Bí ẩn lễ hội cướp “báu vật” 300 năm tuổi dưới sân bùn ở Bắc Ninh

Hội vật cầu nước làng Vân (phường Vân Hà, Bắc Ninh) là một trong những lễ hội dân gian độc đáo bậc nhất vùng Kinh Bắc. Không có sân cỏ xanh hay những khán đài hiện đại, sân đấu ở đây là một sới bùn rộng khoảng 200m² được tạo nên từ đất và nước lấy từ dòng sông Cầu. Trên đó, 16 "quân cầu" mình trần tranh cướp quả cầu gỗ mít nặng gần 20kg trong tiếng trống hội vang dội, tái hiện tinh thần thượng võ, tín ngưỡng cầu mùa và đời sống văn hóa của cư dân ven sông.

Hội vật cầu nước làng Vân và nghi thức rượu trận

Nằm bên bờ bắc sông Cầu, làng Vân những ngày giữa tháng Tư âm lịch như được đánh thức bởi tiếng trống hội dồn dập vang lên từ đền thờ Đức Thánh Tam Giang. Từ sáng sớm, dòng người đã đổ về khu vực đền để dự hội vật cầu nước làng Vân, lễ hội truyền thống nổi tiếng của vùng Kinh Bắc.

Trước giờ xuống sân bùn, 16 "quân cầu" được tuyển chọn kỹ lưỡng từ các giáp trong làng. Theo lệ truyền thống, những người được lựa chọn phải là thanh niên địa phương trong độ tuổi từ 16 đến hơn 35 tuổi, chưa lập gia đình, có sức khỏe tốt và được dân làng tín nhiệm.

Trước khi bước vào thi đấu, các quân cầu thực hiện nghi lễ tại đền Đức Thánh Tam Giang để cáo yết, xin phép nhà Thánh. Chỉ sau nghi lễ này, họ mới chính thức được gọi là "quân cầu" và bước xuống sân bùn tranh tài.

Theo truyền thuyết địa phương, hai vị Thánh Tam Giang là Trương Hống và Trương Hát từng phò tá Triệu Quang Phục trong cuộc kháng chiến chống quân Lương ở thế kỷ VI. Bởi vậy, hội vật cầu nước làng Vân không chỉ là lễ hội cầu mùa của cư dân nông nghiệp ven sông Cầu mà còn mang ý nghĩa tưởng nhớ những bậc tiền nhân có công giữ nước.

Năm nào cũng vậy, khi tiếng trống hội vang lên trước cửa đền, những câu chuyện về Đức Thánh Tam Giang và lịch sử của làng lại được các bậc cao niên kể cho lớp trẻ nghe. Với nhiều người dân địa phương, đó là một phần không thể thiếu của ngày hội.

Điểm đặc biệt trước giờ thi đấu là nghi thức uống “rượu trận”. Những chén rượu làng Vân được các bô lão trao tận tay các "quân cầu" như một lời chúc sức khỏe, tinh thần thượng võ và sự công bằng trong cuộc tranh tài.

Sau hồi trống ngũ liên vang dội, 16 "quân cầu" chia làm hai phe Thượng và Hạ, chạy vòng quanh sân để chào dân làng trong tiếng reo hò của hàng nghìn người xem.

Những cuộc tranh cầu tại hội vật cầu nước làng Vân

Tâm điểm của lễ hội là quả cầu gỗ mít nguyên khối nặng gần 20kg. Theo các bậc cao niên trong làng, quả cầu hiện nay đã có tuổi đời hơn 300 năm và được gìn giữ cẩn thận tại đền, chỉ được đưa ra trong những ngày diễn ra lễ hội.

Trước sân đền là một sới vật bùn rộng khoảng 200m². Theo lệ làng, nước được lấy trực tiếp từ dòng sông Cầu rồi hòa cùng đất để tạo thành lớp bùn nhão quánh đặc trưng của ngày hội.

Khi quả cầu được tung xuống sân, cuộc tranh tài chính thức bắt đầu.

Dưới cái nắng đầu hạ, những thân hình lực lưỡng lao vào nhau, giành giật từng khoảng trống để đưa quả cầu về phía hố đối phương. Bùn đất bắn tung tóe theo từng bước chân. Quả cầu ngấm nước trở nên trơn tuột, nặng nề hơn và đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của cả tập thể.

Nguyễn Trung Hưng (SN 2007), một "quân cầu" trẻ tuổi của làng cho biết, để bước vào ngày hội chính, các đội phải tập luyện nhiều ngày trước đó nhằm làm quen với việc di chuyển và phối hợp trong điều kiện sân bùn trơn trượt.

“Đứng trước ban thờ làm lễ thì ai cũng hồi hộp. Nhưng khi tiếng trống hội nổi lên thì chỉ còn biết lao theo quả cầu. Có lúc bị đè dưới bùn đến nghẹt thở, nhưng nghe tiếng reo hò của bà con là lại có thêm sức lực”, Hưng chia sẻ.

Không chỉ những người trực tiếp xuống sân bùn mới háo hức chờ ngày hội. Trên bờ sân, rất nhiều gia đình từ các địa phương lân cận cũng đưa con cháu tới theo dõi từ sáng sớm.

Ông Đỗ Hữu Chung (SN 1979, phường Võ Cường) cho biết năm nào gia đình ông cũng thu xếp thời gian đến xem hội vật cầu nước làng Vân.

“Tôi xem hội này nhiều năm rồi nhưng chưa thấy chán. Cái hay của vật cầu nước là không khí rất thật, rất gần gũi. Các cháu nhỏ nhà tôi cũng thích theo bố mẹ đi xem. Mỗi lần quả cầu áp sát hố là cả đám trẻ lại reo ầm lên. Với tôi, đây không chỉ là một lễ hội mà còn là dịp để các con hiểu thêm về văn hóa truyền thống của quê hương”, ông Chung chia sẻ.

