Bài dự thi "Ngày mai trong mắt em": Từ giảng đường mát lạnh đến cái nắng 50 độ ở Bentiu

1. Tiếng điều hòa chạy rì rì. Giảng đường Học viện Hành chính và Quản trị công thoảng tiếng lật giấy nhè nhẹ của kỳ ôn thi. Tập đề cương môn Quản lý nhà nước rải kín mặt bàn bằng những gạch đầu dòng khô khan. Tôi gí ngón tay miết mép giấy.

Ở tuổi 22, cuộc đời tôi như được kẻ sẵn những ô vuông ngay ngắn trên một file Excel. Sáng lên lớp. Trưa ăn khay cơm căng tin. Tương lai ra trường có lẽ cũng được lập trình sẵn thế, cứ đong đếm bằng ngạch, bậc, chỉ tiêu biên chế. Mọi thứ xem ra trơn tru, an toàn và dễ đoán.

Cạnh tay tôi, cuốn tự truyện “Mũ nồi xanh Việt Nam - người đi gieo hạt hòa bình” của Thượng úy Nguyễn Sỹ Công nằm im lìm. Bố nuôi tôi gửi cho mấy hôm trước. Bố tôi làm báo, cuối năm ngoái rủ tôi đi cùng trong buổi phỏng vấn Thượng úy Công. Hiện anh Công đang công tác tại Phòng chính trị, Bệnh viện Quân y 103, Hà Nội. Bố hỏi, anh Công kể. Còn tôi cứ ngồi thu lu ở góc phòng, dán mắt vào những đoạn video tư liệu anh quay vội bằng điện thoại. Giờ đây, giữa giảng đường vắng, chữ in trên bìa sách thì phẳng phiu, nhưng cái nắng gió ở Bentiu (Nam Sudan) từ buổi chiều hôm ấy lại dội về chân thực đến mức nổi da gà.

Gen Z chúng tôi hay định nghĩa "ngày mai" bằng mấy từ khóa to tát. Nào là trí tuệ nhân tạo, big data, hay chuyển đổi số... Chúng tôi quen nhìn lên những "đám mây" (cloud) công nghệ cao xa. Đâu ai ngờ, ở một góc lục địa đen, ngày mai đơn giản là khoảnh khắc một đứa trẻ không còn phải tự tay bóp nát chiếc bánh quy để giành quyền sống.

2. Những ngón tay gầy guộc thò qua khe hàng rào thép gai. Thượng úy Nguyễn Sỹ Công bóc lớp giấy bạc. Một chiếc bánh quy chạm vào lòng bàn tay cậu bé đen nhẻm. Cứ tưởng thằng bé sẽ rụt rè, hoặc toét miệng cười như đám con nít quê mình được cho kẹo. Nhưng không. Những ngón tay lập tức siết mạnh.

Rắc... Chiếc bánh vỡ vụn ngay trong lòng bàn tay. Vụn bánh rơi lả tả xuống lớp đất đỏ. Thằng bé vội vàng úp cả bàn tay dính vụn bánh vào miệng. Nó liếm láp. Cát, mồ hôi và mảnh vụn cuộn vào nhau. Tròng mắt nó thao láo nhìn quanh. Nó sợ. Nó thuộc nằm lòng quy luật sống sót ở trại tị nạn này: Cầm một chiếc bánh nguyên vẹn, những đứa lớn hơn sẽ lao vào tước đoạt. Thà tự tay bóp nát. Thà ăn vụn bánh kẹt trong móng tay.

