Bài dự thi "Kể câu chuyện Việt Nam": Hành trình thắp sáng tương lai của vị Thiếu tướng 96 tuổi

Năm nay, tôi đã ở độ tuổi xưa nay hiếm - 96 năm tuổi đời, 76 năm tuổi Đảng. Tôi rất hạnh phúc được sinh ra trong thời đại Hồ Chí Minh, trong một gia đình có truyền thống yêu nước từ trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Gia đình tôi có bốn anh em trai cùng tham gia lực lượng vũ trang, trong đó hai người đã hy sinh trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, được Đảng và Nhà nước công nhận là liệt sĩ. Mẹ tôi được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng.

Trong quá trình hoạt động cách mạng, tôi đã trải qua nhiều lĩnh vực công tác ở nhiều địa phương khác nhau. Sau khi nghỉ hưu, trở về với cuộc sống đời thường, công tác khuyến học đã trở thành "mối tình đầu" thật cao đẹp, bền lâu và không bao giờ phai nhạt trong tôi.

Mỗi khi hồi tưởng về những năm tháng kháng chiến chống Pháp, tôi lại nhớ đến những lời dạy của Bác Hồ kính yêu: "Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người"; "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu, phải làm cho dân tộc ta trở thành một dân tộc thông thái."

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đến năm 1946, quê hương tôi phát động rầm rộ phong trào chống 3 loại giặc: giặc dốt, giặc đói và giặc ngoại xâm. Phong trào được hưởng ứng mạnh mẽ trong toàn xã hội, chạm đến trái tim tôi, khơi dậy lòng yêu nước và ý thức trách nhiệm đối với quê hương.

Thời điểm đó, tôi đã học hết lớp 8 trung học phổ thông. Sau nhiều lần suy nghĩ, cân nhắc, tôi nhận thấy trong ba loại giặc thì nhiệm vụ chống "giặc dốt" là phù hợp nhất với khả năng của mình. Vì vậy, tôi tìm gặp cán bộ xã, bày tỏ nguyện vọng được tham gia dạy bình dân học vụ và được lãnh đạo xã đồng ý, phân công phụ trách một lớp học.

Các học viên của tôi phần lớn đều lớn tuổi hơn tôi, nhưng ngày nào họ cũng chăm chỉ đến lớp. Ban đầu, nhiều người chưa biết một mặt chữ, nhưng chỉ sau sáu tháng học tập, họ đã bắt đầu đọc được chữ. Bà con ai cũng vui mừng, phấn khởi trước kết quả ấy.

Những lớp học bình dân học vụ khi đó hoàn toàn trên tinh thần tự nguyện. Người học tự mua giấy, bút; người dạy không có bất kỳ chế độ thù lao nào. Thế nhưng, cuộc sống giữa con người với con người lại vô cùng gần gũi, thân thiện; mọi người quý mến nhau như những người thân trong một gia đình.

Để bồi dưỡng cho cậu giáo trẻ, thi thoảng bà con học viên, những người cùng xóm, lại mang đến nhà tôi một nải chuối, vài quả cam hay mấy trái quýt do chính gia đình trồng được. Những món quà tuy giản dị nhưng chứa đựng biết bao tình cảm chân thành, thơm thảo, khiến tôi vô cùng xúc động và sung sướng.

Đến hôm nay, sau gần 80 năm, những kỷ niệm đẹp về những ngày dạy bình dân học vụ trên quê hương vẫn còn vẹn nguyên trong trái tim tôi. Đó là những ký ức sẽ mãi sống cùng thời gian và theo tôi suốt cuộc đời.

Sau nửa thế kỷ phục vụ cách mạng, năm 1996, khi đó tôi 66 tuổi, tôi được Đảng và Nhà nước cho nghỉ hưu theo chế độ. Trở về với cuộc sống đời thường, những kỷ niệm về quãng thời gian tham gia phong trào dạy bình dân học vụ ở quê nhà lại hiện lên rõ nét trong ký ức.