Theo ông Chung, điều khiến ông ấn tượng nhất là dù thời gian thay đổi nhưng người dân làng Vân vẫn giữ được nhiều nghi thức truyền thống và tinh thần gắn kết cộng đồng trong ngày hội.

Mỗi khi quả cầu được đẩy sát về phía một trong hai hố cầu, hàng nghìn khán giả đứng quanh sân lại đồng loạt dướn người về phía trước. Tiếng reo hò, tiếng trống hội và tiếng hô của các "quân cầu" hòa vào nhau tạo nên bầu không khí náo nhiệt kéo dài suốt nhiều giờ đồng hồ.

Kịch tính nhất là những pha “chết cầu”, khi quả cầu bị hàng chục người ôm chặt và chìm nghỉm dưới lớp bùn nước. Lúc ấy, tiếng trống thúc dồn dập, tiếng hò reo nổi lên từ khắp bốn phía.

Mỗi trận đấu có thể kéo dài hàng giờ đồng hồ. Muốn ghi bàn, các "quân cầu" phải phối hợp nhịp nhàng, dùng sức mạnh, sự khéo léo và cả chiến thuật để đưa quả cầu xuống hố đối phương.

Khi quả cầu Mặt Trời lao xuống lòng đất mẹ

Nhìn từ bên ngoài, vật cầu nước giống một cuộc tranh tài sức mạnh. Nhưng với người dân làng Vân, mỗi cuộc tranh cầu còn mang nhiều ý nghĩa gắn với tín ngưỡng và đời sống nông nghiệp.

Theo quan niệm dân gian, quả cầu tròn tượng trưng cho Mặt Trời, nguồn sinh khí của vạn vật. Hai hố cầu ở hai đầu sân tượng trưng cho đất mẹ. Khi quả cầu được đưa xuống hố, đó là cách người xưa gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Nghi thức tranh cầu trong bùn nước cũng phản ánh rõ nét dấu ấn của nền văn minh lúa nước. Trong sân bùn ấy có đất ruộng, có nước sông Cầu và có sức lực của những trai làng đang vật lộn để giành lấy quả cầu. Hình ảnh đó gợi nhắc đời sống lao động của cư dân nông nghiệp vùng Kinh Bắc từ bao đời nay.

Ở góc độ lịch sử, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng những cuộc tranh cầu dưới bùn còn gợi nhớ đến quá trình luyện quân thủy chiến trong điều kiện địa hình sông nước của vùng Kinh Bắc xưa.

Hội vật cầu nước làng Vân - Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Sau thời gian gián đoạn bởi chiến tranh và những biến động xã hội, hội vật cầu nước làng Vân được người dân phục dựng trở lại từ năm 2002.

Đến năm 2022, lễ hội chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Với người dân làng Vân, đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một lễ hội truyền thống mà còn là niềm tự hào của quê hương.

Ông Lê Văn Thiệp, Phó Chủ tịch UBND phường Vân Hà, Trưởng Ban tổ chức lễ hội cho biết, điều làm nên sức sống của hội vật cầu nước làng Vân không chỉ nằm ở những cuộc tranh cầu quyết liệt trên sân bùn mà còn ở tinh thần thượng võ, sự đoàn kết và niềm tự hào mà người dân địa phương dành cho lễ hội truyền thống của quê hương.

Theo ông Thiệp, sau khi được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, địa phương đang tiếp tục sưu tầm tư liệu, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong công tác bảo tồn, đồng thời từng bước xây dựng lễ hội trở thành sản phẩm văn hóa du lịch đặc trưng của Bắc Ninh.

Ông Nguyễn Khắc Thu, Tổ trưởng tổ dân phố Yên Viên, phường Vân Hà cho biết nhiều gia đình trong làng coi việc có con em được lựa chọn tham gia đội "quân cầu" là niềm vinh dự lớn. Vì vậy, dù trải qua nhiều biến động, lễ hội vẫn nhận được sự hưởng ứng và chung tay gìn giữ của cộng đồng địa phương.

Điều đáng quý là giữa nhịp sống hiện đại, hội vật cầu nước làng Vân vẫn giữ được nhiều nét truyền thống. Từ việc lấy nước sông Cầu để tạo sới vật, nghi thức tế Thánh cho tới việc tuyển chọn "quân cầu" đều được cộng đồng duy trì theo lệ làng.

Trong ngày hội, người cao tuổi truyền dạy nghi lễ, lớp thanh niên tham gia tranh cầu, còn trẻ nhỏ háo hức theo dõi từng pha bóng dưới sân bùn. Từ các cụ cao niên lo việc tế lễ đến những thanh niên xuống sân tranh cầu, hầu như ai trong làng cũng có một phần việc của mình trong ngày hội.

Khi ánh hoàng hôn buông xuống bên dòng sông Cầu, quả cầu gỗ  lại được trang trọng rước về hậu cung làm lễ hoàn cầu. Sân bùn rồi sẽ khô đi, tiếng trống hội cũng dần lắng xuống, nhưng niềm tự hào của người làng Vân về lễ hội cha ông để lại vẫn còn đó.

Tiếng trống hội rồi sẽ lại vang lên vào mùa sau. Và như nhiều năm qua, những chàng trai làng Vân vẫn sẽ xuống sân bùn tranh cầu như một cách gìn giữ lệ làng mà cha ông để lại.

Tiêu đề do tòa soạn đặt

×