Bảo tồn di sản làng kết nghĩa: Khi truyền thống tiếp sức cho tương lai (Bài cuối)

Khoán ước kết chạ - Sức nặng của lời hứa, chữ tín

Kết chạ (kết nghĩa anh em) là một nét đẹp văn hóa độc đáo, thể hiện tình đoàn kết, tương thân tương ái lâu đời giữa các làng quê Việt Nam. Thưa ông, tục kết chạ đã phản ánh triết lý sống “bán anh em xa, mua láng giềng gần” của người nông dân Việt Nam xưa như thế nào?

- Tôi cho rằng tục kết chạ là một biểu hiện rất sinh động của triết lý sống cộng đồng của người Việt. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, một gia đình hay một làng khó có thể tồn tại biệt lập trước những công việc như trị thủy, làm ăn, bảo vệ mùa màng, chống thiên tai hay giặc giã. Vì thế, câu “bán anh em xa, mua láng giềng gần” không phải là xem nhẹ tình thân, mà nhấn mạnh trách nhiệm của những người cùng chung một không gian sống.

Kết chạ đưa tinh thần ấy lên một cấp độ cao hơn: cả một làng coi một làng khác như anh em, có giao ước, lễ nghi và trách nhiệm với nhau qua nhiều thế hệ. Điều đáng quý là người xưa đã hiểu rất sâu rằng muốn cộng đồng bền vững thì phải tạo dựng niềm tin, chữ tín và nghĩa tình. Ngày nay, chúng ta có thể gọi đó là “vốn xã hội” - một nguồn lực vô hình nhưng hết sức quan trọng đối với sức mạnh và khả năng chống chịu của cộng đồng.

Theo ông, bản giao ước kết chạ (khoán ước) xưa kia có sức mạnh ra sao trong việc giữ gìn an ninh, trật tự và giải quyết các xung đột giữa hai làng?

- Theo tôi, khoán ước kết chạ có thể xem như một thiết chế tự quản cộng đồng rất đáng chú ý của xã hội truyền thống. Nó không phải pháp luật của Nhà nước theo nghĩa hiện đại, nhưng lại có sức mạnh từ sự tự nguyện chấp nhận của cộng đồng, danh dự của mỗi làng, uy tín của các bậc cao niên và đặc biệt là sức nặng của lời hứa, chữ tín.

Khi hai làng đã coi nhau như anh em, mọi bất đồng về sản xuất, nguồn nước, đê điều, giao tiếp hay sinh hoạt cộng đồng đều có thêm một cơ chế hòa giải dựa trên nghĩa tình. Người đại diện cho hai làng có trách nhiệm tìm tiếng nói chung, tránh để mâu thuẫn nhỏ phát triển thành xung đột lớn.

Bài học còn nguyên giá trị hôm nay là bên cạnh pháp luật, xã hội rất cần những chuẩn mực đạo đức và quy ước cộng đồng lành mạnh. Khi pháp luật, đạo đức và dư luận xã hội cùng nâng đỡ nhau, trật tự và sự gắn kết cộng đồng sẽ bền vững hơn.

Trong những giai đoạn gian khó của lịch sử như mất mùa hay giặc dã, xin ông cho biết, sức mạnh từ sự gắn kết của tục kết chạ đã nâng đỡ các ngôi làng như thế nào?

- Điều sâu sắc của tinh thần kết chạ là biến tình cảm thành trách nhiệm và biến trách nhiệm thành hành động cụ thể. Khi một làng gặp thiên tai, mất mùa, dịch bệnh hay giặc giã, làng kết chạ không còn là một cộng đồng xa lạ mà được coi như anh em, từ đó hình thành một mạng lưới tương trợ vượt ra ngoài ranh giới của một làng.

Sự hỗ trợ có thể là sức người, lương thực, vật liệu, giống cây, kinh nghiệm sản xuất, cùng trị thủy, bảo vệ làng xóm hay giúp nhau khôi phục đời sống sau hoạn nạn. Nhìn từ hôm nay, đó chính là một cơ chế tăng cường khả năng chống chịu của cộng đồng.

Một làng đơn độc có thể rất dễ tổn thương trước biến cố, nhưng nhiều cộng đồng biết liên kết, tin cậy và giúp đỡ nhau sẽ tạo nên sức mạnh lớn hơn nhiều. Vì vậy, kết chạ nhắc chúng ta rằng nguồn lực quan trọng của một xã hội không chỉ là vật chất, mà còn là lòng tin, tinh thần tương trợ và ý thức rằng khó khăn của người khác cũng có phần trách nhiệm của mình.

Từ các mô hình kết chạ, kết nghĩa đặc trưng tại Hà Nội, Bắc Ninh và Đà Nẵng, ông đánh giá thế nào về sự tinh tế của người xưa được gửi gắm qua ngôn từ giao tiếp và biểu tượng của các lễ vật?

