Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Vị Giáo sư mở nhịp cầu tri thức giữa Việt Nam và thế giới

Ở tuổi ngoài 90, ông vẫn đau đáu với câu hỏi làm thế nào để Việt Nam có thêm nhiều nhà khoa học giỏi, nhiều trung tâm nghiên cứu mạnh và nhiều cơ hội hơn cho thế hệ trẻ. Chính sự bền bỉ ấy đã khiến tên tuổi của ông vượt ra ngoài khuôn khổ của nhà nghiên cứu, trở thành biểu tượng của tinh thần phụng sự khoa học và phụng sự quê hương.

Từ cậu học trò Đồng Hới đến nhà khoa học quốc tế

GS Trần Thanh Vân sinh năm 1934 tại Đồng Hới, Quảng Bình (nay là Quảng Trị), trong bối cảnh đất nước còn chìm trong những biến động của thời thuộc địa. Tuổi thơ của ông gắn với những năm tháng khó khăn, khi chiến tranh và nghèo đói là thực tại chung của nhiều gia đình Việt Nam. Tuy nhiên, ngay từ nhỏ, cậu học trò Trần Thanh Vân đã bộc lộ niềm say mê đặc biệt đối với toán học và các hiện tượng tự nhiên.

Vợ chồng GS Trần Thanh Vân - GS Lê Kim Ngọc cùng vợ chồng Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tại Hà Nội vào tháng 5/2025. Ảnh: ICISE.

Năm 1953, khi mới 19 tuổi, Trần Thanh Vân rời quê hương sang Pháp du học với ngành Vật lý và Toán học. Đây là thời kỳ khoa học thế giới đang chứng kiến những bước tiến vượt bậc trong vật lý hiện đại. Những khám phá về hạt cơ bản, cơ học lượng tử và cấu trúc vật chất đang mở ra những chân trời mới cho nhận thức của nhân loại. Ông hoàn thành chương trình đại học, tiếp tục theo học bậc tiến sĩ và dấn thân vào lĩnh vực vật lý hạt - một trong những ngành nghiên cứu khó khăn và phức tạp nhất của khoa học hiện đại.

Sau khi bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ, Trần Thanh Vân tham gia nghiên cứu tại hệ thống nghiên cứu khoa học hàng đầu của Pháp, đồng thời giảng dạy tại các trường đại học. Điều khiến nhiều đồng nghiệp nể phục không chỉ là năng lực nghiên cứu mà còn là khả năng kết nối con người. Ông luôn tin rằng khoa học không nên bị giới hạn trong những phòng thí nghiệm hay những bài báo chuyên môn mà khoa học cần trở thành ngôn ngữ chung giúp con người vượt qua khác biệt về quốc gia, chính trị hay văn hóa.

Chính từ suy nghĩ đó, năm 1966, Trần Thanh Vân đã khởi xướng một ý tưởng táo bạo: Tổ chức một hội nghị khoa học quốc tế trong không gian gần gũi, nơi các nhà nghiên cứu có thể trao đổi tự do ngoài khuôn khổ những hội nghị học thuật truyền thống. Ý tưởng ấy dẫn tới sự ra đời của Hội nghị Moriond - một trong những sự kiện khoa học có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực vật lý hạt và vật lý thiên văn hiện đại. Thay vì những phiên họp cứng nhắc, các nhà khoa học có cơ hội gặp gỡ trong không gian thân mật, cùng ăn uống, trò chuyện và tranh luận học thuật kéo dài từ phòng hội thảo tới những con đường phủ tuyết. Nhiều ý tưởng nghiên cứu quan trọng đã được hình thành từ chính những cuộc trao đổi như vậy.

Qua nhiều thập niên, Moriond trở thành điểm hẹn thường niên của giới vật lý quốc tế. Nhiều phát hiện lớn trong vật lý hạt được công bố lần đầu tiên tại đây. Không ít nhà khoa học sau này đoạt giải Nobel từng là khách mời hoặc diễn giả của hội nghị.