Giữa giảng đường mát lạnh, tự dưng nhớ lại tiếng vụn bánh vỡ trong lời kể ngày hôm đó mà xót. Nhớ mới trưa qua, tôi gẩy vội vài miếng thịt mỡ, đổ nửa bát cơm thừa vào thùng rác căng tin để kịp chạy deadline tiểu luận. Nộp xong, lại quệt mồ hôi xách balo ra bãi xe cho kịp ca làm thêm buổi chiều. Một lớp trưởng kẹp giữa lịch học và đi làm như tôi lúc nào cũng than thở mình thiếu thời gian, thiếu ngủ. Giờ nghĩ về vụn bánh của đứa trẻ tị nạn, tôi mới nhận ra cái "thiếu" của mình thực chất là một đặc quyền. Đặc quyền của người được sống no, được quyền bận rộn, thậm chí là được quyền lựa chọn đổ bỏ thức ăn. Còn đám trẻ ở Bentiu, đói khát đã tước sạch mọi lựa chọn.

Thế hệ chúng tôi lớn lên chưa từng nghe tiếng súng. Hòa bình đôi khi chỉ là một bài học nằm trong sách Lịch sử hay những thước phim tài liệu. Tôi hít thở nó mỗi ngày, coi đó là lẽ dĩ nhiên. Đứa trẻ ở Nam Sudan làm tôi giật mình. Thứ bình yên tôi đang thở thực ra đắt giá vô cùng. Nó được đánh đổi bằng máu xương của bao thế hệ đi trước, và giờ đang được giữ gìn bằng mồ hôi của những người lính như Thượng úy Nguyễn Sỹ Công từng vắt kiệt nơi đất khách.

3. Bentiu vào mùa khô. Ống kính điện thoại rung lắc lia về đường chân trời. Khung hình chói gắt màu hoàng hôn đỏ. Ráng chiều ở đó qua lời kể của anh Công chẳng có lấy một chút lãng mạn nào. Nó sực mùi ngai ngái của rác thải, của những thân thể khát nước. Mùi thuốc súng rình rập ngoài hàng rào. Rồi mùa mưa đến, nước dâng lên mang theo bùn, cuốn phăng luôn mấy túp lều bạt rách.

Học ngành Quản lý công, tôi nhẵn mặt với các định nghĩa về nhà nước, chính sách, an sinh xã hội. Nhưng Nam Sudan bày ra một mảng ghép hoàn toàn khác. Khi luật lệ tan rã, con người sống hoàn toàn theo bản năng.

4. Camera dừng ở một túp lều gọi là lớp học. Đứa trẻ chừng 6-7 tuổi ngồi khoanh chân cạnh gã thanh niên đôi mươi. Không có quy định tuổi đến trường. Tuổi đi học tính từ lúc ai đó nhặt được mẩu phấn. Họ sống sót qua ngày nhờ đồ cứu trợ thả xuống từ máy bay. Ở đấy, cái đói xé toạc mọi quy chuẩn.

Giữa nền đất nứt nẻ, người lính gập người bổ lưỡi cuốc. Đất rắn câng. Anh Công vung cuốc, lòng bàn tay rộp nước. Anh lúi húi moi từ đáy ba lô mấy gói hạt giống. Lúc chuẩn bị hành trang sang lại châu Phi, mẹ anh tự tay gói ghém từng hạt mồng tơi, rau muống. Bà gọi điện sang, câu đầu hỏi không phải là con khỏe không, mà là: "Đã gặp mấy đứa nhỏ chưa?".

Hạt giống thả xuống hố. Anh vục tay rưới từng giọt nước vo gạo. Mấy đứa trẻ xúm xít vây quanh, mở to mắt nhìn. Lần đầu tiên chúng thấy một mầm xanh có thể mọc lên từ đất, do chính tay con người vun xới. Anh Công dạy chúng múc nước tưới, lấy que vẽ chữ cái lên mặt cát.

Tôi hay than vãn với đám bạn về mấy đêm thức trắng chạy đồ án, cằn nhằn về điểm số hay những drama lặt vặt trong câu lạc bộ. Nhìn anh Công gò lưng vẽ chữ xuống nền cát nóng, những thứ mang tên "áp lực" của tôi tự nhiên nhẹ bẫng. Ngày mai của đám trẻ ở Bentiu không có phép màu nào cả. Nó bắt đầu từ bàn tay rộp nước của người lính đang cắm từng gốc rau, dạy từng nét chữ.