Năm 2000, tôi trở về quê hương. Người đầu tiên tôi đến thăm là ông Bùi Huỳnh Thạch, Chủ tịch Hội Khuyến học xã Phương Định. Trong buổi gặp gỡ, tôi bộc bạch với ông câu chuyện mình từng tham gia phong trào bình dân học vụ năm 1946 tại quê nhà và bày tỏ nguyện vọng được trở về cội nguồn, tiếp tục tham gia công tác khuyến học.

Ông Thạch rất vui mừng và ủng hộ nguyện vọng của tôi. Tuy nhiên, ông cũng muốn tìm hiểu thêm về nhận thức và suy nghĩ của tôi đối với công tác khuyến học. Tôi chân thành trao đổi rằng, công tác khuyến học là sự nghiệp của nhân dân; muốn có phong trào mạnh thì người dân phải biết, phải hiểu, phải đồng tình và tích cực tham gia. Vì vậy, cần có kế hoạch tuyên truyền, vận động sâu rộng để mỗi gia đình đều trở thành "Gia đình khuyến học", nhà nào cũng có con, cháu chăm ngoan, học giỏi. Đồng thời, phải phối hợp chặt chẽ với cấp ủy, chính quyền, nhà trường cùng các đoàn thể, tổ chức trong hệ thống chính trị để phát động phong trào khuyến học phát triển sâu rộng trong toàn xã hội.

Sau hai năm triển khai (2001-2002), phong trào khuyến học của xã đã có nhiều chuyển biến tích cực. Đặc biệt, mô hình "Gia đình khuyến học" phát triển mạnh và đạt nhiều kết quả đáng khích lệ. Thành tích đó được Hội Khuyến học huyện ghi nhận, biểu dương.

Tôi vô cùng vui mừng vì nhận được sự tin tưởng, ủng hộ của lãnh đạo xã, Hội Khuyến học và các nhà trường. Việc được tham gia công tác khuyến học trên chính quê hương mình đã để lại trong tôi những dấu ấn sâu sắc. Tôi càng thấm thía rằng quê hương thực sự là cội nguồn, mang lại cho tôi một cuộc sống mới đầy ý nghĩa và hạnh phúc sau khi nghỉ hưu. Đồng thời, đó cũng là động lực thôi thúc tôi tiếp tục cống hiến nhiều hơn nữa cho sự nghiệp khuyến học, để xứng đáng là một người con hiếu nghĩa của quê hương.

Cuối năm 2002, tôi nhận được giấy mời của ông Phạm Trọng Duyệt, Chủ tịch Hội Khuyến học huyện Trực Ninh, lên huyện để gặp gỡ và trao đổi công việc. Buổi làm việc có sự tham dự của một số đồng chí lãnh đạo Hội Khuyến học huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình).

Mở đầu buổi gặp mặt, ông Phạm Trọng Duyệt tạo không khí rất thân tình, cởi mở. Ông cho biết lãnh đạo Hội Khuyến học huyện biết tôi đang sinh sống tại Thành phố Hà Nội nhưng luôn dành nhiều tâm huyết, tình cảm đối với quê hương xã Phương Định và đã có những đóng góp tích cực cho phong trào khuyến học của địa phương.

Nghe những lời chia sẻ đó, tôi khiêm tốn bày tỏ rằng, từ những ngày đầu tham gia cách mạng, tôi đã ấp ủ một tâm nguyện. Khi đứng trước lựa chọn góp sức chống ba loại giặc, tôi đã chọn nhiệm vụ chống "giặc dốt", tham gia dạy bình dân học vụ cho bà con quê hương. Nay được nghỉ hưu, tôi vẫn luôn mong muốn quãng đời còn lại của mình được trở về cội nguồn, tiếp tục đóng góp cho công tác khuyến học, góp phần giúp các thế hệ con cháu trở thành những người có đức, có tài để phụng sự quê hương, đất nước.