- Tôi thấy nét tinh tế trước hết nằm ở cách người xưa biến quan hệ cộng đồng thành một thứ lễ nghĩa được thực hành trong từng lời nói và cử chỉ. Việc hai làng tôn xưng nhau là “quan anh”, “đại huynh”, tự nhận phần khiêm nhường về mình thể hiện một nguyên tắc rất đẹp của văn hóa Việt: muốn giữ quan hệ bền lâu thì phải biết trọng người, nhường người và giữ thể diện cho nhau.

Lễ vật cũng không quan trọng ở giá trị vật chất mà ở ý nghĩa ghi nhớ, tri ân và hiện diện trong những thời điểm quan trọng của cộng đồng bên kia. Còn việc trai gái hai làng không kết hôn với nhau xuất phát từ quan niệm đã kết nghĩa thì coi nhau như anh em. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, chúng ta cần phân biệt giữa giá trị cốt lõi và quy ước lịch sử. Điều cần gìn giữ lâu dài là nghĩa tình, sự tôn trọng và tinh thần tương trợ; còn những quy định liên quan đến đời sống cá nhân phải được nhìn nhận phù hợp với pháp luật và quyền tự do lựa chọn của mỗi người.

"Bảo tồn tục kết chạ phải bắt đầu từ cộng đồng"

Khi cấu trúc làng xã truyền thống thay đổi, không gian làng bị thu hẹp hoặc đô thị hóa, tục kết chạ đang đối mặt với những nguy cơ mai một nào, thưa ông?

Tục kết nghĩa là minh chứng sống động cho tinh thần đoàn kết, gắn bó truyền thống giữa người với người và giữa các cộng đồng làng xã. Giá trị cao quý nhất của phong tục này nằm ở chỗ nó không chỉ tồn tại trên giấy tờ hay truyền thuyết, mà luôn được tiếp nối sinh động qua từng thế hệ thông qua các nghi thức cổ truyền và sự sẻ chia trách nhiệm thực tế. Trong bối cảnh hiện đại, tinh thần coi trọng nghĩa tình và gắn kết cộng đồng của tục kết chạ vẫn vô cùng cần thiết. Hơn thế nữa, hoạt động này còn góp phần lan tỏa bản sắc dân tộc, quảng bá du lịch và mở ra giải pháp phát triển kinh tế - xã hội dựa trên nền tảng bảo tồn di sản văn hóa địa phương", nhà sử học Lê Văn Lan nhấn mạnh.

- Theo tôi, nguy cơ lớn nhất không chỉ là mất đi một nghi lễ mà là mất chính môi trường xã hội đã nuôi dưỡng nghi lễ ấy. Kết chạ tồn tại bền lâu vì phía sau nó là một cộng đồng ổn định, có ký ức chung về làng, đình, lễ hội, sản xuất và những mối quan hệ truyền đời. Khi đô thị hóa diễn ra nhanh, dân cư biến động, người trẻ đi học, đi làm xa, cư dân mới đến nhiều hơn, không gian sinh hoạt truyền thống bị thu hẹp thì nền tảng xã hội duy trì phong tục cũng thay đổi.

Một nguy cơ khác là chúng ta giữ được “phần xác” nhưng mất “phần hồn”: lễ vẫn tổ chức, nghi thức vẫn phục dựng nhưng người tham gia không còn hiểu ý nghĩa sâu xa của kết chạ. Vì vậy, bảo tồn phải bắt đầu từ cộng đồng, từ việc số hóa tư liệu, ghi lại ký ức của người cao tuổi, đưa câu chuyện kết chạ vào giáo dục địa phương và tạo những hoạt động thực chất để thanh thiếu niên hai cộng đồng cùng tham gia. Di sản chỉ thực sự sống khi người hôm nay thấy nó vẫn có ý nghĩa với cuộc sống của mình.

Ông nghĩ sao về việc kết nghĩa xuyên biên giới giữa các địa phương, đơn vị hoặc tổ chức của hai quốc gia?

- Theo tôi, nếu nhìn từ chiều sâu văn hóa cộng đồng, kết nghĩa xuyên biên giới chính là sự mở rộng tinh thần “kết chạ” truyền thống sang một không gian lớn hơn, hiện đại hơn. Giá trị đầu tiên và quan trọng nhất là tạo dựng lòng tin giữa các cộng đồng ở hai bên biên giới.

Khi người dân, chính quyền địa phương, các tổ chức xã hội thường xuyên giao lưu, hiểu biết và hỗ trợ nhau, biên giới không chỉ là đường phân định chủ quyền quốc gia mà còn trở thành không gian của hòa bình, hữu nghị và hợp tác. Đây chính là nền tảng rất quan trọng để cùng giữ gìn an ninh, trật tự, phòng chống tội phạm xuyên biên giới, giải quyết những vấn đề phát sinh từ cơ sở bằng đối thoại và sự tin cậy.