5. Trời tối dần. Bốt gác lọt thỏm giữa hàng rào. Gió lùa qua khe bao cát mang theo hơi lạnh. Nền nhiệt ban ngày trên dưới 50°C tắt lụi, rớt xuống mười mấy độ khi đêm về. Sương xuống. Anh Công đứng gác. Lúc kể cho bố tôi nghe đến đoạn này, giọng anh chùng lại. Bentiu lúc ấy là hai giờ sáng, quê nhà thì đang hửng nắng. Cái vắng lặng của đêm hoang mạc mài mòn sức chịu đựng ác hơn cả cái nắng ban ngày. Đứng một mình, tự nhiên anh ngửi thấy mùi đồ ăn.

Mùi hành tăm đập dập, thả vào chảo mỡ nổ lách tách. Mùi cháo lươn đồng mẹ nấu ở quê nhà Nghệ An bốc lên. Rồi mùi củ riềng thái lát lót dưới đáy niêu đất. Bát nước mắm rưới lên nồi cá kho của bà nội. Cái cảm giác thèm một bữa cơm nhà cồn cào ruột gan. Đêm ở châu Phi, nhai vội mẩu lương khô dã chiến với thịt hộp đông lạnh nhạt thếch, cái thèm ấy càng rõ.

Anh bảo, ở trại tị nạn làm gì có mâm cơm gia đình. Bữa ăn chỉ là những lần nhận đồ viện trợ. Một nhà đẻ tới năm sáu đứa trẻ. Người lớn nhận phần ăn, xé nhỏ ra bón cho mấy đôi tay bé xíu đang chới với. Con nhai, bố mẹ ngồi nhìn nuốt nước bọt. Thương con, người lớn đành nhịn đói.

6. Lên Hà Nội học, tôi quen với những hộp cơm rang ăn vội trên yên xe máy. Có hôm ngồi lì ở văn phòng Đoàn làm giấy tờ, mẹ tôi gọi điện mắng: "Sao giờ này chưa ăn?". Tôi cáu kỉnh cúp máy vì thấy phiền. Tôi phung phí những bữa cơm nhà, trong khi đó lại là điều anh Công thèm đến ứa nước mắt lúc trực đêm, là thứ người dân Nam Sudan có ước cũng không thấy. Người ta đâu thể tính chuyện tương lai khi bụng đang đói meo dưới túp lều rách nát.

Ngày mai chẳng cần là thứ công nghệ gì xa xôi. Nó bắt đầu từ một mâm cơm sum vầy, nơi người ta có đủ thời gian để nhẩn nha gẩy cho nhau một chiếc xương cá hóc như ông bà nội tôi...

Tôi gấp cuốn tự truyện lại. Từ câu chuyện của Thượng úy Nguyễn Sỹ Công ở Bentiu, tôi hiểu một xã hội sẽ ra sao nếu thiếu đi những nền tảng tối thiểu nhất của quản lý và kiến tạo hòa bình. Không có luật, người ta cấu xé nhau vì vụn bánh. Mấy bài giảng lý thuyết trên bảng bỗng nhiên thực tế và gần gũi hơn hẳn.

Tôi cúi xuống gõ nốt dòng suy nghĩ vào laptop. Tôi học không phải chỉ để ra trường kiếm một cái bằng, xin một chỗ làm nhàn hạ trong biên chế. Tôi học để biết cách giữ cho quê hương mình không bao giờ rơi vào cảnh đứt gãy như vùng đất châu Phi kia.

Ở Bentiu, hạt giống mồng tơi mẹ anh Công gửi sang có lẽ giờ đã mọc thành cọng rau xanh ngắt trên nền cát đỏ. Bàn tay lấm bùn của người lính đã gieo xuống đất cằn một cái cây có thật. Chúng tôi - những người trẻ đang ngồi trên giảng đường - cũng sẽ phải tự tay vun xới lấy một "ngày mai" thiết thực và tử tế như thế, bắt đầu từ chính những ô vuông bé nhỏ của cuộc đời mình.

×