Tuy nhiên, dù thành công tại Pháp và được cộng đồng khoa học quốc tế ghi nhận, ông chưa bao giờ quên nguồn cội của mình. Mỗi lần gặp các nhà khoa học trẻ gốc Việt ở nước ngoài, ông lại trăn trở về khoảng cách giữa Việt Nam và các trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới. Ông nhận thấy Việt Nam không thiếu người tài, điều còn thiếu là môi trường để những tài năng ấy được kết nối, được truyền cảm hứng và được tiếp cận với tri thức quốc tế. Nếu có thể đưa các nhà khoa học lớn của thế giới đến Việt Nam hoặc đưa các nhà khoa học Việt Nam ra thế giới, sẽ được tạo ra động lực phát triển mới.

Sử dụng khoa học như một công cụ của hòa bình

Nếu Hội nghị Moriond đưa tên tuổi GS Trần Thanh Vân vào bản đồ khoa học quốc tế thì chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” (Rencontres du Vietnam) lại là công trình mang đậm dấu ấn tình yêu quê hương và khát vọng cống hiến của ông đối với đất nước nơi mình sinh ra.

Đại sứ Cộng hòa Pháp tại Việt Nam Olivier Brochet trao Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan cho vợ chồng GS Trần Thanh Vân. Ảnh: Minh Ngọc.

Đầu những năm 1990, thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Chiến tranh lạnh kết thúc, hợp tác quốc tế ngày càng mở rộng, trong khi Việt Nam vừa bắt đầu công cuộc Đổi mới và từng bước hội nhập. Dù sở hữu nhiều nhà khoa học tài năng, Việt Nam khi đó vẫn còn khoảng cách rất lớn so với các trung tâm nghiên cứu hàng đầu thế giới. Điều kiện nghiên cứu còn hạn chế, cơ hội tiếp xúc với các học giả quốc tế chưa nhiều và việc tham dự các hội nghị khoa học lớn vẫn là điều xa vời đối với không ít nhà khoa học trẻ. Trong bối cảnh ấy, GS Trần Thanh Vân nhận thấy nhu cầu cấp thiết: Việt Nam cần được kết nối với dòng chảy tri thức toàn cầu. Theo ông, muốn phát triển khoa học thì trước hết phải tạo điều kiện để các nhà khoa học được gặp nhau, trao đổi với nhau và cùng tham gia vào những mạng lưới nghiên cứu quốc tế.

Từ suy nghĩ đó, năm 1993, ông cùng người bạn đời - GS Lê Kim Ngọc sáng lập chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” với mục tiêu ban đầu là đưa các nhà khoa học hàng đầu thế giới đến Việt Nam và tạo cơ hội để các nhà khoa học Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ, được tiếp xúc trực tiếp với họ. Thời điểm ấy, nhiều người cho rằng đây là ý tưởng quá lý tưởng. Việt Nam vẫn còn nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, nguồn lực tài chính và điều kiện tổ chức. Thế nhưng, GS Trần Thanh Vân tin rằng khoa học không chỉ cần tiền bạc mà còn cần niềm tin và sự kiên trì. Nếu có một mục tiêu đủ lớn và đủ ý nghĩa, những người yêu khoa học trên thế giới sẽ sẵn sàng chung tay.

Những cuộc gặp gỡ đầu tiên được tổ chức tại Hà Nội và TP.HCM đã nhanh chóng tạo tiếng vang. Nhiều nhà khoa học nổi tiếng quốc tế lần đầu tiên đến Việt Nam không chỉ để trình bày kết quả nghiên cứu mà còn để gặp gỡ sinh viên, nghiên cứu sinh và các đồng nghiệp Việt Nam. Những buổi trao đổi học thuật vốn chỉ xuất hiện trong các trường đại học lớn ở châu Âu hay Bắc Mỹ nay đã diễn ra ngay trên dải đất hình chữ S.

Điều đặc biệt ở “Gặp gỡ Việt Nam” là tinh thần cởi mở và nhân văn. Đây không đơn thuần là những hội nghị chuyên môn khô khan mà là nơi những nhà khoa học từ nhiều quốc gia, nhiều nền văn hóa khác nhau cùng ngồi lại để chia sẻ niềm đam mê khám phá thế giới. Trong không gian ấy, các nhà khoa học trẻ Việt Nam không còn cảm thấy khoảng cách với những tên tuổi lớn của khoa học thế giới. Họ có thể trực tiếp đặt câu hỏi, trao đổi ý tưởng và nhận được những lời khuyên quý giá từ những người mà trước đây họ chỉ biết qua sách báo.