Qua cuộc trao đổi, nhận thấy tôi thực sự tâm huyết với sự nghiệp khuyến học, ông Phạm Trọng Duyệt thay mặt lãnh đạo Hội Khuyến học huyện Trực Ninh ngỏ ý mời tôi đảm nhiệm cương vị Chủ tịch danh dự Hội Khuyến học huyện.

Trước sự quan tâm và tin tưởng của lãnh đạo Hội, tôi thật sự bất ngờ và xúc động. Bởi lẽ, tôi nghĩ mình chưa làm được điều gì thật xứng đáng để nhận sự tín nhiệm ấy. Tôi chân thành cảm ơn và vui vẻ nhận lời.

Được tham gia Ban Chấp hành Hội Khuyến học huyện Trực Ninh cũ, tôi vừa mừng, vừa lo. Mừng vì có thêm cơ hội được cống hiến cho quê hương; lo vì không biết bản thân có đủ khả năng hoàn thành tốt nhiệm vụ mà Hội giao phó hay không.

Từ đó đến nay, qua các kỳ Đại hội Hội Khuyến học huyện, tôi đều được Đại hội tín nhiệm bầu làm Chủ tịch danh dự Hội Khuyến học huyện Trực Ninh cũ.

Hằng năm, tôi có điều kiện trở về quê hương tham dự các hội nghị tuyên dương, khen thưởng các điển hình "Tuổi trẻ học đường học tập và làm theo lời Bác", học sinh giỏi, giáo viên giỏi; tham dự đại hội khuyến học của các xã cũng như lễ khai giảng năm học mới tại nhiều trường học tiêu biểu trong huyện.

Thông qua công tác khuyến học, tôi có cơ hội gắn bó, gần gũi hơn với đội ngũ cán bộ và nhân dân địa phương. Tôi luôn nhận được sự yêu quý, động viên của mọi người và được các cấp Hội ghi nhận là người có nhiều tâm huyết đối với phong trào khuyến học.

Khoảng thời gian tham gia công tác khuyến học trên quê hương đã để lại trong ký ức tôi biết bao kỷ niệm sâu nặng, nghĩa tình. Đó là những tình cảm thiêng liêng mà suốt cuộc đời tôi sẽ không bao giờ quên.

Cuối năm 2009, tôi rất vinh dự được Hội đồng hương huyện Trực Ninh tại Thành phố Hà Nội tín nhiệm bầu làm Chủ tịch Hội.

Trong cuộc họp nhận nhiệm vụ mới, tôi mạnh dạn đề xuất rằng, để phát huy vai trò của Hội đồng hương trong việc đóng góp xây dựng quê hương, cần lựa chọn công tác khuyến học là nhiệm vụ trọng tâm. Theo tôi, đây là lĩnh vực có ý nghĩa nhân văn sâu sắc, sức lan tỏa rộng lớn và có khả năng gắn kết hoạt động của Hội đồng hương với từng gia đình, dòng họ, thôn, xã, cơ quan và nhà trường. Đồng thời, công tác khuyến học cũng là hoạt động có tính khả thi cao, dễ nhận được sự đồng tình, ủng hộ của các cấp ủy Đảng, chính quyền, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể ở quê hương.

Rất mừng là đề xuất của tôi đã nhận được sự đồng thuận, ủng hộ của các thành viên trong Hội đồng hương huyện Trực Ninh tại Thành phố Hà Nội.

Sau khi thống nhất chủ trương, tôi trở về huyện, xin làm việc với đồng chí Phạm Quang Thái, Bí thư Huyện ủy, cùng tập thể Thường vụ Huyện ủy để trình bày chủ trương của Hội đồng hương về việc xây dựng Quỹ Khuyến học của huyện.