Về văn hóa, kết nghĩa tạo điều kiện để các cộng đồng chia sẻ những giá trị tương đồng, giới thiệu bản sắc riêng, tổ chức giao lưu lễ hội, nghệ thuật, giáo dục và bảo tồn di sản. Đặc biệt ở những khu vực mà các dân tộc có lịch sử giao lưu lâu đời, những hoạt động này giúp văn hóa trở thành chiếc cầu nối nhân dân, làm sâu sắc hơn sự hiểu biết và tôn trọng lẫn nhau.

Về văn hóa, kết nghĩa tạo điều kiện để các cộng đồng chia sẻ những giá trị tương đồng, giới thiệu bản sắc riêng, tổ chức giao lưu lễ hội, nghệ thuật, giáo dục và bảo tồn di sản.

Về kinh tế, lòng tin xã hội tạo thuận lợi cho thương mại biên giới, du lịch, liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và hợp tác giữa doanh nghiệp, hợp tác xã, cộng đồng dân cư. Tôi cho rằng điều rất đáng chú ý ở đây là an ninh, văn hóa và kinh tế không tách rời nhau. Có lòng tin thì mới có hợp tác bền vững; có giao lưu văn hóa thì mới gia tăng hiểu biết; và khi người dân cùng được hưởng lợi từ phát triển, đường biên giới sẽ càng trở thành đường biên của hòa bình, hữu nghị, hợp tác và cùng phát triển.

Trao quyền cho thế hệ trẻ gìn giữ, phát huy di sản làng kết nghĩa

Mới đây, tại buổi làm việc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về công tác bảo tồn, bảo tàng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu biến di sản thành nguồn lực phát triển tương lai. Khi soi chiếu tinh thần này vào tục kết chạ (phong tục kết nghĩa anh em lâu đời giữa các làng xã Việt Nam), chúng ta thấy rõ sự cần thiết phải vượt qua cách làm cũ để làm sống dậy giá trị gắn kết cộng đồng trong thời đại số. Vậy theo ông, vai trò của thế hệ trẻ trong việc kế thừa các giá trị cốt lõi, quảng bá nét đẹp văn hóa này thông qua du lịch và các hoạt động giao lưu văn hóa quy mô lớn? Thách thức và giải pháp bảo tồn ngôn ngữ, trang phục, phong tục cho thế hệ trẻ ra sao?

- Tôi cho rằng, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rất quan trọng. Thế hệ trẻ không nên chỉ được xem là đối tượng được truyền dạy mà phải trở thành chủ thể sáng tạo trong quá trình bảo tồn di sản.

Nếu chỉ yêu cầu các em mặc lại trang phục, tham gia nghi lễ hay học thuộc một bài khấn mà không hiểu câu chuyện, giá trị và cảm xúc phía sau thì rất khó tạo sự gắn bó lâu dài. Người trẻ có lợi thế lớn về công nghệ và khả năng kết nối, vì vậy có thể kể câu chuyện kết chạ qua video ngắn, podcast, bản đồ số, triển lãm số, tour trải nghiệm hay các chương trình giao lưu thanh niên.

Với ngôn ngữ, trang phục và phong tục của đồng bào dân tộc thiểu số, điều quan trọng là phải đưa di sản trở lại đời sống: tạo môi trường sử dụng tiếng mẹ đẻ, hỗ trợ nghệ nhân truyền dạy, khuyến khích mặc trang phục truyền thống trong những không gian phù hợp và số hóa kho tàng truyện kể, dân ca, chữ viết, tri thức bản địa. Bảo tồn không phải bắt thế hệ trẻ sống giống hệt cha ông, mà giúp họ hiểu mình đến từ đâu để tự tin sáng tạo và đi tới tương lai.

Chúng ta có thể ứng dụng tinh thần kết chạ xưa vào việc xây dựng “Nông thôn mới”, đô thị văn minh hay phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” ngày nay như thế nào? Liệu mô hình “kết chạ” có thể mở rộng thành sự kết nghĩa giữa các khu phố hiện đại ở đô thị hay không?

- Tôi cho rằng hoàn toàn có thể, nhưng nên kế thừa tinh thần kết chạ chứ không sao chép máy móc hình thức cổ truyền. Giá trị lớn nhất của kết chạ là khả năng biến những cộng đồng riêng lẻ thành một mạng lưới tương trợ dựa trên niềm tin, nghĩa tình và trách nhiệm.