Theo thời gian, quy mô của chương trình ngày càng mở rộng. Hàng trăm hội nghị, hội thảo, trường học mùa hè và diễn đàn khoa học quốc tế đã được tổ chức dưới mái nhà “Gặp gỡ Việt Nam”. Các lĩnh vực tham gia không chỉ giới hạn trong vật lý mà còn mở rộng sang toán học, thiên văn học, sinh học, y học, công nghệ thông tin, khoa học môi trường...

Một trong những thành tựu đáng tự hào nhất của “Gặp gỡ Việt Nam” là việc đưa nhiều nhà khoa học đoạt giải Nobel đến Việt Nam. Đối với thế hệ sinh viên và nghiên cứu sinh Việt Nam, đây là cơ hội hiếm có để được gặp gỡ những người đã góp phần làm thay đổi nhận thức của nhân loại về thế giới tự nhiên. Trong số những khách mời danh tiếng từng đến Việt Nam thông qua chương trình có các nhà khoa học đoạt giải Nobel như Steven Weinberg, Jerome Friedman, François Englert, Serge Haroche...

Vợ chồng GS Trần Thanh Vân tại ICISE. Ảnh: Dũ Tuấn.

Những chuyến thăm ấy không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn khẳng định vị thế ngày càng tăng của Việt Nam trên bản đồ khoa học quốc tế. Tuy nhiên, điều khiến GS Trần Thanh Vân tự hào nhất không phải là số lượng các giải Nobel hay những tên tuổi nổi tiếng từng tham gia mà là tác động lâu dài với thế hệ trẻ Việt Nam. Ông từng nhiều lần chia sẻ khoa học không thể phát triển nếu thiếu lớp kế cận. Một đất nước muốn tiến bộ phải biết đầu tư cho thanh niên, giáo dục và nghiên cứu cơ bản. Vì vậy, bên cạnh các hội nghị quốc tế, “Gặp gỡ Việt Nam” luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến học sinh, sinh viên và các nhà khoa học trẻ. Nhiều chương trình đào tạo ngắn hạn, trường học mùa hè và các khóa học chuyên đề đã được tổ chức nhằm giúp sinh viên Việt Nam tiếp cận những kiến thức mới nhất của khoa học hiện đại.

Song song với các hoạt động học thuật, GS Trần Thanh Vân còn theo đuổi một mục tiêu rộng lớn hơn: Sử dụng khoa học như một công cụ của hòa bình. Theo ông, khoa học là ngôn ngữ chung của nhân loại. Khi các nhà khoa học cùng làm việc với nhau, họ vượt qua được những khác biệt về quốc tịch, tôn giáo hay quan điểm chính trị. Chính vì vậy, các cuộc gặp gỡ khoa học cũng là những cuộc gặp gỡ của sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau. Triết lý ấy đã trở thành linh hồn của “Gặp gỡ Việt Nam”. Trong nhiều thập niên, chương trình không chỉ thúc đẩy hợp tác khoa học mà còn góp phần quảng bá hình ảnh một Việt Nam hòa bình, cởi mở và sẵn sàng hội nhập với thế giới. Nhiều nhà khoa học quốc tế sau khi tham dự các sự kiện đã trở thành những người bạn thân thiết của Việt Nam, tiếp tục hỗ trợ các hoạt động đào tạo và nghiên cứu trong nước.

Giấc mơ khoa học bên bờ biển Quy Hòa

Nếu chương trình “Gặp gỡ Việt Nam” là “cây cầu” đưa các nhà khoa học thế giới đến gần hơn với Việt Nam thì Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục Liên ngành (ICISE) chính là biểu tượng vật chất rõ nét nhất cho khát vọng ấy. Đây không chỉ là công trình khoa học mà còn là kết tinh của hơn nửa thế kỷ suy tư, trải nghiệm và cống hiến của vợ chồng GS Trần Thanh Vân đối với quê hương.

Năm 2025, Nhà nước Pháp quyết định thăng cấp Huân chương Bắc đẩu Bội tinh (Légion d’honneur) lên hạng Sĩ quan (Officier) cho cả GS Trần Thanh Vân và GS Lê Kim Ngọc. Điều đáng quý đây được xem là trường hợp hiếm hoi khi cặp vợ chồng cùng được tặng huân chương cao quý nhất của nước Pháp trong cùng đợt xét tặng.

