Bát Kỳ dựng nhà Thanh và rồi “phế” ra sao trước sức mạnh phương Tây?

Bát Kỳ thời nhà Thanh: Tầng lớp đặc quyền đặc biệt nhất lịch sử Trung Hoa

Khi nhắc đến nhà Thanh, người đời thường nhớ đến những vị hoàng đế nổi tiếng như Khang Hi, Ung Chính hay Càn Long. Thế nhưng, đằng sau ngai vàng ấy còn tồn tại một lực lượng được xem là nền tảng giúp người Mãn Châu chinh phục Trung Nguyên và duy trì quyền thống trị suốt gần ba thế kỷ. Đó chính là Bát Kỳ.

Câu chuyện về Bát Kỳ bắt đầu từ cuối thế kỷ XVI, khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích thống nhất các bộ lạc Nữ Chân ở vùng Đông Bắc. Ban đầu, ông chỉ sở hữu một lực lượng quân sự nhỏ lấy Hắc Kỳ làm cờ hiệu. Nhưng cùng với quá trình mở rộng thế lực, số lượng người quy thuận ngày càng nhiều, khiến mô hình quản lý cũ không còn phù hợp.

Năm 1601, Nỗ Nhĩ Cáp Xích tiến hành cải tổ lớn. Ông thiết lập hệ thống Ngưu lục, Tham lĩnh và Kỳ, tạo nên một cơ cấu quân sự – hành chính chặt chẽ. Đến năm 1615, từ bốn kỳ ban đầu gồm Hoàng, Bạch, Hồng và Lam, ông mở rộng thành tám kỳ bằng cách bổ sung thêm các kỳ có viền màu. Từ đó, Chính Hoàng kỳ, Tương Hoàng kỳ, Chính Bạch kỳ, Tương Bạch kỳ, Chính Hồng kỳ, Tương Hồng kỳ, Chính Lam kỳ và Tương Lam kỳ chính thức hình thành.

Thoạt nhìn, đây chỉ là cách tổ chức quân đội. Nhưng thực tế, Bát Kỳ còn là một hệ thống xã hội hoàn chỉnh. Người thuộc Bát Kỳ vừa là binh sĩ, vừa là thần dân. Khi có chiến tranh, họ cầm vũ khí ra trận; khi hòa bình, họ trở về sản xuất và sinh sống trong đơn vị của mình.

Điều đặc biệt nằm ở chỗ, các Kỳ chủ đều là con cháu hoặc thân thích của Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Điều đó khiến Bát Kỳ không đơn thuần là quân đội mà còn là công cụ bảo vệ quyền lực của hoàng tộc Ái Tân Giác La.

Trong những năm đầu của Hậu Kim rồi nhà Thanh, Kỳ chủ sở hữu quyền lực khổng lồ. Họ kiểm soát quân đội, tài sản, nhân khẩu và cả các quan viên trong kỳ của mình. Một Kỳ chủ thực chất giống như một lãnh chúa phong kiến, chỉ chịu sự chỉ huy của Đại Hãn.

Bởi vậy mới xuất hiện nhận định rằng địa vị của các Kỳ chủ chỉ thấp hơn hoàng đế.

Trong nội bộ hoàng thất Mãn Châu, những cuộc đấu đá ngầm thường gắn liền với quyền kiểm soát các kỳ. Sau khi Nỗ Nhĩ Cáp Xích qua đời, Hoàng Thái Cực đã khéo léo điều chỉnh quyền sở hữu các kỳ để củng cố ngôi vị của mình. Những lá cờ không chỉ đại diện cho quân đội mà còn tượng trưng cho sức mạnh chính trị.

Chính vì thế, mỗi lần thay đổi chủ nhân của một kỳ đều kéo theo những biến động lớn trong triều đình.

Đến thời Thuận Trị và đặc biệt là Ung Chính, hoàng quyền bắt đầu tìm cách thu hồi quyền lực từ các Kỳ chủ. Một bí mật chính trị ít được nhắc đến là các hoàng đế nhà Thanh luôn lo ngại sự lớn mạnh của tầng lớp quý tộc Bát Kỳ.

Nếu một Kỳ chủ sở hữu quá nhiều quân đội và nhân lực, họ hoàn toàn có khả năng đe dọa ngai vàng.

Bởi vậy, Thuận Trị đã trực tiếp nắm giữ ba kỳ quan trọng nhất gồm Tương Hoàng kỳ, Chính Hoàng kỳ và Chính Bạch kỳ, gọi chung là Thượng Tam Kỳ. Đây là những lực lượng trung thành trực tiếp với hoàng đế.

Năm kỳ còn lại được gọi là Hạ Ngũ Kỳ, do các thân vương và quý tộc quản lý.

Từ đây hình thành một trật tự quyền lực đặc biệt trong Tử Cấm Thành. Người thuộc Thượng Tam Kỳ được xem là tầng lớp ưu tú nhất trong toàn bộ Bát Kỳ. Được chuyển từ Hạ Ngũ Kỳ lên Thượng Tam Kỳ là vinh dự cực lớn, đồng nghĩa với việc được tiến gần hơn tới trung tâm quyền lực.

