Bảo vật quốc gia nào ở nước ta từng được người dân giấu xuống đáy ao để giữ gìn?

Hành trình gìn giữ bảo vật qua biến thiên lịch sử

Theo các tư liệu lịch sử và truyền ngôn dân gian, chùa Trò, tên chữ là Đại Phúc Tự, được xây dựng từ thời Lý – Trần – giai đoạn Phật giáo phát triển cực thịnh và được tôn vinh là Quốc giáo.

Dù không sở hữu quy mô đồ sộ hay kiến trúc nguy nga như nhiều danh lam cổ tự khác, chùa Trò lại mang vẻ trầm mặc, cổ kính, gợi cảm giác thanh tịnh và gần gũi với đời sống làng quê Bắc Bộ.

Giữa không gian làng quê yên bình, ngôi chùa từ bao đời nay vẫn là điểm tựa tinh thần của nhân dân địa phương. Không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng, Đại Phúc Tự còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng, nơi gìn giữ những giá trị đạo lý, truyền thống hướng thiện của người Việt.

Tuy nhiên, điều làm nên giá trị đặc biệt của chùa Trò không chỉ nằm ở tuổi đời hàng trăm năm hay kiến trúc cổ kính, mà còn bởi nơi đây từng lưu giữ một hiện vật được đánh giá là độc bản trong kho tàng di sản gốm cổ Việt Nam – tháp gốm men chùa Trò.

Năm 1954, trong khói lửa chiến tranh, chùa Trò bị thực dân Pháp đốt phá, nhiều đồ thờ tự bị thất lạc, hư hại. Trước nguy cơ mất mát hoàn toàn, người dân địa phương đã bí mật đưa cây bảo tháp bằng gốm men – vốn là đồ thờ tự quan trọng của chùa – giấu xuống đáy ao để bảo vệ.

Sau ngày hòa bình lập lại, hiện vật được nhân dân trục vớt, bàn giao cho cơ quan chuyên môn bảo quản. Hiện nay, bảo vật được lưu giữ, nghiên cứu và trưng bày tại Bảo tàng Hùng Vương cơ sở 2 nhằm phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Ngày 24.12.2018, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận Tháp gốm men chùa Trò là Bảo vật quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc biệt, tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và khoa học của hiện vật. Đây cũng được xem là niềm tự hào lớn lao của người dân địa phương, góp phần khẳng định chiều sâu văn hóa của vùng đất Phú Thọ.

Bảo vật độc bản của nghệ thuật gốm men Đại Việt

Tháp gốm men chùa Trò được giới nghiên cứu đánh giá là cây bảo tháp bằng gốm lớn nhất, nguyên vẹn nhất còn lại của gốm cổ Đại Việt thời Trần (thế kỷ XIV). Hiện vật có chiều cao khoảng 1,45m, đế rộng gần 0,5m, cấu trúc hình hộp vuông, càng lên cao càng thu nhỏ dần về phía đỉnh.

Điều đặc biệt của cây tháp nằm ở kỹ thuật chế tác tinh xảo cùng nghệ thuật tạo hình độc đáo. Tháp được làm bằng đất nung, phủ ba màu men đặc trưng của gốm thời Lý – Trần gồm men ngọc, men trắng và men nâu – những gam màu tạo nên dấu mốc phát triển quan trọng trong lịch sử gốm Việt Nam.

Từ chân đế lên đến thân tháp, từng chi tiết đều được trang trí công phu với hệ thống hoa văn phong phú: Cánh sen, lá đề, rồng thời Trần, mây, ngọc báu, hoa dây cùng hàng trăm tượng Phật ngồi thiền được bố trí đối xứng. Hiện nay, tháp còn lại 9 tầng với 446 tượng Phật, tạo cảm giác tầng tầng lớp lớp, biểu trưng cho tinh thần Phật giáo lan tỏa khắp bốn phương.

Không chỉ mang giá trị mỹ thuật, tháp gốm chùa Trò còn phản ánh rõ nét sự giao thoa văn hóa của Đại Việt thời kỳ hưng thịnh. Hoa văn trang trí trên tháp còn phản ánh sự dung nạp nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ, Trung Hoa và Champa của Đại Việt với một thái độ mềm dẻo, nhưng cũng khẳng định sự kế thừa những yếu tố truyền thống Đông Sơn trước đó hơn một nghìn năm, được biểu hiện qua băng hoa văn kỷ hà, khắc họa trên diềm mái các tầng trên của tháp.

Từ di sản quý đến sản phẩm văn hóa đặc trưng

Những năm gần đây, giá trị của bảo vật quốc gia tháp gốm men chùa Trò không chỉ dừng lại ở bảo tồn mà còn được khai thác để phát triển sản phẩm văn hóa – du lịch tại Phú Thọ.

Hình tượng cây tháp được nghiên cứu phục dựng, thu nhỏ thành các sản phẩm lưu niệm bằng gốm, góp phần quảng bá bản sắc văn hóa địa phương và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Điều này không chỉ mở ra hướng đi mới trong phát huy giá trị di sản mà còn góp phần khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ văn hóa trong cộng đồng. Bởi một di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng nhận diện, trân trọng và tiếp tục kể lại câu chuyện của mình qua nhiều thế hệ.

Trải qua nhiều biến cố lịch sử, chùa Trò – Đại Phúc Tự hôm nay vẫn giữ được vẻ thanh tịnh vốn có, trở thành điểm đến văn hóa – tâm linh giàu giá trị của Phú Thọ.

Dẫu cây bảo tháp quý hiện không còn đặt tại chùa, song ký ức về báu vật vẫn hiện hữu trong tâm thức người dân nơi đây như một phần máu thịt của quê hương.

Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi chùa cổ không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tâm linh mà còn là “địa chỉ đỏ” để tìm hiểu về lịch sử, mỹ thuật, tín ngưỡng và sự phát triển của Phật giáo Việt Nam thời Lý – Trần.

Chùa Trò vì thế không đơn thuần là một di tích, mà là không gian lưu giữ ký ức văn hóa, nơi quá khứ và hiện tại cùng hòa quyện để kể câu chuyện về sức sống trường tồn của di sản dân tộc.

×