Bí ẩn “Ngũ thạch tán”: Vì sao trước khi qua đời ở tuổi 142, Dược vương Tôn Tư Mạc lại muốn tiêu huỷ nó?

Bí ẩn “Ngũ thạch tán”: Vì sao trước khi qua đời ở tuổi 142, Dược vương Tôn Tư Mạc lại muốn tiêu huỷ nó?

Trong lịch sử y học Trung Hoa, Tôn Tư Mạc là một nhân vật gần như huyền thoại. Ông sống vào thời Tùy – Đường, để lại những bộ y thư đồ sộ và được hậu thế tôn xưng là “Dược vương”. Thế nhưng có một phương thuốc từng thịnh hành suốt nhiều thế kỷ mà chính vị danh y này lại cảnh báo gay gắt đến mức cho rằng người hiểu biết nếu bắt gặp phương thuốc ấy thì nên đốt đi, không nên lưu giữ.

Đó là Ngũ thạch tán, còn gọi là Hàn thực tán – thứ thuốc từng khiến tầng lớp danh sĩ, quý tộc thời Ngụy – Tấn say mê, nhưng đằng sau danh tiếng “cường thân, sáng trí” lại là những hậu quả đáng sợ.

Câu chuyện về Ngũ thạch tán thường được kể với nhiều chi tiết ly kỳ, thậm chí có nguồn cho rằng Tôn Tư Mạc trước lúc qua đời ở tuổi 142 đã quyết tâm tiêu hủy phương thuốc. Tuy nhiên, đối chiếu sử liệu cho thấy câu chuyện thực tế phức tạp hơn nhiều.

Phương thuốc có lịch sử lâu hơn Trương Trọng Cảnh

Một số câu chuyện dân gian cho rằng Ngũ thạch tán do danh y Trương Trọng Cảnh thời Đông Hán sáng chế để chữa thương hàn, kiết lỵ. Cách nói này không hoàn toàn chính xác.

Dấu vết về việc sử dụng “ngũ thạch” làm thuốc đã xuất hiện từ trước thời Trương Trọng Cảnh. Trong Sử ký, phần viết về danh y Thuần Vu Ý, đã có trường hợp một thầy thuốc tự luyện và uống “năm loại khoáng thạch”, sau đó mắc chứng phát nhiệt nghiêm trọng. Điều này cho thấy việc dùng khoáng vật làm dược liệu đã có từ ít nhất thời Tây Hán.

Trương Trọng Cảnh về sau có những phương thuốc khoáng vật tương tự. Tôn Tư Mạc cũng từng quy một loại Tử thạch Hàn thực tán cho hệ thống phương dược của Trương Trọng Cảnh. Vì vậy, có thể nói Trương Trọng Cảnh có liên hệ với một số phương thuốc thuộc dòng Hàn thực tán, nhưng rất khó khẳng định ông là người “phát minh Ngũ thạch tán”.

Công thức cũng không hoàn toàn cố định. Một phiên bản thường được nhắc tới gồm thạch nhũ, tử thạch anh, bạch thạch anh, lưu huỳnh và xích thạch chi. Đây đều là những khoáng vật có dược tính mạnh; trong các biến thể về sau còn có thể xuất hiện những chất chứa arsenic hoặc thủy ngân, làm nguy cơ ngộ độc càng lớn.

Người biến Ngũ thạch tán thành “mốt” của giới thượng lưu

Nếu Trương Trọng Cảnh không phải người khiến Ngũ thạch tán nổi tiếng, thì nhân vật đóng vai trò quyết định lại là Hà Yến, danh sĩ thời Tào Ngụy.

Hà Yến có thân thế đặc biệt. Mẹ ông trở thành người của Tào Tháo, còn Hà Yến được nuôi dưỡng trong phủ họ Tào và sau đó cưới một công chúa của hoàng thất Tào Ngụy. Ông nổi tiếng thông minh, giỏi huyền học, có ngoại hình trắng trẻo và đặc biệt chú trọng dung mạo.

Chính Hà Yến là người khiến Ngũ thạch tán trở thành trào lưu.

Trong Thế thuyết tân ngữ có một câu rất nổi tiếng của ông: “Uống Ngũ thạch tán không chỉ chữa bệnh mà còn cảm thấy tinh thần sáng suốt”.

