Bản quyền không còn là chuyện “phạt cho vui”

Thông tin nam ca sĩ Bolero nổi tiếng Quang Lập, người sở hữu kênh YouTube hàng triệu lượt đăng ký, cùng ông Nguyễn Hải Bình, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bản quyền tác giả Việt Nam, đồng loạt bị khởi tố hình sự vì hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đã tạo ra một cơn địa chấn thực sự trong dư luận, đặc biệt là giới hoạt động nghệ thuật và kinh doanh giải trí.

Nhiều năm qua, công chúng đã quá quen với các vụ lùm xùm bản quyền được giải quyết bằng những lời xin lỗi qua loa, những buổi họp báo hòa giải, hoặc cùng lắm là một quyết định xử phạt hành chính với số tiền mang tính chất "nhắc nhở". Nhưng lần này, câu chuyện đã bước sang một ngã rẽ hoàn toàn khác: Hình sự hóa các vi phạm nghiêm trọng.

Quyết định mạnh tay này không phải là một sự kiện đơn lẻ, mang tính bộc phát. Ngay sau đó, tại buổi họp báo thường kỳ của Bộ Ngoại giao, người phát ngôn đã khẳng định lập trường nhất quán của Chính phủ: Việt Nam kiên quyết xử lý nghiêm mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, tiếp tục tăng cường công tác bảo hộ và thực thi pháp luật một cách triệt để.

Những tuyên bố này, kết hợp với các động thái tố tụng cụ thể từ cơ quan điều tra, là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy công tác bảo vệ chất xám tại Việt Nam chưa bao giờ được thực hiện quyết liệt, đồng bộ và mạnh mẽ như hiện nay. Bản quyền đã chính thức ra khỏi ranh giới của những tranh chấp dân sự vặt vãnh để trở thành câu chuyện thượng tôn pháp luật nghiêm túc.

Từ thói quen "xài chùa" đến căn bệnh nhờn luật

Nhìn lại chặng đường phát triển của thị trường giải trí và sáng tạo Việt Nam, phải thẳng thắn thừa nhận rằng thói quen coi thường bản quyền đã ăn sâu vào tiềm thức của không ít người, từ công chúng cho đến chính những người làm nghề. Trong suốt một thời gian dài, khái niệm "tài sản trí tuệ" bị coi là mơ hồ. Người ta có thể sẵn sàng bỏ hàng triệu đồng để mua một chiếc điện thoại, một bộ quần áo xa xỉ, nhưng lại cảm thấy việc bỏ ra vài chục nghìn đồng để mua một bài hát, một cuốn sách điện tử hay một bản quyền phần mềm là điều "lãng phí".

Sự bất đối xứng trong nhận thức này đã tạo đất diễn cho tư duy "xài chùa" hoành hành. Đáng buồn hơn, ngay cả trong giới nghệ sĩ, bầu sô, những người sống bằng nguồn sữa sáng tạo, nhận thức về sở hữu trí tuệ cũng vô cùng lệch lạc.

Việc một ca sĩ tự ý mang bài hát của nhạc sĩ khác đi biểu diễn kiếm tiền mà không xin phép, một bầu sô tổ chức đêm nhạc thương mại quy mô lớn nhưng lập lờ việc trả tiền tác quyền, hay việc các kênh mạng xã hội ngang nhiên "re-up" (tái đăng tải) các sản phẩm văn hóa chất xám diễn ra phổ biến như cơm bữa.

Khi bị phát hiện, người vi phạm thường nại ra những lý do như "vì vô ý", "vì yêu mến tác phẩm", hoặc "hát để giúp lan tỏa bài hát". Họ quên mất rằng, trong nền kinh tế thị trường, mọi sự sử dụng tài sản của người khác vào mục đích thương mại mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu đều là hành vi chiếm đoạt.

Sự lỏng lẻo trong việc chế tài trước đây vô hình trung đã nuôi dưỡng một thế hệ "nhờn luật". Các mức xử phạt hành chính quá thấp so với lợi nhuận khổng lồ thu được từ việc khai thác lậu tác phẩm khiến các đối tượng vi phạm sẵn sàng nộp phạt để tiếp tục trục lợi.

Hệ quả là, những người sáng tạo chân chính bị bòn rút kiệt quệ cả về vật chất lẫn tinh thần, dòng chảy sáng tạo bị bóp nghẹt, còn thị trường văn hóa nghệ thuật của chúng ta thì mang tiếng xấu trên trường quốc tế.

Sự hoàn thiện của lưới pháp lý và bước ngoặt thực thi

Sự thay đổi mang tính bước ngoặt hiện nay không tự nhiên mà có. Đó là kết quả của một quá trình liên tục hoàn thiện, đồng bộ hóa hệ thống pháp luật liên quan đến sở hữu trí tuệ của Việt Nam trong nhiều năm qua để tương thích với các tiêu chuẩn khắt khe của thế giới.