Sau gần 20 năm tổ chức các chương trình “Gặp gỡ Việt Nam”, GS Trần Thanh Vân nhận thấy những hội nghị khoa học dù thành công đến đâu cũng chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian nhất định. Điều ông mong muốn là xây dựng một trung tâm hoạt động quanh năm, nơi các nhà khoa học có thể đến nghiên cứu, trao đổi học thuật, đào tạo thế hệ trẻ và hình thành những mạng lưới hợp tác lâu dài. Nhiều bạn bè quốc tế từng gợi ý rằng ông hoàn toàn có thể xây dựng một trung tâm nghiên cứu ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ, nơi điều kiện vật chất thuận lợi hơn rất nhiều. Thế nhưng đối với ông, mục tiêu không phải là xây thêm cơ sở khoa học cho thế giới phát triển mà góp phần tạo ra động lực mới cho khoa học Việt Nam.

Sau nhiều chuyến khảo sát, ông lựa chọn Quy Nhơn - thành phố ven biển miền Trung còn khá yên bình vào thời điểm đó. Nhiều người bất ngờ trước quyết định này. Vì sao không phải Hà Nội, TP.HCM hay Đà Nẵng - những trung tâm lớn với hạ tầng phát triển hơn? Câu trả lời của ông rất giản dị. Theo GS Trần Thanh Vân, khoa học cần sự tập trung, tĩnh lặng và cảm hứng sáng tạo. Một trung tâm khoa học không nhất thiết phải nằm giữa những đô thị sầm uất. Trái lại, một không gian hài hòa giữa thiên nhiên và tri thức đôi khi lại tạo điều kiện thuận lợi hơn cho tư duy khoa học. Thung lũng Quy Hòa, với một bên là núi, một bên là biển, mang đến cho ông cảm giác tương tự như những nơi từng tổ chức các hội nghị Moriond nổi tiếng ở Pháp. Đó là không gian đủ yên tĩnh để suy nghĩ, nhưng cũng đủ đẹp để khơi gợi cảm hứng sáng tạo.

Việc xây dựng trung tâm khoa học đạt chuẩn quốc tế đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn, sự đồng thuận của nhiều cơ quan và đặc biệt là niềm tin rằng dự án ấy thực sự cần thiết đối với Việt Nam. Trong nhiều năm, vợ chồng GS Trần Thanh Vân đã kiên trì vận động, tìm kiếm đối tác và thuyết phục các tổ chức trong và ngoài nước cùng tham gia. Không ít người hoài nghi liệu một trung tâm khoa học quốc tế đặt tại Quy Nhơn có thể thu hút được các nhà khoa học hàng đầu thế giới hay không. Một số người cho rằng dự án quá tham vọng. Nhưng giống như khi sáng lập Moriond hay “Gặp gỡ Việt Nam”, GS Trần Thanh Vân tiếp tục đặt niềm tin vào sức mạnh của khoa học và sự kiên trì.

Năm 2013, ICISE chính thức được khánh thành và đi vào hoạt động. Đối với cộng đồng khoa học Việt Nam, đây là sự kiện mang ý nghĩa đặc biệt. Lần đầu tiên, Việt Nam sở hữu một trung tâm khoa học quốc tế được thiết kế chuyên biệt cho các hoạt động hội nghị, đào tạo và nghiên cứu liên ngành. Ngay từ những năm đầu hoạt động, ICISE đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của giới khoa học quốc tế. Các hội nghị chuyên ngành về vật lý, toán học, thiên văn học, khoa học sự sống, khoa học vật liệu, trí tuệ nhân tạo và nhiều lĩnh vực khác liên tục được tổ chức tại đây. Hàng nghìn nhà khoa học từ khắp nơi trên thế giới đã đến Quy Nhơn để tham dự các chương trình học thuật.

Một trong những thành công lớn nhất của ICISE là khả năng thu hút những tên tuổi hàng đầu thế giới. Chỉ trong hơn một thập niên hoạt động, trung tâm đã đón tiếp hơn 16.500 nhà khoa học đến từ hơn 60 quốc gia. Đặc biệt, đã có 18 nhà khoa học đoạt giải Nobel tham gia các hội nghị và chương trình khoa học tại đây. Những con số ấy không chỉ phản ánh uy tín ngày càng cao của ICISE mà còn cho thấy sức hút của mô hình mà GS Trần Thanh Vân đã kiên trì theo đuổi: Kết hợp giữa chất lượng khoa học quốc tế với môi trường trao đổi học thuật thân thiện và cởi mở.