Phần chú giải của tác phẩm còn dẫn Hàn thực tán luận, nói rằng phương thuốc đã có từ thời Hán nhưng trước đó ít người dùng. Đến khi Hà Yến sử dụng và cho rằng đạt hiệu quả rõ rệt, nó mới bắt đầu lan rộng trong xã hội.

Từ đó, Ngũ thạch tán vượt ra ngoài phạm vi chữa bệnh để trở thành một thứ biểu tượng của tầng lớp danh sĩ Ngụy – Tấn.

Một số sách cổ mô tả Hà Yến ham mê nữ sắc, dùng thuốc rồi cảm thấy đầu óc tỉnh táo và thể lực tăng lên. Giới quyền quý kinh thành thấy vậy liền bắt chước. 

Qua nhiều thế kỷ, câu chuyện dần được thêu dệt thành việc Ngũ thạch tán có thể làm da trắng hồng, tăng ham muốn hoặc giúp người sử dụng trở nên hấp dẫn hơn. Tuy nhiên, những chi tiết như “phụ nữ uống vào sẽ đẹp lên” chủ yếu thuộc dạng giai thoại về sau, không nên coi là kết luận y học từ sử liệu.

Vì sao uống thuốc lại phải ăn đồ lạnh và đi bộ?

Tên gọi Hàn thực tán, nghĩa gần như “thuốc bột phải dùng cùng thức ăn lạnh”, xuất phát chính từ phản ứng của cơ thể sau khi uống.

Người dùng có thể cảm thấy nóng bừng, bứt rứt, thân nhiệt tăng cao. Vì vậy họ phải ăn đồ nguội, tắm nước lạnh và mặc quần áo mỏng. Một nghi thức nổi tiếng khác là “hành tán” – đi bộ để thuốc “phát tán”.

Từ đó, cảnh các danh sĩ Ngụy – Tấn mặc áo rộng, đi guốc, lang thang ngoài trời đôi khi cũng được các nhà nghiên cứu liên hệ với văn hóa sử dụng Hàn thực tán. 

Nhưng phía sau vẻ phóng khoáng ấy là nguy cơ ngộ độc.

Tài liệu cổ ghi nhận những người dùng thuốc gặp chứng nóng dữ dội, tổn thương cơ thể, phát nhọt, rối loạn thị lực và nhiều phản ứng nguy hiểm khác. Có trường hợp bệnh trở nên trầm trọng đến mức tử vong. 

Vì thế, thứ từng được coi là thuốc dưỡng sinh dần trở thành một hiểm họa.

Tôn Tư Mạc từng tự dùng “thạch dược”

Điều thú vị là Tôn Tư Mạc không phải một người hoàn toàn bài xích việc dùng khoáng vật làm thuốc.

Trong Bị cấp thiên kim yếu phương, ông tự kể rằng khi khoảng 38–39 tuổi từng sử dụng một lượng “nhũ thạch”, sau đó dành nhiều thời gian nghiên cứu đặc tính của loại dược liệu này. Ông thừa nhận một số “thạch dược”, nếu đúng loại và sử dụng đúng cách, có thể có tác dụng nhất định.

Chính vì từng nghiên cứu và thậm chí trực tiếp sử dụng thuốc khoáng vật nên lời cảnh báo của Tôn Tư Mạc về Ngũ thạch tán càng đáng chú ý.

Ông không phản đối khoáng vật một cách mù quáng. Thứ ông đặc biệt lên án là những phương Hàn thạch, Ngũ thạch có độc tính mạnh và đã gây ra quá nhiều tai họa trong thực tế.

Tôn Tư Mạc viết rằng từ thời Hoàng Phủ Mật trở về sau, những người uống loại thuốc này gặp tai họa không ít. Bản thân ông cũng từng tận mắt chứng kiến nhiều người trong cả triều đình lẫn dân gian phải chịu hậu quả.

Rồi vị Dược vương đưa ra lời cảnh báo cực kỳ quyết liệt: “Thà ăn dã cát, không uống Ngũ thạch”.