Trong hậu cung và triều đình nhà Thanh, xuất thân Bát Kỳ có ý nghĩa vô cùng quan trọng.

Hoàng hậu, phi tần hay các công chúa thường được lựa chọn từ những gia tộc thuộc Bát Kỳ danh giá. Các đại thần muốn thăng tiến cũng phải xây dựng quan hệ với những gia tộc kỳ nhân có thế lực.

Không ít đại thần nổi tiếng dù được hoàng đế sủng ái vẫn phải nhún nhường trước các quý tộc Bát Kỳ.

Nguyên nhân rất đơn giản. Một vị đại thần có thể mất đi sự tín nhiệm của hoàng đế bất cứ lúc nào. Nhưng các gia tộc Bát Kỳ lại gắn liền với nền tảng thống trị của triều đại. Họ có mạng lưới quan hệ sâu rộng trong quân đội, hoàng thất và bộ máy cai trị.

Đắc tội với một gia tộc Bát Kỳ lớn đôi khi còn nguy hiểm hơn đắc tội với một vị thượng thư.

Bên cạnh quyền lực chính trị, người Bát Kỳ còn được hưởng vô số đặc quyền.

Họ có chế độ giáo dục riêng, trường học riêng và cả hệ thống hộ tịch riêng. Trong khoa cử và bổ nhiệm quan chức, nhà Thanh phân biệt rõ giữa “kỳ khuyết” dành cho người Bát Kỳ và “hán khuyết” dành cho người Hán.

Người Bát Kỳ có thể đảm nhận nhiều chức vụ mà người Hán không được phép tiếp cận.

Ngoài ra, họ còn được cấp đất, cấp bổng lộc và được ưu tiên tuyển dụng vào quân đội, thị vệ hay các cơ quan trọng yếu của triều đình.

Có thể nói, trong suốt thời kỳ cực thịnh của nhà Thanh, người Bát Kỳ là tầng lớp quý tộc đặc quyền thực sự.

Nhưng cũng chính những đặc quyền ấy lại trở thành nguyên nhân dẫn tới sự suy tàn.

Sau nhiều thế hệ sống trong nhung lụa, phần lớn con cháu Bát Kỳ không còn giữ được tinh thần chiến đấu như tổ tiên. Họ quen với bổng lộc triều đình, ít tham gia lao động sản xuất và ngày càng xa rời chiến trường.

Dưới thời Càn Long, nhiều báo cáo đã cho thấy binh sĩ Bát Kỳ lơ là huấn luyện, cưỡi ngựa bắn cung không còn thành thạo. Trong khi đó, các tướng lĩnh hiểu biết quân sự cũng ngày càng ít.

Sự suy yếu này bộc lộ rõ khi Trung Quốc đối mặt với các cuộc chiến tranh hiện đại.

Trong Chiến tranh Nha phiến và những cuộc xung đột với phương Tây, quân Bát Kỳ từng khiến thiên hạ khiếp sợ lại tỏ ra lạc hậu trước súng trường, đại bác và chiến thuật mới.

Cùng lúc đó, những đội quân người Hán như Tương quân và Hoài quân dần thay thế vai trò quân sự của Bát Kỳ.

Đến cuối thế kỷ XIX, lực lượng từng là niềm kiêu hãnh của người Mãn Châu gần như chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa.

Khi nhà Thanh bước vào những năm tháng cuối cùng, Bát Kỳ không còn đủ sức bảo vệ đế quốc như thuở ban đầu. Những thất bại quân sự liên tiếp, các hiệp ước bất bình đẳng cùng làn sóng cách mạng đã cuốn phăng mọi hào quang còn sót lại.

Năm 1912, khi Phổ Nghi thoái vị, nhà Thanh sụp đổ. Bát Kỳ vẫn tồn tại thêm một thời gian ngắn nhờ các điều khoản ưu đãi dành cho hoàng thất, nhưng đó chỉ là cái bóng của quá khứ.

Đến năm 1928, cơ quan quản lý Bát Kỳ chính thức bị bãi bỏ. Hệ thống từng giúp người Mãn Châu chinh phục Trung Hoa và thống trị thiên hạ suốt gần ba thế kỷ cuối cùng cũng biến mất khỏi lịch sử.

Nhìn lại chặng đường ấy, Bát Kỳ giống như tấm gương phản chiếu số phận của nhà Thanh. Từ những chiến binh bất khả chiến bại, họ trở thành tầng lớp đặc quyền quyền lực nhất dưới hoàng đế. Nhưng cũng từ đỉnh cao ấy, sự hưởng thụ, bảo thủ và trì trệ đã khiến họ đánh mất sức sống ban đầu. Sự suy vong của Bát Kỳ không chỉ là bi kịch của một tầng lớp quý tộc, mà còn là lời cảnh báo về quy luật hưng suy của mọi đế chế trong lịch sử.

×