp gỡ nhiều nghị sĩ châu Âu, Mỹ Latinh và châu Phi để vận động sự ủng hộ dành cho Việt Nam.

Nhưng điều khiến nhiều người nể phục ở ông không phải khả năng diễn thuyết, mà là sự điềm tĩnh và logic. Nguyên Phó thủ tướng Nguyễn Mạnh Cầm từng nhận xét: “Ông Trân tranh luận như một nhà khoa học chứ không như một người làm tuyên truyền.” Có lẽ chính điều đó khiến nhiều đối tác quốc tế lắng nghe ông với sự tôn trọng thực sự.

Trọn đời với Đồng bằng sông Cửu Long

Nếu phải chọn một dấu ấn lớn nhất trong cuộc đời khoa học của GS Nguyễn Ngọc Trân, thì đó có lẽ là Đồng bằng sông Cửu Long. Năm 1986, Chương trình Điều tra cơ bản tổng hợp Đồng bằng sông Cửu Long (60-B) được triển khai. Đây là cuộc điều tra khoa học quy mô lớn chưa từng có đối với miền Tây Nam Bộ.

Hàng trăm nhà khoa học thuộc nhiều lĩnh vực cùng tham gia: thủy văn, địa chất, nông nghiệp, kinh tế, xã hội học… Nhưng điều làm nên dấu ấn của chương trình không chỉ nằm ở quy mô, mà ở phương pháp tiếp cận. Nguyễn Ngọc Trân không xem đồng bằng đơn thuần là “vựa lúa”, mà là một hệ sinh thái sống cực kỳ phức tạp.

Suốt nhiều năm, ông đi thực địa liên tục. Có những chuyến đi bằng ghe vào Đồng Tháp Mười kéo dài nhiều ngày. Có những buổi chiều ông đứng hàng giờ bên mé sông ở An Giang để quan sát dòng chảy và nghe nông dân nói chuyện đất phèn, nước mặn.

GS Võ Tòng Xuân, tại một hội nghị bàn về phát triển kinh tế ĐBSCL từng nói: “Anh Trân hỏi nông dân rất kỹ. Có khi hỏi từ giờ con nước đổi dòng cho đến chuyện cá linh năm nay nhiều hay ít.” Từ các khảo sát ấy, Chương trình 60-B hình thành một hệ dữ liệu nền tảng về tài nguyên, môi trường và quy luật thủy văn của toàn vùng ĐBSCL. Nhiều tư tưởng phát triển bền vững hiện nay thực chất đã được đặt nền móng từ thời điểm đó.

Khoảng hơn mười năm trở lại đây, khi hàng loạt đập thủy điện xuất hiện ở thượng nguồn Mê Kông, GS Nguyễn Ngọc Trân là một trong những người lên tiếng cảnh báo sớm và mạnh mẽ nhất. Ông liên tục viết bài, phản biện báo cáo và cảnh báo về nguy cơ “dòng sông đói phù sa”.

Theo các nghiên cứu quốc tế, lượng phù sa về ĐBSCL đã giảm rất mạnh so với nhiều thập niên trước. Trong khi đó, tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển và sụt lún ngày càng nghiêm trọng. Những con số ấy khiến ông trăn trở. Nhiều đêm, người giáo sư già vẫn ngồi đọc hàng chồng tài liệu thủy văn đến khuya. Ông hiểu rằng nếu dòng Mê Kông thay đổi căn bản, tương lai của hàng chục triệu người dân miền Tây cũng sẽ thay đổi.

Tôi từng hỏi ông: “Nhìn vào thực trạng sạt lở, hạn mặn và sụt lún hiện nay ở miền Tây, điều gì khiến ông lo lắng nhất?”

“Điều tôi lo nhất là chúng ta không còn nhiều thời gian. Đồng bằng đang chịu tác động cùng lúc từ biến đổi khí hậu, thủy điện thượng nguồn và cả những can thiệp chưa hợp lý từ chính chúng ta. Có thời gian chúng ta quá chú trọng sản lượng mà quên mất quy luật tự nhiên của dòng nước. Đê bao khép kín giúp tăng vụ lúa nhưng cũng làm mất phù sa. Khai thác cát quá mức khiến lòng sông hạ thấp. Nước ngầm bị khai thác mạnh làm nền đất sụt lún nhanh hơn. Nhưng tôi không bi quan. Đồng bằng này có sức sống rất đặc biệt. Điều quan trọng là phải thay đổi tư duy: từ chống lại tự nhiên sang thích ứng với tự nhiên”- GS Trân trả lời.

Những năm gần đây, khi nhiều dự án cao tốc được triển khai ở ĐBSCL, GS Nguyễn Ngọc Trân tiếp tục đưa ra một đề xuất gây chú ý: làm cao tốc trên cầu cạn ở những vùng đất yếu. Ý kiến ấy lập tức tạo nên tranh luận. Nhiều người cho rằng chi phí quá lớn. Nhưng ông nhìn vấn đề theo cách khác.