“Dã cát” ở đây thường được hiểu là một loại cây cực độc, từng được ví như “đoạn trường thảo”. Ý của Tôn Tư Mạc là Ngũ thạch tán nguy hiểm đến mức ông dùng một chất độc nổi tiếng để so sánh.

Ông viết tiếp rằng Ngũ thạch tán có “đại đại mãnh độc”, phải đặc biệt cẩn trọng, rồi đưa ra câu khiến phương thuốc này mang tiếng suốt hơn một nghìn năm: “Người hiểu biết gặp phương này thì nên đốt ngay, không nên giữ lâu”.

Phần nguyên văn còn cho biết ông chỉ ghi lại các phương pháp đối trị nhằm cứu những người đã lỡ uống, còn bản thân phương thuốc thì không cần tiếp tục lưu truyền để gây hại cho sinh mạng.

Đến thời Bắc Tống, học giả Thẩm Quát trong Mộng Khê bút đàm vẫn dẫn lại lời cảnh báo của Tôn Tư Mạc, cho thấy tiếng xấu của Ngũ thạch tán đã tồn tại hàng trăm năm sau thời Ngụy – Tấn.

Có thật Tôn Tư Mạc 142 tuổi và đốt phương thuốc trước lúc chết?

Đây là điểm cần tách sử liệu khỏi giai thoại.

Một truyền thuyết phổ biến cho rằng Tôn Tư Mạc sinh năm 541, mất năm 682, hưởng thọ 142 tuổi. Cách tính này vẫn xuất hiện trong một số sách và tài liệu về dưỡng sinh. 

Tuy nhiên, nhiều tài liệu học thuật và bách khoa hiện nay xác định ông sinh khoảng năm 581, mất năm 682, tức sống hơn 100 tuổi. China Biographical Database của Harvard ghi 581–682; Bách khoa toàn thư Trung Quốc và Bảo tàng Cố Cung cũng dùng mốc này.

Quan trọng hơn, không có căn cứ chắc chắn để nói Tôn Tư Mạc đến phút lâm chung mới ra lệnh tiêu hủy Ngũ thạch tán.

Lời “gặp phương này thì phải đốt” nằm trong tác phẩm y học của ông, cụ thể ở phần bàn về giải độc Ngũ thạch trong Thiên kim yếu phương. Nó là một quan điểm y học được ghi thành văn, không phải một di ngôn được xác nhận là nói trên giường bệnh.

Vì thế, hình ảnh vị Dược vương 142 tuổi trước lúc nhắm mắt sai người đốt phương thuốc là một cách kể rất hấp dẫn, nhưng mang màu sắc “bí sử” nhiều hơn lịch sử được kiểm chứng.

Một phương thuốc từ cứu người thành tai họa

Bi kịch của Ngũ thạch tán nằm ở chỗ nó không khởi đầu với mục đích hại người.

Trong xã hội cổ đại, khi y học còn hạn chế, các danh y thử nghiệm vô số thảo dược và khoáng vật với hy vọng chữa bệnh, tăng sức khỏe và kéo dài tuổi thọ. Nhưng đến thời Ngụy – Tấn, khi Hà Yến và giới quý tộc biến Ngũ thạch tán thành biểu tượng của sự phong lưu, cường tráng và khoái lạc, ranh giới giữa thuốc và chất gây hại dần bị xóa nhòa.

Hàng trăm năm sau, Tôn Tư Mạc nhìn lại những hậu quả ấy bằng con mắt của một thầy thuốc.

Ông không chỉ cảnh báo bệnh nhân không nên dùng.

Ông muốn chặn luôn con đường để phương thuốc tiếp tục được truyền bá.

Bởi vậy, câu “gặp phương này thì phải đốt đi” mới trở thành một trong những lời cảnh báo mạnh mẽ nhất còn lưu lại trong lịch sử y học Trung Hoa.

Và có lẽ điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện này không phải việc Dược vương có thực sự sống 142 năm hay có đốt một tờ giấy trước khi qua đời hay không. Điều đáng chú ý là hơn 1.300 năm trước, một danh y đã nhận ra một nguyên tắc rất hiện đại: một thứ có khả năng chữa bệnh, nếu bị lạm dụng hoặc sử dụng sai cách, cũng có thể trở thành thứ lấy đi sinh mạng con người.

×