Qua trao đổi, các đồng chí lãnh đạo huyện đều hoan nghênh và ủng hộ chủ trương thành lập Quỹ Khuyến học. Tuy nhiên, lãnh đạo huyện cũng đề nghị Hội đồng hương phải làm rõ nguồn lực tài chính để xây dựng quỹ trước khi quyết định triển khai.

Rất may mắn, ngay sau khi nhận nhiệm vụ Chủ tịch Hội đồng hương huyện Trực Ninh cũ tại Thành phố Hà Nội, tôi đã vận động thành lập Câu lạc bộ Doanh nhân của Hội đồng hương. Câu lạc bộ đã quy tụ được 10 doanh nhân luôn hướng về quê hương, sẵn sàng đồng hành cùng các hoạt động xã hội.

Sau một thời gian vận động, các doanh nhân đã nhiệt tình hưởng ứng chủ trương thành lập Quỹ Khuyến học và tự nguyện đóng góp gần 1 tỷ đồng (974.000.000 đồng). Đây là nguồn lực hết sức quan trọng, tạo nền tảng để hiện thực hóa ý tưởng xây dựng Quỹ Khuyến học của huyện.

Từ kết quả bước đầu đó, lãnh đạo huyện quyết định thành lập Ban Chỉ đạo sáng lập Quỹ Khuyến học, do đồng chí Phạm Quang Thái, Bí thư Huyện ủy, làm Trưởng ban; các đồng chí Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy, Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND huyện và tôi - đại diện Hội đồng hương huyện Trực Ninh cũ tại Thành phố Hà Nội - làm Phó Trưởng ban.

Ngày 25/2/2013, Huyện ủy và UBND huyện Trực Ninh đã tổ chức trọng thể Lễ ra mắt Quỹ Khuyến học Đào Sư Tích. Quỹ được đặt theo tên danh nhân Đào Sư Tích, vị Lưỡng quốc Trạng nguyên tiêu biểu của quê hương Trực Ninh.

Ngay sau khi được thành lập, Quỹ Khuyến học Đào Sư Tích đã hỗ trợ mỗi xã trong huyện 25.000.000 đồng để bước đầu xây dựng Quỹ Khuyến học ở cơ sở.

Ngoài nguồn kinh phí ban đầu, trong những năm tiếp theo, Quỹ Khuyến học Đào Sư Tích không ngừng được bổ sung, phát triển và hoạt động ngày càng hiệu quả. Nhờ đó, hằng năm huyện đều tổ chức thành công các hội nghị tuyên dương, khen thưởng học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi của tỉnh và của huyện; tôn vinh giáo viên dạy giỏi; trao học bổng cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn; đồng thời biểu dương, khen thưởng các xã và nhà trường có thành tích xuất sắc trong công tác khuyến học.

Quan trọng hơn, việc phát động sâu rộng phong trào khuyến học đến từng cơ quan, nhà trường, thôn, xóm, gia đình và dòng họ đã tạo nên sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần đưa phong trào khuyến học của huyện Trực Ninh ngày càng phát triển, trở thành điểm sáng của tỉnh Nam Định.

Phong trào khuyến học cũng là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự nghiệp giáo dục - đào tạo của huyện. Nhờ đó, Trực Ninh cũ nhiều năm liền trở thành địa phương tiêu biểu của tỉnh Nam Định, nay là Ninh Bình về chất lượng giáo dục. Huyện giữ vững thành tích 10 năm liên tiếp nằm trong tốp đầu, trong đó 3 năm xếp thứ nhất về kết quả thi đua giữa các huyện, thành phố của tỉnh đối với thành tích học sinh giỏi các cấp phổ thông.

Khi thực hiện chủ trương tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và giải thể cấp huyện, Quỹ Khuyến học Đào Sư Tích của huyện Trực Ninh cũng kết thúc hoạt động. Tại thời điểm giải thể, Quỹ vẫn còn hơn 2 tỷ đồng. Lãnh đạo Huyện ủy, UBND huyện cùng Hội đồng hương huyện Trực Ninh tại Thành phố Hà Nội đã thống nhất chuyển nguồn kinh phí này để hỗ trợ các xã mới thành lập tiếp tục xây dựng quỹ khuyến học, đồng thời vẫn giữ tên gọi "Quỹ Khuyến học Đào Sư Tích" nhằm lưu giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp mà Quỹ đã tạo dựng trong suốt quá trình hoạt động.