Vợ chồng GS Trần Thanh Vân và GS Lê Kim Ngọc chụp ảnh kỷ niệm với Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng, tháng 10/2025 khi ông bà nhận Huân chương Bắc đẩu Bội tinh bậc Sĩ quan. Ảnh: Trọng Nhân.

Điều khiến nhiều nhà khoa học quốc tế ấn tượng không chỉ là cơ sở vật chất của trung tâm mà còn là triết lý hoạt động của nó. Tại ICISE, các giáo sư danh tiếng có thể ngồi ăn trưa cùng các nghiên cứu sinh trẻ. Những cuộc thảo luận khoa học không chỉ diễn ra trong hội trường mà còn tiếp tục trên bãi biển, trong khuôn viên cây xanh hay bên những tách cà phê nhìn ra biển Quy Nhơn. Không ít ý tưởng nghiên cứu mới đã được hình thành từ chính những cuộc trò chuyện tưởng như rất giản dị ấy. Đối với GS Trần Thanh Vân, đây chính là tinh thần mà ông luôn mong muốn xây dựng: Khoa học không chỉ là những công thức hay các bài báo chuyên môn mà còn là sự gặp gỡ giữa con người với con người. Khi những bộ óc sáng tạo được đặt trong môi trường cởi mở, tri thức mới sẽ nảy sinh một cách tự nhiên.

Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của ICISE có lẽ không nằm ở số lượng hội nghị hay các tên tuổi nổi tiếng từng xuất hiện tại đây. Điều quan trọng hơn là tác động của trung tâm đối với thế hệ trẻ Việt Nam. Hàng nghìn sinh viên, học sinh và nghiên cứu sinh Việt Nam đã có cơ hội tham gia các trường học mùa hè, các khóa đào tạo chuyên sâu và các buổi giao lưu với những nhà khoa học hàng đầu thế giới. Nhiều em lần đầu tiên được nghe trực tiếp các bài giảng của những người từng đoạt giải Nobel. Nhiều nhà nghiên cứu trẻ đã tìm thấy hướng đi khoa học của mình sau những cuộc gặp gỡ tại ICISE. Trong một đất nước mà điều kiện tiếp cận khoa học đỉnh cao còn nhiều hạn chế, những cơ hội như vậy có ý nghĩa vô cùng lớn. Chúng giúp thu hẹp khoảng cách giữa Việt Nam và các trung tâm nghiên cứu quốc tế, đồng thời nuôi dưỡng niềm tin rằng người Việt Nam hoàn toàn có thể đóng góp vào những thành tựu khoa học của nhân loại.

Bên cạnh các hoạt động nghiên cứu và đào tạo, ICISE còn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy khoa học phổ thông. Trung tâm đã tổ chức nhiều chương trình dành cho học sinh, giáo viên và công chúng nhằm lan tỏa tình yêu khoa học đến cộng đồng. Một dấu ấn đặc biệt là khu khám phá khoa học dành cho trẻ em và thanh thiếu niên, nơi các em có thể tiếp cận khoa học thông qua những trải nghiệm trực quan và sinh động. Đối với GS Trần Thanh Vân, khơi dậy sự tò mò của trẻ em chính là cách tốt nhất để xây dựng tương lai khoa học của đất nước.

Ở tuổi ngoài 90, mỗi lần trở lại Quy Nhơn, ông vẫn dành nhiều thời gian theo dõi hoạt động của ICISE. Dù sức khỏe không còn như trước, ánh mắt ông vẫn sáng lên khi nói về các hội nghị mới, những gương mặt trẻ triển vọng hay các dự án khoa học đang được triển khai. Có người từng hỏi ông đâu là thành tựu lớn nhất trong cuộc đời mình, đó có phải là các công trình nghiên cứu, các giải thưởng quốc tế hay những hội nghị danh tiếng mà ông sáng lập? Ông không trả lời trực tiếp. Nhưng nhìn vào ICISE, nhiều người hiểu rằng đây chính là câu trả lời. Bởi ICISE không chỉ là công trình kiến trúc hay trung tâm hội nghị mà là biểu tượng của niềm tin rằng Việt Nam có thể trở thành điểm đến của tri thức toàn cầu.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội.

×