Theo ông, nếu tiếp tục đắp nền đường bằng hàng triệu mét khối cát trong một vùng đất đang thiếu cát nghiêm trọng, hậu quả môi trường sẽ rất nặng nề. Không chỉ là câu chuyện kinh tế, đó còn là câu chuyện sinh thái và tương lai của cả đồng bằng.

GS Trân nói: “Làm quy hoạch không thể chỉ tính bài toán trước mắt. Nếu hôm nay chúng ta tiết kiệm được một đồng nhưng vài chục năm nữa phải trả giá bằng sạt lở, ngập lụt và sụt lún thì cái rẻ ấy thực ra lại rất đắt. Tôi gọi đó là bài toán ‘đắt mà rẻ’. Chi phí ban đầu của cầu cạn có thể cao hơn, nhưng đổi lại chúng ta bảo vệ được dòng chảy tự nhiên, giảm khai thác cát và giảm chi phí duy tu lâu dài. Khoa học phải nhìn đến lợi ích của nhiều thế hệ sau chứ không chỉ một nhiệm kỳ.”

Bản hợp xướng của lòng yêu nước

Nhìn lại hành trình của GS Nguyễn Ngọc Trân, người ta dễ nhận ra một điều: Lòng yêu nước ở ông chưa bao giờ tồn tại dưới dạng khẩu hiệu. Nó hiện lên trong những đêm thức trắng với các báo cáo về dòng Mê Kông. Trong những chuyến đi thực địa giữa mùa nước nổi. Trong những bài phát biểu phản biện có thể khiến người khác không hài lòng nhưng lại xuất phát từ trách nhiệm công dân và lương tri khoa học.

Ông thuộc lớp trí thức tin rằng yêu nước không phải là nói những điều dễ nghe, mà là dám nói điều cần nói. Ở tuổi ngoài tám mươi, ông vẫn thường trò chuyện với sinh viên, trí thức trẻ và các nhà nghiên cứu. Ông không thích những bài diễn văn lớn lao. Điều ông muốn nói thường rất giản dị.

“Nếu gửi một thông điệp cho thế hệ trẻ hôm nay, ông muốn nói điều gì?”- Tôi hỏi ông.

 “Các bạn trẻ hôm nay có nhiều cơ hội hơn thế hệ chúng tôi rất nhiều. Các bạn có thể học tập ở bất cứ đâu, làm việc ở bất cứ nơi nào trên thế giới. Nhưng dù đi xa đến đâu, cũng đừng quên nơi mình bắt đầu. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp ích cho con người và cho đất nước mình. Hãy làm việc bằng sự trung thực của trí tuệ và một trái tim biết rung động trước nỗi đau của đồng bào. Nếu giữ được điều đó, các bạn sẽ không bao giờ thấy cuộc đời mình vô nghĩa”- đó là câu trả lời của GS Nguyên Ngọc Trân.

Có thể nói GS Nguyễn Ngọc Trân giống như một cây đại thụ bám rễ sâu vào lòng đất Nam Bộ. Từ dòng phù sa Mê Kông, ông hấp thụ tình yêu quê hương. Từ Paris và những trung tâm khoa học lớn của thế giới, ông tiếp nhận tinh hoa tri thức nhân loại. Rồi suốt cuộc đời mình, ông lại lặng lẽ mang tất cả những điều ấy trở về phụng sự đất nước.

Từ bục giảng đại học đến nghị trường Quốc hội, từ các diễn đàn quốc tế đến những chuyến ghe dọc miền Tây sông nước, dấu chân của ông luôn gắn với những câu hỏi lớn của dân tộc: làm sao để phát triển mà không đánh mất tương lai? Làm sao để khoa học thực sự phục vụ con người? Làm sao để đất nước mạnh lên mà vẫn giữ được linh hồn của mình?

Có lẽ vì thế mà ở tuổi xế chiều, người giáo sư già vẫn chưa cho phép mình nghỉ ngơi. Ông vẫn đau đáu với từng mét bờ sông sạt lở ở An Giang. Vẫn suy nghĩ về phù sa, về dòng chảy, về những con đường cao tốc cắt qua đồng bằng. Và vẫn tin rằng nếu con người biết lắng nghe tự nhiên, biết hành động bằng trách nhiệm và lương tri, đất nước này sẽ tìm được con đường phát triển bền vững.

Cuộc đời của Nguyễn Ngọc Trân, sau cùng, không chỉ là câu chuyện về một nhà khoa học hay một chính khách. Đó là câu chuyện về một trí thức Việt Nam đã dành gần trọn thế kỷ để yêu đất nước mình theo cách bền bỉ, âm thầm nhưng sâu nặng nhất.

×