Nhìn lại chặng đường gần 30 năm gắn bó với sự nghiệp khuyến học ở quê hương, tôi cảm thấy vô cùng hạnh phúc. Đó là một trong những dấu ấn sâu sắc và ý nghĩa nhất trong cuộc đời hoạt động cách mạng của tôi.

Điều khiến tôi trân trọng hơn cả là, dù là một cán bộ nghỉ hưu sinh sống tại Thành phố Hà Nội, tôi vẫn luôn nhận được tình cảm yêu quý của cán bộ, đảng viên và nhân dân quê hương; được các đồng chí lãnh đạo huyện ghi nhận là một người con luôn hướng về quê hương bằng tất cả tấm lòng và trách nhiệm.

Tôi cũng rất vinh dự khi được Trung ương Hội Khuyến học Việt Nam và UBND tỉnh Nam Định cũ tặng Bằng khen; được Hội Khuyến học tỉnh Nam Định tặng hai Giấy khen vì những thành tích xuất sắc trong phong trào khuyến học, khuyến tài và xây dựng xã hội học tập.

Thiếu tướng Phan Văn Lai, SN 1930, quê ở Xã Phương Định, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định (cũ). Ông là Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân, nguyên Phó Tổng Cục trưởng Tổng Cục Xây dựng Lực lượng (sau này là Tổng Cục Chính trị CAND), là Chánh Thanh tra đầu tiên của Bộ Công an.

Năm 16 tuổi, ông Lai học hết hệ đệ nhị tại trường Bonnal (Hải Phòng, nay là Trường THPT Ngô Quyền). Sau đó, ông được các cán bộ ở xã giao dạy bình dân học vụ và phụ trách thiếu nhi của xã. Năm 1949, anh họ của ông đang làm công an ở Hà Nam đã giới thiệu ông tham gia công tác công an. Từ tháng 9/1949, khi mới 19 tuổi, ông được tuyển làm Thư ký cho Trưởng ty Công an Hà Nam.

Chưa đầy 1 năm sau, với lý lịch tham gia cách mạng từ năm 1946, ông được kết nạp vào Đảng. Đến nay, ông đã 76 năm tuổi Đảng.

Thiếu tướng Phan Văn Lai tham gia hoạt động cách mạng từ thời kháng chiến chống Pháp, rồi chống Mỹ cứu nước. Hiện, ông là Trưởng Ban Liên lạc cán bộ Công an chi viện chiến trường miền nam thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Cuộc thi “Kể câu chuyện Việt Nam” do Báo Dân Việt/Nông thôn Ngày nay phối hợp với Cục Thông tin cơ sở và Thông tin đối ngoại - Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức. Cuộc thi được phát động từ ngày 1/6/2026, thời hạn nhận bài đến hết ngày 15/8/2026. Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra ngày 26/8/2026 tại Hà Nội.

Cuộc thi có một giải Nhất trị giá 30 triệu đồng, 2 giải Nhì mỗi giải trị giá 15 triệu, 3 giải Ba mỗi giải 10 triệu đồng và các giải thưởng có giá trị khác bao gồm: 10 giải chuyên đề, 5 giải nhân vật truyền cảm hứng.

Tác phẩm dự thi gửi về địa chỉ email: kecauchuyenvietnam2026@gmail.com hoặc qua đường bưu điện tới Ban Thời sự Chính trị, tầng 10, Tòa nhà Báo Nông thôn Ngày nay, Lô E2, Khu đô thị mới Cầu Giấy, đường Dương Đình Nghệ, phường Cầu Giấy, thành phố Hà Nội

×