Từ Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi, bổ sung cho đến các điều khoản nghiêm khắc trong Bộ luật Hình sự, lưới pháp lý đã được dệt ngày càng dày, chặt chẽ, không còn những khoảng trống cho các hành vi gian lận tinh vi. Việc Việt Nam tham gia vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, đòi hỏi chúng ta phải nâng chuẩn bảo hộ sở hữu trí tuệ lên ngang tầm quốc tế.

Bản quyền không còn là chuyện nội bộ của một quốc gia, mà là tấm hộ chiếu để nền kinh tế, văn hóa Việt Nam hội nhập toàn cầu. Nếu không bảo hộ tốt quyền sở hữu trí tuệ, chúng ta không thể thu hút được dòng vốn đầu tư công nghệ cao, cũng không thể đưa các sản phẩm văn hóa, sáng tạo của người Việt ra thị trường thế giới.

Tuy nhiên, luật pháp dù có hoàn thiện đến đâu cũng sẽ chỉ nằm trên giấy nếu thiếu đi một bàn tay thực thi kiên quyết. Vụ việc khởi tố một ca sĩ Bolero danh tiếng như Quang Lập và một vị lãnh đạo hiệp hội bản quyền như Nguyễn Hải Bình chính là câu trả lời đanh thép của các cơ quan chức năng.

Điều này khẳng định một nguyên tắc tối thượng: Trước pháp luật, không có vùng cấm, không có ngoại lệ. Dù anh có là nghệ sĩ thần tượng có hàng triệu người hâm mộ, hay anh là người nắm giữ chức vụ trong cơ quan bảo vệ bản quyền, nếu anh vi phạm, anh đều phải bị xử lý lý nghiêm minh.

Việc xử lý hình sự đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tạo ra một hiệu ứng răn đe mạnh mẽ chưa từng có. Nó buộc tất cả các chủ thể tham gia thị trường, từ các công ty giải trí, các đài phát thanh truyền hình, các nền tảng số cho đến từng cá nhân nghệ sĩ phải giật mình nhìn lại và tự rà soát lại quy trình hoạt động của mình.

Muốn sử dụng chất xám của người khác, bắt buộc phải thượng tôn pháp luật, phải đàm phán, mua bán sòng phẳng chứ không thể "tiền trảm hậu tấu" hay lập lờ đánh lận con đen như trước.

Thay đổi tư duy để phát triển bền vững

Cuộc chiến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ không thể chỉ trông chờ vào các biện pháp cưỡng chế hình sự của cơ quan công an, mà đòi hỏi một sự chuyển biến sâu sắc trong tư duy của toàn xã hội. Đối với giới nghệ sĩ và những người làm công tác văn hóa, đã đến lúc phải loại bỏ tư duy nghiệp dư, chuyển sang tác phong chuyên nghiệp. Mỗi sản phẩm nghệ thuật khi ra đời cần được coi là một tài sản kinh tế hợp pháp, cần được đăng ký, bảo vệ và khai thác một cách khoa học.

Việc tôn trọng bản quyền của đồng nghiệp cũng chính là cách tự tôn trọng và bảo vệ chính chất xám của bản thân mình. Bên cạnh đó, vai trò của công chúng, những người tiêu dùng sản phẩm văn hóa, là vô cùng quyết định. Một thị trường bản quyền lành mạnh không thể tồn tại nếu khán giả vẫn tiếp tục dung túng cho các hành vi vi phạm.

Việc quay lưng với các trang web lậu, các kênh YouTube vi phạm bản quyền, sẵn sàng chi trả chi phí hợp lý để thưởng thức các tác phẩm chính thống chính là hành động thiết thực nhất để nuôi dưỡng các tài năng sáng tạo, thúc đẩy nền công nghiệp văn hóa nước nhà phát triển.

Sự quyết liệt trong công tác thực thi sở hữu trí tuệ hiện nay đang mở ra một chương mới cho nền kinh tế sáng tạo Việt Nam. Đây là một thông điệp mạnh mẽ gửi tới thế giới rằng Việt Nam là một điểm đến an toàn, minh bạch, nơi mà trí tuệ và sự sáng tạo được trân trọng, bảo vệ bằng những công cụ pháp lý mạnh mẽ nhất.

Sau những vụ khởi tố rúng động, chúng ta có quyền kỳ vọng vào một môi trường nghệ thuật sạch, nơi những giá trị đích thực được tôn vinh và những hành vi chiếm đoạt chất xám sẽ không còn đất dung thân.

×