Ở nông thôn, các thôn, làng có thể kết nghĩa để cùng bảo vệ môi trường, phát triển du lịch cộng đồng, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm, bảo tồn di sản hay giúp nhau khi thiên tai. Ở đô thị, hoàn toàn có thể xây dựng những mô hình kết nghĩa giữa tổ dân phố, khu chung cư, khu dân cư để cùng tổ chức hoạt động cho trẻ em, chăm sóc người cao tuổi, hỗ trợ gia đình khó khăn, xây dựng không gian xanh hay chia sẻ kinh nghiệm phòng cháy, ứng phó sự cố. Nhưng điều quan trọng là phải có “việc chung”.

Nếu chỉ ký kết, chụp ảnh rồi để đó thì không thể tạo thành văn hóa. Tinh thần kết chạ nhắc chúng ta rằng một đô thị đáng sống không chỉ có hạ tầng hiện đại mà còn phải có những cộng đồng biết nhau, tin nhau, quan tâm và sẵn sàng giúp đỡ nhau.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ, đóng góp rất tâm huyết của ông!

Văn hoá kết chạ: Từ thấu hiểu đến khát vọng lan tỏa

Trao đổi với PV Dân Việt, Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ chia sẻ, tục kết chạ tạo nên giá trị truyền thống tương thân tương ái rất tốt đẹp. Từ quê hương mở rộng ra là tinh thần đoàn kết quốc gia - dân tộc, là tinh thần yêu nước, yêu quê hương, đoàn kết các tộc người.

Ông Vĩ nhận định, tục kết chạ chính là sự tích tụ kinh nghiệm sống và văn hóa qua nhiều đời của nhân dân. Nét đẹp này hình thành trước hết từ sự đồng lòng của người dân, được chính quyền thôn xã (chức dịch) tổ chức bài bản, giúp các cộng đồng giao hảo, kết nghĩa trên tinh thần bình đẳng và huynh đệ.

"Hương ước của nhiều làng ghi chép rất rõ về tục kết chạ. Nhiều nơi còn thờ chung Thành hoàng hoặc coi mối quan hệ này như ruột thịt nên nghiêm cấm kết hôn giữa hai làng. Điển hình như các làng Quan họ, nếu đã kết chạ thì theo lệ làng sẽ không lấy nhau, các trường hợp khác mới được hôn nhân tự do", chuyên gia chia sẻ.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vĩ, ngay từ khi thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam đã thực thi chính sách đại đoàn kết nhằm giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, mang lại tự do và hạnh phúc cho toàn thể các tộc người trong quốc gia. Tinh thần này được định hình rõ nét qua Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943 với ba nguyên tắc: dân tộc, khoa học và đại chúng.

Cho đến nay, các giá trị cốt lõi đó vẫn là nền tảng, là sức mạnh nội sinh được kế thừa, phát triển và quảng bá sâu rộng. Nhờ vậy, Việt Nam được công nhận là một hình mẫu điển hình trong việc gìn giữ bản sắc cổ truyền, hoàn toàn không rơi vào tình trạng "đứt rễ" hay "xô dạt văn hóa" như nhiều khu vực khác trên thế giới. Đây là minh chứng cho thấy các thế hệ lãnh đạo Đảng luôn thấm nhuần tư tưởng này để cụ thể hóa thành những chủ trương, đường lối chỉ đạo nhất quán.

Ông cũng phân tích, từ sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đặc biệt trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, chúng ta thấy một nền văn hoá cách mạng phát triển đậm đà bản sắc truyền thống dân tộc trong văn chương, âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc, điêu khắc, sân khấu, vũ đạo... so với đầu thế kỷ XX.

"Điều này được các nhà nghiên cứu và hoạt động văn hoá nhiều quốc gia trên thế giới khẳng định và đến tìm hiểu. Chúng tôi có nhiều cuộc trao đổi với họ về thực tế này. Văn hoá truyền thống là tài nguyên tinh thần mà đặc trưng là càng khai thác thì lại càng giàu có. Nó khác với tài nguyên vật chất như dầu mỏ, than đá, đất hiếm... càng khai thác càng cạn kiệt. Chúng ta có nhận thức đúng, quá trình vận động thực thi đúng, tạo được nhiều kinh nghiệm và nên thực thi một cách bền vững", ông Vĩ nói.

Cũng theo ông Vĩ, tục kết chạ khi đã là một di sản văn hoá truyền thống thì nên cần thấu hiểu - bảo tồn - phát huy - quảng bá giá trị truyền thống đó.

"Chúng tôi, qua quá trình nghiên cứu và thực hành các Di sản văn hoá, luôn luôn kết nối, thúc đẩy, thực hành các hình thức giao lưu, nối kết các nhóm, các câu lạc bộ thực hành các di sản dân ca theo hình thức kết chạ mà truyền thống trước đây đã trao lại, mong muốn di sản được truyền dạy, lan toả, có sức sống trong chính môi trường văn hoá mới. Có nơi thành công nhưng cũng có nơi chưa được như ý. Nhưng đó là thiên chức của người làm văn hoá", ông Vĩ chia sẻ thêm.

×